Klikoni këtu për t'iu bashkuar albanianpolitics

Nga Forumi Albemigrant

Lajme / News Albemigrant

Warning: include(/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier1.php on line 127

Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php' for inclusion (include_path='.:/usr/lib/php:/usr/local/lib/php') in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier1.php on line 127

Një monument nën dhe

Pjesa I | Pjesa II | Pjesa III | Pjesa IV

Nga Fritz Radovani - de Angelis

PJESA I

Një monument nën dhe

At Maté Prennushit O.F.M.
Në prag të 100 vjetorit të Meshtarisë,
që, me guxim e nderë iu kushtue Atij Ideali
për Fé e Atdhé e, pa i shkrepë qerpiku....
. VDIQ SI ME LÉ!....

Autori
Melbourne 2004, Janar 6

Parathanje

"As ma pak e as ma shumë se ajo që kam dijtë me kohë, se,
komunistët janë veç trathtarë!..."
Don Lazër Shantoja
Shkodër, Sheldijë, 26 Janar
1945

Në sistemin komunist një rrashtë e shprazun nga armët trofé e, në
ballë e shkrueme me gjakun e saj fjala "çlirim",
ka ma shumë vlerë,
se një kokë e skalitun,
me I d e a l i n:
F é, A t d h é, P ë r p a r i m.

Melbourne, 2002

Autori

PJESA I

NUK DUE ME E BESUE!

Nën rêtë e zymta si futa të shoh vetëm Ty! .Mbajtë me dy pyka
që tokën e kanë plasë. Ujt' e zi rrëkajë shkon n'për të thyemet e
gollëve të saja.
Prej majës së malit, atjé në kupë të qiellit rrokullisën
gurë e, në tëposhtë nëpër kalldrame përplasën tue sjellë me vedi
gjamë, ushtim' e rrënim, ashtu si lumi i rrëmbyeshëm e i harlisun që
përmbytë pa mëshirë të pambrojtunit e shkretë...
As diell, as hanë nuk shoh, veç rrëfé që shkrèp pa dá e natën
ditë ma ban...
... Sa me të pa Ty!...
... N' dy druj tërthuer që më shndritë ...
... Lavdi e thurun në ferra!...
Tèj për tèj ku eshtnat lidhën dy e, dhimbja në shpirt të
piskatë ...
... Aty, të kanë mbërthye ...

A THUE EDHE TY TË KANË GOZHDUE SHQIPTARËT!?

Padova, Tetor 1995.

Tiranë, 13 Tetor 1943,
Ora 13.13'.

SHTËPIA NR. 173, NË RRUGËN E KAVAJËS.
Edhe pse isha vetëm 3 vjeç, e kujtoj si tashti.
Një zhurmë e mnershme, shurdhuese, vinte si gjamë prej qiellit,
e dukej se po na merr me vedi bashkë me pullaze, oxhakë, hatlla e
trena, tue rrënue e prishë murët prej qerpiqësh bashkë me dyer e
dritare. Krizmat e xhamave të thyem përzihëshin me uturimat e
avionëve anglezë, që pa pikë mëshire, hidhnin bomba mbi krenat tonë,
që nuk merrnim vesh asgja se çka po bahej mbi né e pranë nesh. Ashtu
si ishim në atë sofër të asaj të zezë drekë, pa u çue mirë e me
kafshatë të fundit në gojë, u drejtuem nga shkalla për me zbritë në
podrum.
Ajo ishte pamja e vetme e fundit e babës së gjallë, kur u çue
në kambë me një vile rrushi që kishte në dorë, më tërhoqi prej krahu.e
nuk di gja ma gjatë..veç, për pak çaste, rá në fundin e shkallëve dhe,
i shtrimë ndër pllaka të korridorit, përballë derës kryesore të
hymjes, u mbulue me gjak. Pizhamat ngjyrë banane, me polseta e kolet
të zi, i tërhiqja me sa forcë kisha n'atë lamë gjaku, tue
thirrë: "BABË , ÇOU!"
Prej skeçes së një bombës, që ra në oborr dhe hyni nga
dritarja në gjysmën e shkallave dhe preku anën e djathtë të ballit të
tij, tue përshkue trunin, e tue dalë mbas veshit të majtë (si më
tregonte nana ma vonë), kishte marrë fund gjithshka.
Nana vërriste me një britëm kushtrimi: "Kuku, Kolë,...shka të
gjeti...rrezikziu ti...!" E, nësa rrihte kryet me grushta, tue kja,
thërriste: "Kolë...si më lé!". Unë vetëm vështroja me trishtim e, pa
kuptue asgja ma gjatë, i strukun për fustan të nanës, veç tue pritë
kur po pushonte zhurma, rrëbeshi e, po kalonte drama.
Nuk di sesi u hap dera, veç kujtoj një prift, me këmishë të
bardhë dhe të shkurtë, që hyni mbrendë, nëpër atë breshën bombash, me
një gju në gjak, u ul pranë babës, përshpëriti diçka.! Unë mendova se
po e çon babën prej atij pellgu gjaku,.por kishte mbarue gjithçka.
Prifti nuk iku për pak kohë, derisa nanës i erdhi axha i saj At Mati
Prennushi, i cili kishte marrë vesht fatkeqësinë e madhe që e kishte
gjetë shtëpinë tonë, e kishte vrapue edhe Ai me kenë pranë nesh.
Prifti doli me vazhdue vojimet ndër rrugët e Tiranës, të lame me gjak
nga qindra të vramë e të copëtuem. Rreth vitit 1962 pata marrë vesh
prej nanës, se prifti që i bani babës Shartët e Fundit, ishte kenë At
Pjetër Meshkalla. Pikërisht atë vit u njoha afër me té, mbasi pat dalë
prej burgut, mbas 15 vjetëve të para që kishte kalue në burgun e
Burrelit.
Natën që baba vdiq, u nisëm për Shkodër bashkë me nanën, At
Matinë, dajën Paulin dhe disa ushtarë që erdhën për siguri rruge nga
plaçkitjet që baheshin tek ura e Zogut, (flitëj nga çeta të vogla
partizanësh). Mërritëm vonë, aty nga ora 10.00 e natës. Kujtoj se të
nesërmen, baba ishte i veshun ushtarak me tesha ngjyre gri, në një
shtrat të bardhë hekuri i rrëthuem me lule të bardha. Shumë vetë
përrreth vajtonin. Vaji e gjamët me kishin topitë. Di se dikush më çoi
hopa dhe unë i putha faqën. Ai ishte aq i ftohtë, sa nuk mund ta
harroj kurrë atë akullinë që edhe sot ma përqeth trupin.
Babën, nuk e pashë, as nuk e putha dhe, as e pëqafova
kurrma.!
Ai u varros në Rëmaj, me një funeral madhështor, që
drejtohej nga Don Mikel Koliqi, famullitar i Shkodrës, pothuaj gjithë
Kleri Katolik me murgesha e xhakoj, përsonalitete civile dhe
ushtarake, gjithë qytetaria e Shkodrës dhe mbarë Shiroka, vendlindja e
tij.
Ndonse vdiq shumë i ri, 40 vjeç (datlindja 5 fruer
1903 ), pak ditë para gradimit me gradën nënkolonel, një ushtarak i
lartë gjerman i gjendërmarisë, ndër varreza ka thanë këto
fjalë: "Sikur Shqipnia të kishte 10 ushtarakë të përkushtuem dhe
atdhetarë, si major Kolë Radovani, komunizmit nuk i kishte bijtë as
fara tek ju!".
Nanën e kujtoj pothuej gjithmonë me tesha të zeza. Kam
pas kujtue se koha asht kenë ma e shkurtë por isha gabue, mbasi plot 1
vit mbrapa më 29 nandor 1944 u vesh gjithë Shqipnia me të zeza,
pikërisht atë ditë kur patën hi "këta".

SHKAMBI I LATUEM

"Mbrojtja ma e madhe e nacionalizmit, ishin gjoksët e shkodranëve".
GINO BERRI

"Rrethimi i
Shkodrës"
Tetor 1912 - Prill 1913
Thonë kur plasë një shkamb, i ka plasë zemra njenit prej zotave...
Si vizë e hollë, sa fija e flokut duket ajo plasë mjedis atyne
Alpeve, që thirren Bjeshkët e Nemuna, prej nga buron ai lumë që edhe
emnin e ka të fshatit prej ku gurgullon. Asht Kiri, gurra e të cilit
mjedis atyne krepave e gërxhave poshtë e përpjetë të kujton hova-hovet
e xhubletës që ulën e çohen ndër ato shpate malesh, ku, gjithkund,
duken se marrin një përrue gjaku me vete. Rrjedha e tij gjarpnushë
gjithmonë e trazueme nga shkëmbejtë shekullorë që shpesh e përpijnë në
gollet, zgavrrat e gomnat e veta e bajnë me shkumzue si kali në vrap
e, të bardhat dallgë përzi me ngjyrë zafiri mëshehën nën trungjet e
rrëzueme të pishave, që dalin porsi krye gjarpni nga strofulla tue
thye qafën tëposhtë e nëpër zallishta.
Malësorët shalgjatë porsi azgaj ndjekin rrjedhën e tij, me ra në
qytet. Aty-këtu për me i zbutë lodhjen vetes kalojnë prej shkambit në
shkamb mbi një a dy trena çift, të latuem me spatën a këmesën e tyne
shekullore. Këtyne trupave u kanë vu emnin ura ku kalohet si mbi një
tra ekujlibri, veç se janë mësue se një rrëshqitje kambe të ban mos me
u pa ma në këtë jetë... Rrugët mbi gurë bajnë punën e vet. Dikund, nën
ndonjë pishë, gështenjë ose ah asht shenja e pushimit: Një Kryq që u
përtrinë forcën e, sikur, u thotë: "Qëndro, se mërritëm!". Dredhet një
cigare, ndërrohën kutitë e duhanit simbas zakonit, dikush ha një
kafshate bukë kakini me shka ka falë Zoti i ulun mbi cung apo gurë të
lmuet në atë fresk pranë zhumhurit të lumit, që në fund të shpërlanë
edhe fytin. Si me komandë çohen e vazhdojnë rrugën. Bukuria e lëvizjes
së çakçirve dhe e hedhjes së xhubletës prej flladit të erës, murrlanit
ose veriut e bajnë aq të ambël egërsinë e pejsazhit, sa sfondet e
përgjakuna nga ngjyra e shqemës apo errësina e gjelbërimit plak,
lidhen me qiellin gri me një brez të bardhë, majet e maleve që të
largojnë frikën, tue ndejë mbi to bash si të ishin kësule malësori të
vumë nga vetë dora e Zotit. Janë malet që u përkasin vetëm atyne,
sëpse, siç thonte Fan S. Noli: "Mbetnë Katholikë vetëm Malësorët e
Veriut me armë në dorë".
Aq sa të shuejnë etjen e të kënaqin shpirtin me atë ujë të kulluem
brilant e të freskët, të gjithë përrojet e lumejtë e atyne zonave të
shtijnë mnerën në kohë pranvere e vjeshte me pabesinë e vërshimit
tyne. Mbushen e shprazen për pak minuta tue rroposë çka u del përpara
si bisha të tërbueme. Mjer ai që e provon zemrimin e këtij lumi që
shkrep si rrëfeja kur përplaset për Stom të Golemit e zbret nëpër atë
ultësinë në verilindje të Shkodrës, që ka emnin e tij: ZALLI I KIRIT
e, që, kur shkapetët për pendë të duket si të kishte dreqnit mbrendë.
Gurët e vumë njeni mbi tjetrin, shpesh të rrethuem me rrjeta teli,
janë vendosë për me i ba ballë rrëbeshit e me i pritë hovin përmbytjes
së pamëshirëshme të tij. Penda e Kirit jo vetëm asht mburojë e Fushës
së Rëmajit por e krejt qytetit të Shkodrës, që, si për çudi, rrëthohet
prej një patkoni ujnash që asnjëherë nuk e kanë rrënue. Kiri derdhët
në Drinazë, Drinazi në dalje të Bunës i shtërnguem nga pesha e randë e
Taraboshit që shpërthen Liqenin e Shkodrës. Shpesh, kur shtohen ujnat
e Drinazit i zanë grykën liqenit tue përmbytë krejt bregun e Bunës
deri në Velipojë prej ku shprazen në det. Pra, qyteti i Shkodrës, prej
verilindjes e deri në veriperëndim gjithkah rrethue me ujna, merr
pamjen e një luani të shtrimë pertoke me kokë përpjetë, Kështjellën
Rozafat, gjithmonë në vështrim. Rreth e rrotull asht me male të
çveshuna, ranë e zallishtë e zbritun poshtë prej këtyne lumejve që
shinat e shumtë shpesh i kanë mbushë shtretnit e tyne, tue përmbytë
përreth dhe tue u ndrrue drejtim. Nga veriu Cukali e Maranaj deri ku
nxjerr synin dielli në lindje, në mal të Sheldisë, venë cakun e Alpeve
e poshtë Taraboshi mburret: "Dielli flenë mbas meje!".
Ndonjëherë Kiri ka kërcënue qytetin, tue ba pré një pjesë të tij.
Vërshimet e befasishme nga kallamat e Kol Xhuxhës, tue zbritë çka merr
Arra e Madhe e Perashi bashkë me Pazarin e vjetër, për pak minuta janë
gjetë të zhytuna nën ujë, pa harrue me lanë në kopshtije e hajate të
shtëpive të kësaj zone, nga një pëllambë lym e lagështinë të
përhershme ndër thëmele. Dallgët e liqenit përplaseshin për kodrat e
Tepës e deri në Luguçesme, tek vorri i Sheh Shamisë. Shtëpijat e
dyqanet e vjetra të qytetit të dikurshëm dukeshin si plaçka të mbetuna
mbi ujë.
Mjedis Pendes dhe murit të vorreve ishin gjurmët e lumit të
dikurshëm, një zonë me zall e kaçuba mrinash, murrizash e ferrash, ku
nuk ndihej tjetër veç zane fëmijësh, gardalinash, babilash e
trumcakësh. Trapola të vendosuna aty-këtu me kapakë të hapun, ndërsa
djelmoçat e të gjitha moshave mësheheshin ndër kaçuba, në pritje të
përplasjes së kapakëve prej zogjve fatzez që mbyllin jetën e tyne ndër
kafaza. Si duket, zogjët e rinjë të kapun e të mbuluem me shamia për
me ia largue dëshirën e përplasjes për me dalë prej kafazit, por,
njëkohësisht, tue i ndalue lirinë dhe dritën e diellit, ndillshin
diçka që nuk ishte fort larg....
Në mbramje binte qetësia. Shihej vetëm ndonjë çoban tue fishkullue
mbas dy a tri delesh, ose ndonjë çobaneshë, që bante rrugën e
përnatëshme të saj e shoqnueme prej furkës tue tjerrë lesh për xhupat
e dimnit të egër, me akull e borë të pandame. Kalonin kah toka e Zef
Sylës e shkonin në drejtim të lagjes "Skenderbeg", të bame bardh prej
pluhunit. Nata i xente ndër ato baraka të ngrata nën dritën e mekun të
kandilit me voj-gurit. Kah e vona mbështetnin shpatullat për dyshekët
e mbushun me sânë të shtruem përtokë.
Grupe-grupe njerëzish këthenin për të gjatë Zallit tue këndue:" Po
vjen prendimi!", "Në liqe të Shkodrës", "Loredan, Loredan" ose "Nëpër
terr që lëshonte nata".... Ishin të gëzuem prej shëtitjes së asaj dite
në Bardhej, një fshat andej Kirit i mbuluem me pemë frutore, vneshta e
ullinj. Mendohej edhe për pleqtë tek shtëpia. Ushtorët ua mbushnin
shportat plot e përplot me fiq e rrush, për me ua lagë gojën edhe të
pamujtunve me shkue atje. Flladi i erës e hidhte zanin dikund atje
larg por që vinte e ulej në shenj respekti, kur ata i afroheshin murit
të vorreve. Në ditët e verës për djelmtë nuk mungonte edhe kënaqësia e
ujit të freskët, garat e kërcimit nga stomi, stilet e notimit dhe në
fund me gur rrasikë baheshin "petulla" në ujë. Me të vërtetë një
kënaqësi!....
Zalli atëherë ishte i bardhë e vezullues gja që tregonte se
mbretnonte pastërtia që sillte stina e vjeshtës dhe e dimnit, që i
lante ata gurë një nga një me kujdesin ma të madh e që në atë hapsinë
të pafund prej shkëlqimit të rrezeve të diellit, dukeshin si badema
nusjet.
Mbi stomin e Fushës së Rëmajit ngrihën dy çinarë shekullorë.
Madhështia e tyne frikën e vdekjes e ka kthye shpesh në përjetësi.
Ishte i pari Don Gjon Gazulli, që provoi tmerin dhe madhshtinë e
vdekjes nën ata dy çinarë.
Nën degët e tyne, kufizohen vorret e Rëmajit të popullatës katolike
të qytetit, që zunë vend aty nga viti 1895. Pamja e tyne me ato selvi
karakteristike ishte pasqyrë e kësaj popullsie që edhe pse e pakët në
numër punoi shumë për me sjellë qytetnimin evropian në Shqipni. Prof.
Sami Repishti shkruen: "Shqiptarët katolikë janë përpjekë për shekuj
me radhë të sjellin në Shqipni frymën civilizuese të Evropës, mendjet
e ndrituna të kontinentit, arritjet e pakrahasueshme në fushën e
mendimit njerëzor, të krijimtarisë letrare artistike, të shkencës dhe
të teknologjisë dhe të organizimit politik të shtetit modern, që
siguron zhvillimin e përparimin e njeriut të lirë"(përshëndetje në
përurimin e kishës shqiptare në Harstdale, New York, më 25 prill
1999). Deri vonë mendohej nga komunistët me i shkatrrue ato vorre,
mbasi kenja e Kryqave aty u dukej se i ka zanë rrugën e nisun.
Nga Kisha Kathedrale drejt veriut asht rruga e Ballabanës. Kjo rrugë
rrahët ma shumë se asnjëherë në fillimin e nandorit, javën e të
Shuemve, kur ajo merr pamjen e pjacave tona por me një ndryshim, se
fëtyrat e kalimtarëve janë të vrajtuna dhe ndër duer kanë tuba lulesh
ku janë ma të bukrat dhe ma të fresktat e oborreve të shtëpive
shkodrane, që nuk u kanë mungue në asnjë stinë të vitit. Ato ditë
secili mendon për një kunorë shemshirësh, të gërshetueme me lule
korclla e drandofille. Uratët, lutjet e lotët nuk prajnë pranë atyne
që pushojnë në atë paqë të përjetshme, nën tingujt e përmortshëm të
kumbonës që rrah në njenën anë, tue na grishë: "Eni, eni e lutuni për
né, se të gjithë për këtë rrugë jeni!".
E tham me bindje se çka përfshin syni prej Majës së Zabelit e deri
në Kep të Paganës e, ku ka gurë e dhé, zall e ranë të trojeve
shqiptare, të tana janë të lame në gjak.
E, pse kështu?
Vetëm që Shkodra të zgjohej nga shprazjet e automatikëve e
mitralozëve mbi gjokset e Atdhetarëve dhe ta merrte vesh njëherë e
mirë, se, komunizmi nuk asht tjetër gja, veç kob, terror, vëllavrasje
e mjerim!
Shpesh, më kujtohet një Nanë e kapun për dru, me faqe mbështetë për
kambë të përgjakuna, kah i plaste zemra. Me duert e Saja lëmonte
gozhdën e ftohtë si akulli...
Futa e zezë nuk më lente me ia pa fëtyrën...
AJO ISHTE NANA SHQIPNI, që edhe sot ecë e marrakotun. Kot kërkon në
tokën Arbnore të njomun me lot e tamth të birin, që, dikur, e pat
fashue për djep me duert e Saja.
Me atë brez që e shtrëngonte Nana asht edhe sot i lidhun brryl në
brryl me tjerë Fatosa, ndër duer me dryj e vargoj, pa asnjë shenj tek
kryet!....
¢ Lotët e Saj rrjedhin thellë në tokë, e mbushin dy zgavrra pa dritë
atë botë. Ajo i fal dritën e syve të Saj nëpër gjurmët e lotëve që
derdhen rrëkajë ndër gurë e ferra, pikërisht, aty, ku edhe sot Ajo
ndigjon tik-takun e zemrës së shporueme, që vazhdon me rrahë ma fort
se zemra e Saj e thame, e zharitun dhe e plasun.
Kërkon nëpër zhavor e gjen dhé e baltë, kërkon nëpër dhé e baltë e
gjen zhavor, ashtu si kërkova edhe unë me duert e mija e gjeta ZALLIN
E KIRIT, të mbrujtun.... të ngjeshun... të fortë e të bamë SHKAMB.
AI SHKAMB SOT ASHT NJË MONUMENT.
Ai asht nën dhé ......
Ai, edhe pse sot asht nën dhé, njëditë do të ngrihët
lart!
Po, po, do të ngrihët shumë lart.... madje, edhe ma lart
se vendi prej ku Kiri solli zhavorin e guralecat e tij në këtë
Zallë!....
Ai, do të ngrihët fort lart, se Ai,.... asht i mbrujtun
me gjakun e Martirëve të Kombit Shqiptar!

S H K O D R A N Ë 1 9 4 6

"Shprehja ma e egër e dhunës ndaj popujve, asht me i vorfnue!"
Mohandas K. Gandhi

Flas për atë Shkodër që në fillim të vitit 1900 kishte 28 pianoforta
në shtëpitë katolike të qytetit. Ky ishte vetëm njeni prej treguesve
të qytetnimit evropian që kishte fillue me zanë vend në qytetin e
lashtë brij Rozafës. Kanga dhe muzika nuk janë cilësi të vorfnisë, ato
u përkasin atyne njerëzve që u këndon zemra. Pra, këta janë shkodranët.
Deri tashti vonë një kuadrat çimentoje në lulishten e kafes
rrumbullake përballë Kafes se Madhe, ishte dëshmi e qëndrimit të
bandës së Bashkisë së qytetit aty që drejtohej prej Zef Kurtit dhe
shoqnonte shëtitjet e qytetarëve në mbasdreket e së dielës. Shëtitja
në Pjacë fillonte nga Dugajtë e Reja dhe vazhdonte lumi i njerëzve
deri tek Foto Marubi, që dukeshin si një grumbull bletësh kur dalin
nga zgjoni. Kjo thirrej Fusha e Çelës, sepse, dikur, tek sheshi
qendror shtrihej një fushë ku ishte një qelë prifti, pikërisht aty ku
sot asht Xhamija.
Shëtitja vazhdonte deri në orët e vona të mbramjes në të gjitha
stinët. As dielli i fortë i zhegut përvlues, as shiu që bie mjaft në
stinët e vjeshtës dhe të dimnit, as bora që kur fillon nuk din me
pushue, as morlani që pret Pjacën prej rrugës së Re e as shiroku i
fortë që të merr mendët e të shpupurishë flokët nuk e prishnin
traditën...xhirot vazhdonin.
Në orën 11.00 të ditës së dielë në Kishën Françeskane të Gjuhadolit
thohej një meshë solemne që shoqnohej nga kori i xhakojve, ku, dikur,
spikati basi Luk Kaçaj nën drejtimin e At Martin Gjokës dhe ma vonë At
Filip Mazrekut. At Martini, përveç tjerash ka një meritë të madhe se
krejt brezi i muzikantëve dhe i kompozitorëve prej Prenkë Jakovës e
deri tek ma i riu, janë frut i veprës së tij. Ai ka vue thëmelin e
muzikës moderne në Shqipni. Kisha mbushej plot e përplot me popull nga
të gjitha moshat. Dikur zgjidhej edhe predikuesi që fliste në këtë
meshë. Mbas meshës populli grumbullohej nën çinarin para Kishës.
Grumbujt e qytetarëve përshëndeteshin dhe ndaheshin tue marrë
drejtimin nga Pjaca. Aty-këtu, ndonjë sy tinzar vështronte për kohën e
ardhshme..., sigurisht ndonjë vajzë që binte në sy kjoftë për
thjeshtësinë e saj, kjoftë për modelin e flokëve, për buklehat apo
bishtalecat e gjatë, ose për bukurinë që Zoti nuk e ka kursye kurrë
për vajzat shkodrane. Djelmtë ma në za pushtonin Fushën e Çelës, si
Alfred Ashiku, Prenkë Kaçinari e Qemal Draçini me shokë, të rrethuem
nga zonjushat bukuroshe që me profumet e tyne kundërmonin Pjacën e,
me erën e tyne sollën ma mirë me thanë një epokë që për ata që e
kujtojnë, zor se përsëritet ma në qytetin plak.
Secila rrugë, kishë apo shtëpi kishte bukurinë e saj artistike. Ndër
to ishte dora e piktorit e arkitektit të pavdekshëm Kol Idromeno, të
pasuem nga Ndoc Martini, Simon Rrota, Zef Kolombi e Vladimir Jani. Në
vitin 1923 në Shkodër, hapet ekspozita e parë e pikturës ku merr pjesë
edhe një Zonjë e nderueme piktore, Lajde Muzhani. Prej derës së
oborrit, fillonte kalldrami e deri tek shkallat e gurit ishte dalta,
një mjeshtri e madhe dhe shumë e përhapun ndër të gjitha harqet e
strehët e këtyne shtëpive. Pusi i famshëm i gurit të grishte për një
gotë ujë të freskët mbas zhurmës së çekerkut që rrotullohej disa metra
në thellësi. Aty afër lugu i gurit ku gratë punëtore lanin rrobat e
zbardhuna me fi ndër vozgat e drunit që në fund i mbushnin me ujë, për
me ujitë lulët e bukra rreth oborrit në të katër anët. Në një anë
shermasheku, në anën tjetër lule vilja, se leni karajfilat,
lulemustakun e drandofillet që të kënaqnin shpirtin me erën e kandshme
të tyne. Çardaku, një mrekulli me ato trena të latuem nalt e poshtë
deri ndër podrume. Rreth e rrotull çardakut rreshtoheshin parmakët e
dyert edhe ato me drunin special të çamit, ku kornizat e mjediset e
tyne të shtangnin me bukurinë e vizatimeve të daltueme. Dyshemët e
verdha nga ngjyra që hidhej mbas lamjes të kënaqnin synin.
"Urdhno, mirëse të ka prue Zoti!", hapej dera e njeriu asht vështirë
me përshkrue bukurinë e dhomës së pritjes. Mjedis atij tavani artistik
edhe ky i daltuem, një lampadar i madh i varun me qindra vite,
pëshqesh i kumbarës së martesës së stërgjyshit. Për nderë të mikut
ndizej edhe poçi i fundit i porcelanit të kacavarun ndër vargojt e
artë, që shkodranet e vjetra i lanin me farën e pjekun fort të
mollatartave ose të pjepnave. Ato shkëlqenin bashkë me enët e bakrit
të vëndosuna ndër serxhia. Në ballë të dhomës oxhaku i bardhë i
derdhun në çimento speciale ose gjeso që përzihej me të bardhin e
vezës para derdhjes, për me forcue landën e hollë e të bukur, ku
mjeshtri kishte shkri krejt talentin e tij. Nuk mungonin anash armët e
vjetra të varuna në mure me dorëza argjenti. Aty afër shkëlqente
tangari i bakrit me prushin e mbuluem me hi e sipër masha në pritje të
mikut.
Një dhomë aq madhe rreth 8x7 ml. krejt e shtrueme me qylyma e anash
me cerga, të sjelluna nga Kosova, mbasi njihej mjeshtria e tyne për
punimin e cergës me lesh dhije. Këto kanë pasë gjyren kafe dhe
rrethonin qylymin e kuq e të madh mjedis dhomës, tue formue një
kornizë shumë të bukur rreth atij qylymi që dukej si një kuadër
pikture i shtruem në dysheme. Në një kand ishte edhe arka e grues ma
të vjetër që ruhej për bukurinë e njoftun të ngjyrave të vizatueme
jashtë e mbrendë në kapakun që ndrynte pajën, me sofrabeza e mësalla
që shtroheshin ndër sofrat e paharrueshme të këtyne shtëpive me raste
festash. Të gjitha të punueme me tezgjah gjatë kohës së vajznisë.
Krejt afër murit ishin minderët e mbuluem me qarqafa të kuq dhe me
jastekë të bukur për mbështetje të trupit, si e si, miku me e ndie
vedin rahat gjatë vizitës. Nuk do të flas për pritjen e përcjelljen,
mbasi atë Shkodra edhe pa bukë, ujë e dritë, nuk e harron,..... janë
të sajat.
Arkitektura e shtëpive të fillimit të Pjacës, Dugajtë e Reja,
Gjuhadoli, Serreqi i vjetër e shumë shtëpi të Parrucës e Zdralejve që
edhe sot janë ma të bukrat në qytet, janë vepra të Kol Idromenos.
Njerëzit ecnin tue bisedue me za të ultë, me t'u dukë se po flasin në
vesh. Çdo bisedë me masë rreth artit, kulturës, muzikës, shkencës,
sportit, etj. Flitej për idhujt e shkodranëve, si: At Fishta, Luigj
Gurakuqi, At Anton Harapi, Don Ndre Mjedja, Don Lazër Shantoja, për
mjekët, Saraqi, Shiroka, Radoja, Pogu, Prela e Dr. farmacistet Pjerin
Bushati e Elez Troshani. Për muzikantët Palok Kurti, Kol Mati Tukja,
Prenkë Jakova, Tonin Harapi etj. Për figurat e njohtuna Kel Marubi,
Gjon Kamsi, Imzot Mjedja, Serreqi, Thaçi, Bumçi etj. Avokatët e
njohtun Benussi, Kol Dhimitri, Tedeschini, Pipa, Paulin Pali, etj.
Kishin vendin e vet Pjetër Gjini, Zef Hila, Kol Tivari, Filip Daija,
që pasunonin pjacën me ndonjë të qeshun të fortë të grupeve rinore që
përsërisnin humorin e pavdekshëm të këtyne njerëzve, që qeshnin se nuk
kanë mujtë me ndejë tue kja, mbasi e shihnin mirë ku po shkonte
puna....
Etnit Françeskanë pa asnjë përjashtim ishin epiqendra e asaj
përiudhe historike për trimninë e tyne dhe atdhetarizmin e flaktë, që
me plot gojën mund të konsiderohën jo vetëm për Shkodrën, por për
gjithë Shqipninë, NJË RILINDJE KOMBËTARE. Aty, në atë Kuvend shtrohej
sofra per bukë e rrinin me bujtë (me fjetë): Luigj Gurakuqi, Ismail
Qemali, Çerçiz Topulli, Mustafa Qulli, Hasan Prishtina, Bajram Curri,
Isa Boletini, Avni Rrustemi, Mehdi Frashëri, Kristo Floqi, Lef Nosi,
dhe nën zhgunin e At Pal Dodës shpëtoi kokën Mbreti Ahmet Zogu. Deri
vonë aty asht ruejtë dhoma ku flente miku i posaçëm i Kuvendit, Ded
Gjo' Luli, i vetmi njeri laik që asht varrosë në Kishën e tyne.
Nuk do të zgjatem me intelektualët e profesorët, mbasi kenja e katër
gjimnazëve dhe dy seminarëve teologjike, tregojnë ma së miri nivelin
kulturor të këtyne banorëve që janë edukue pa dallim Feje ndër ato
banka të atyne shkollave. Ngjarjet që do të shtjellohën ma vonë do të
tregojnë ma shumë se një listë emnore e tyne se kush jetonte, mësonte
e punonte këtu.
Kjo ishte Shkodra!
Shteti, jeta, kultura, arti dhe sporti, zanafillën e tyne deri në
ditët tona e kanë nga burimet dhe gurrat e pashterrëshme të Shkodrës.
Një Shpirt i pajisun me atë edukatë, kulturë e art që merrej në
gjimnazet fetare dhe laike të Shkodrës, përsonifikonte até, që bota
moderne sot e thrret vetëm me një emën: NJERI.
E thom me bindje të plotë se natyrën e shkodranit dhe të malësorit
trim të Veriut, nuk e ka njohtë askush ma mirë se malazezët e serbët.
Jo, kot, tash një shekull ata vazhdojnë me gjuejtë me TOP Kathedralën
e Shkodrës; jo, kot, ata mbyllën çerdhet e edukimit fetar e atdhetar;
jo, kot, ata e dëbuen Fishtën nga vorri e bankat e shkollës; jo, kot,
ata plaçkitën bibliotekat e muzeumet e tyne; jo, kot, ata të parët
pushkatuen Prenkë Calin me shokë; jo, kot, ata dogjën male e shpella,
ku, strukej ndër shekuj Shqipja; jo, kot, ata vollën vnerë kundër
Fishtës, Gjeçovit, Harapit, Shantojës, Prenushit, Palajt, Donat
Kurtit, Konicës, Pipës e deri tek Qemal Draçini, që e mbytën në hu,
vetëm pse At Fishta, me gishtin shënues drejtue kah ai, tha: "Qé, një
talent i ri!".
Pse morën malët Gjelosh Luli me shokë? - Jo, kot, se
ishte "Besëlidhja e Veriut, Rranxave dhe Postribës", kockë në fytin e
serbit.
Pse duhej zhdukë inteligjenca? - Jo, kot, por ajo nuk përulej dhe
nuk e thente majën e penës para shërbëtorëve të Titos.
Pse u rrënuen Kishat e Xhamitë? - Jo, kot, por duhej
shpallë "Shqipnia Socialiste Ateiste".
Pse "vrau vetën" Prenkë Jakova? - Jo kot, por ishte Prenka i birucës
nr. 6, në Sigurimin e Shkodrës të vitit 1946, që jo vetëm ishte i
vëllai i Ndocit, por, ky ishte atdhetar, ishte artist antikomunist,
ishte edhe katolik i mirë. Ai nuk e la asnjë çast Shkodrën; se, tue
kalue nëpër Serreq frymëzohej; se, tue u zgjue nën tingujt e kumbonëve
të Kathedralës i vinte muza; se, tue përshëndetë gratë shkodrane me
jepanxhe e degërmia, i kujtohej vuejtja dhe sakrifica e një populli,
që deri dje, i veshun në çakqirë e xhubletë me Ded Gjo'Lulin, Luigj
Gurakuqin, Ismail Qemalin e Isa Boletinin, valvitën Shqipën dykrenare
në qiellin shqiptar. Ishte pikërisht ai që i thuri lavdi Gjergj
Kastriotit - Skëndrbeut në operën e tij!
Përgjigja asht vetëm një: Kjo qendër antishoveniste sllave që
thirret SHKODËR, duhej shue, duhej rrënue, duhej rrafshue, duhej qitë
fare!......dhe, shihe sot si ka vojtë halli i saj!...
Shkodra, deri dje djepi i Fatosave të Atdheut duhej kthye në vorr të
qytetnimit evropian!
Djelmtë shkodranë pa dallim Feje, studentë, intelektualë, artistë,
politikanë e jo politikanë, tregëtarë e zejtarë, puntorë e shegertë e
vigaj për kah pamja, vetëm se u thonin "shkodranë", shumë shpejt mbas
vitit 1944 do të boshatisnin pjacat, shkollat, rrugicat, shtëpitë,
kinematë, fushat e sportit dhe do të mbushnin birucat e Sigurimit të
Shtetit komunist. Bashkë me këta azgaj do të jenë edhe mjaft vajza ku
ishin ma të mirat e familjeve atdhetare shkodrane për kah pamja e
ndera.
Ministria e Punëve të Mbrendshme me Seksionet e Mbrojtjes së
Popullit, në çdo skutë të krijueme që në qershor të vitit 1943 nga
jugosllavët dhe të drejtueme gjithënjë prej tyne dhe veglave qorre,
kryesisht vëlleh (shif indeksin e drejtorëve të drejtorive të kësaj
Ministrie), vëmendjen e kanë pasë gjithmonë në Shkodër. Fillon me
Gjush Dedën e Ndrekë Nallbanin, Ali Qorrin (Bushatin), Cuf Lohën, Lilo
Zenelin, Hysni Ndojën, Qamil Gavoçin, Jonuz Dinin, Kasëm Troshanin,
Pjerin Kçirën, Ylvi Dibrën, Rasim Deden, Filip Pemen, Pjetër Ballaten,
Xheudet Milotin, Vehbi Fishtën, Hys Zajen dhe vazhdon me Zoi Themelin,
Vaskë Kolecin, Kolec Ilinë, Hilmi Seitin, Feqorr Shehun, Rexhep Kollin
etj. që të gjithë së bashku i kanë shërbye një qëllimi: TRATHTARË E
ANTISHQIPTARË.
Për këtë arsye këta kriminelë të pashpirtë, terroristë e gjakatarë,
kanë krye në qytetin e Shkodrës veprat ma të shëmtueme tue torturue në
mënyrën ma mizore atdhetarët, gja që dokumentohet vetëm me kenjen e
këtyne qendrave të torturave, spijunazhi, hetuesie, vrasjesh, zhdukje,
burgje dhe shtëpi strehimi për të parainternuem që kishte qyteti i
Shkodrës në vitin 1946:
1. Seksioni i Mbrendshëm ose Dega e Punëve te Mbrendshme.
2. Hetuesia (Shtëpia e Pjetër Çiurçisë).
3. Burgu i Prefekturës (Kati përdhé).
4. Konvikti "Malet tona".
5. Burgu i Madh pranë Prefekturës.
6. Burgu i Kishës së Fretënve (Kuvendi) në Gjuhadol.
7. Burgu i vjetër i Gestapos pranë shtëpisë së Zef Shirokës.
8. Shtëpia e Ulqinakut.
9. Kuvendi i Motrave Servite.
10. Kisha e Motrave Servite.
11. Shkolla e Çelës.
12. Podrumi i shtëpisë së Fasli Ademit, (nën farmaci).
13. Burgu i Çekës (sot Instituti "Nanë Tereza").
14. Toga e Ndjekjes së Sigurimit (tek Sanatoriumi i sotëm).
15. Burgu i Postës tek harku kundrejt Xhamisë së Kuqe në Perash.
16. Shtëpia e Rrojëjve (pranë Maternitetit të vjetër).
17. Shtëpia e Guljelm Lukës, në krye të rrugës Jezuitëve (ku
internonin).
18. Shtëpia e Dr. Karamitrit.
19. Shtëpia e Lec Shkrelit, tek Dugajt e Reja.
20. Hoteli i Bepit të Mishiqit (ishte përballë Institutit
Pedagogjik).
21. Shtëpia e Guljelm Sumës.
22. Shtëpia e Sandër Saraçit.
23. Shtëpia përdhese e Vuksanëve, mbas shtëpisë së Shkrelit.
24. Spitali i burgut përballë Shtëpisë së Kulturës.
25. Spitali i burgut tek Spitali Civil sot.
26. Burgu i ushtrisë tek rekrutimi.
Gjyqet janë zhvillue në kinema "Rozafat", kinema "Republika", Teatri
i Jezuitëve, në shtëpi të Kadukut, Pogut, Dr. Prelës etj.
Gjyqet e mbylluna janë zhvillue kryesisht tek Burgu i Kishës ose
Kuvendi i Fretënve në Gjuhadol (në mensë), ndër dhomat e Shtëpisë së
Çiurçisë, ku, shpesh, vriteshin, hudheshin nga dritaret dhe zhdukeshin
kufomat me proces-verbale false të gjyqeve gjoja të zhvillueme aty.
Qendrat e masakrave ma të mëdha janë kenë: Shtëpia e Çiurçisë, Burgu
i Kishës së Fretënve, Konvikti "Malet tona", Dega e Punëve të
Mbrendshme, Shtëpia e Lec Shkrelit, podrumi i shtëpisë së Fasli
Ademit, shtëpia e Ulqinakut, etj.
Të vetmit dëshmitarë sikur të "flisnin" do të ishin: Pema e blinit
në oborrin e Kuvendit të fretënve, ullinjtë e pemët e shtëpisë së
Çiurçisë, pemët e konviktit "Malet tona", etj. që, edhe sot ndër
rrajtë e kalbuna të tyne ruajnë britmat e virrmat e njerëzve të lidhun
dhe të varun, që kanë derdhë gjakun e shenjtë e kanë dhanë Shpirtin
nën degët e tyne.
Po, sa ishte popullsia e këtij qyteti martir me 26 burgje e ndoshta,
ma shumë që nuk i dij unë? - Kurrë, asnjëherë, nuk do të tregohet sa
mijë vetë ishin ata që mendoheshin me u zhdukë!....
Ka me kalue një kohë e gjatë e ma e gjatë se ajo që kujtojmë na, për
me dalë në dritë vepra terroriste e kriminale e Partisë Komuniste (së
Punës dhe e asaj "Socialiste") të Shqipnisë, e kryeme nga dora e
Sigurimit të Shtetit gjakatar, shërbëtore besnike e Partisë Komuniste
të Jugosllavisë që nga thëmelimi i saj.
Ndër krimet e shëmtueme kujtohen: Në shtëpinë e Çiurçisë: Simon
Darragjati e Kolec Deda, mbasi u torturuen për një kohë të gjatë dhe
nuk pranonin akuzat, u hodhën nga dritarët prej hetuesve Fadil
Kapisyzi, Lilo Zeneli e Zoi Themeli. Pal Thanin e ka mbytë në torture
me duart e tija krimineli Fadil Kapisyzi.
Avokat Muzafer Pipën e kanë mbytë në torturë Zoi Themeli e Vaskë
Koleci. Mbasi e kanë lidhë për karrigë të palëvizëshme me duer mbrapa,
tue dashtë me i futë ndër muskujt e krahve një hekur të skuqun, i kanë
prekë me hekur shtyllën kurrizore, tue i shkaktue vdekjen në çast.
Mandej, kanë çue Elez Mesin me ble një pulë, e kanë therë pulën dhe
kanë shpërnda gjakun e saj nëpër oborr. Kanë fillue me shtij me armë,
gjoja se u vra Muzaferi tue dashtë me ikë nga hetuesia. Ma sakt e din
Aranit Çela që i premtoi Muzaferit "gjysmën e lekut", kur u takuen tek
dera e Bar "Impero" (Kafja e Hardallit), kohë në të cilën Muzaferi,
mbronte At Gjon Shllakun në gjyq.
¢ Don Mark Hasit i ka mbërthye me thikë gjuhën për tavolinë hetuesi
kriminel Nesti Kopali, derisa të japin shenjë se do të flasin. Kishte
humbë ndjenjat nga hemoragjia. E kanë mjekue vetëm me krypë, tregonte
fatziu Don Mark.
Në konviktin "Malet tona", At Gjon Shllaku asht lanë deri në bel në
ujë të qelbun në dhomën e mjedisit të ndërtesës, pa dritare dhe me
zbritje 4-5 kambë shkallë, ku, dikur, ruheshin të freskëta ushqimet.
Gjatë proçesit gjyqësor asht lanë aty për me thanë se kam formue
Partinë Demokristjane në Shqipni. Asht pushkatue me plagë të hapuna,
me mish të dërmishun e varrë që i kullonin qelb.
At Bernardin Palaj i ka mbetë në dorë Dul Rrjollit e Fadil
Kapisyzit, mbasi nuk i besonin fjalës së tij se asht i sëmurë me zemër
dhe e torturonin me rrymë elektrike, ashtusi Simon Kraja e sa të
tjerë.
Pandi Kristo pohon në burg se: "Ato Lleshrat e Prengrat i kemi vrarë
faj e pafaj vetëm sëpse kanë qenë katolikë!..."
Kur, në Shkodër Françeskani At Martin Gjoka, u fliste studentëve për
muzikën e Bethovën, Moxart e Verdi, në Moskë, Lenini thonte: "Britmat
e të burgosunve nuk i ndrroj as me Sinfoninë IX-të Bethoven-it"...

O SHQYPE, O ZOGJËT E MALËVET, KALLXONI !

"Kultura asht shpirti i qytetnimit"
Dy çinarë shekullor mbi një stom me emnin çinarët e Zef Zorbës,
brij lumit Kir, që vazhdon rrugën e tij derisa derdhet në Drinazë
brijë Kalasë Rozafat, aty ku janë ledhet e qytetit të vjetër që pjesa
ma e madhe janë nën shtratin e këtyne lumenjve, më kanë shtye me pyetë:
"Kush ishte Ai burrë, që vuni gurët e qytetnimit mbi këtë stom me
emnin Rëmaji?"....
Një fushë mbi këtë stom që ma shumë ishte zallishtë me ferra e
mrina kishte tërhjekë prej kohësh djelmoçat e rinj për me u argëtue,
tue gjuejtë në shenj objektet e mbështetuna në trungjët e këtyne
çinarëve. Këta dy trungje janë koleksionerët ma të vjetër të predhave
që janë përdorë në armët e mbajtuna në brezat e qytetarëve të
Shkodrës. Një predhë e kalueme andej Zallit të Kirit aty rreth vitin
1840, pat plagosë një ushtar turk i cili mbas pak ditësh pat vdekë.
Gjuejtësi i shenjës nuk asht kenë djalë i fisit Ejllori ose Radovani
prej Shiroke, por, kjo vrasje padashje i mbet se asht ba prej Pjetër
Pal Ejllorit dhe i kushtoi aq shumë këtij fisi, sa prej asaj kohe
pasunia, të hollat e tokët e pagueme si damshpërblim nuk u zëvendsuen
kurrma në këtë shtëpi. Kjo ngjarje u pat ba shkak me u rrallue ky
argëtim në atë vend. Në 10-vjeçarin e fundit të shekullit XIX-të, aty
nga 1895, u vendosën disa rrethime mbrenda të cilave ishte një faltore
e vogël shumë e vjetër, rreth së cilës filluen me u varrosë qytetarët
të cilët nuk kishin tokë ndër vorret e vjetra në fund të rrugës së
Badrave, emni i së cilës ka mbetë nga kjo lule që rritët ndër vorre.
Hapsina e atij vendi filloi me joshë dëshirën për vendosje të vorreve
të reja që janë edhe sot.
Mendja e një shkodrani me emnin Ludovik Zojzi, vendosi përjetësisht
mbi atë stom nën ata dy çinarë ato vepra arti që janë sot aty dhe, që
thirrën Vorret e Rëmajit. Kapela e atyne vorrezave u projektue dhe u
zbatue nga vetë ky ingjenjer. Planimetria e bame prej tij ruhët edhe
sot në familjën Zojzi.
Ludovik Zojzi ka lé në Shkodër, më 23 nandor 1910, në familjën e
vjetër të Zojzakëve. Kjo shtëpi njihet për intelektualët e mirëfilltë
që i ka dhanë qytetit. Keli ka përfundue shkollën tregetare dhe ishte
një kangëtar i njoftun si tenor në grupet e muzikantëve të At Martin
Gjokës. Zefi, ishte dr. avokat i lauruem në Itali. Rroku, ishte një
ndër etnografët ma të mirë të Shqipnisë, për mos me thanë ma i miri
dhe ma i zoti. Ludoviku, mbasi përfundoi Liceun "Illyricum", më 27
qershor 1928, dhe doli me rezultate të shkëlqyeshme spikati me
sjelljen e tij shumë të mirë dhe bani për vedi personelin e shkollës
Françeskane, i cili e dërgoi për studime në Padova, Itali. Atje, ai
nderoi brezninë shqiptare për zellin dhe vullnetin me studjue. Më 10
nandor 1933, u laurue me doktoratën e ingjenjerit elektrik, pikërisht,
atëherë, kur Shqipnia po bante hapat e para me dalë nga errësina
shekullore. Erdhi në Shkodër si profesor në Liceun e Shtetit, deri më
1 tetor 1937. Në dy vitet e fundit të qëndrimit në vendlindje ishte
edhe ingjenjer këshillues pranë Bashkisë së qytetit. Në vitin 1937,
emnohet Drejtor teknik i Drejtorisë së Përgjitheshme të PTT në Tiranë,
punë të cilën e vazhdoi deri më 15 shtator 1943, ditë në të cilën sapo
delte nga shtëpia me shkue në punë, u vra pabesisht nga komunistët e
Tiranës. Kuptohet thjeshtë arsyeja, një ingjenjer shkodran, katolik, i
lauruem në Padova, familje intelektuale që nuk ishte pajtue me
komunizmin, indiferente ndaj lëvizjes nacional-çlirimtare ashtu si
pjesa ma e madhe e Shkodrës që etiketohet shpejt nga grupet
komuniste: "..agjent, fashist, bashkëpunëtor i okupatorit e i klerit,
spijun e trathtar .."
Këtë fat të zi pat edhe Dr. Ingj. Ludovik Zojzi në moshën 33-
vjeçare, i formuem dhe i paisun me kulturën e shëndoshtë bashkohore.
Ingj. Ndoc Naraçi, i cili e ka njohtë afër Ludovikun, mbasi ka punue
me té në Tiranë, më tregonte aty nga viti 1989 se arsyeja e vërtetë e
vrasjës së tij asht kenë kërkesa e komunistëve që ai me bashkëpunue me
ta, gja të cilën Ludoviku nuk e ka pranue.
PTT e Tiranës ishte një ndër qendrat ma aktive të grupeve komuniste,
prandej ata që nuk ishin të lidhun me këta grupe, mendoheshin të
rrezikshëm për punën e tyne, duheshin "çëruar". Kjo dokumentohet nga
gazeta "Zëri i Popullit", datë 3 dhetor 1959, në artikullin e Qeverim
Çelit, ish anëtar i grupit komunist të PTT-së, i cili
shkruen: "...Suksesi që arritën grevistët e Drejtorisë së
Përgjithëshme të PTT-së, bëri që edhe punonjësve të tjerë t'u shtohej
besimi në Partinë Komuniste dhe në udhëheqjen e drejtë të saj. Nga
radhët e këtyre grevistëve u organizuan më vonë guerilet, që përlanë
spiunin dhe armikun e popullit Ludovik Zojzi." Ma poshtë shënohën edhe
autorët e këtyne veprave të "suksesëshme", organizatorët dhe
kriminelët gjakatarë. Ja si vazhdon artikulli: "...Në atë kohë në
Drejtorinë e Përgjithëshme të PTT-së, punonin shokët: Adil Çarcani,
Fiqrete Shehu, Nikolla Profi, Mustafa Qilimi, Ilo Panduku dhe të
tjerët që ishin organizatorët...". Cili nga këta kriminelë analfabetë
mund të duronte mbi kokë një ingjenjer të lauruem në Padova të
Italisë? Kush nga këta fanatikë mund të shihte me sy një ish student
të gjimnazit të Fretënve, apo ish nxanësin e shkollës së Jezuitëve të
Shkodrës, kur detyra e këtyne grupe vagabondësh ishte shkatrrimi e
shqymja nga faqja e dheut e bazave të kulturës Evropiane? Çfarë
menduan për 50 vjet kokat e mykuna me idetë marksiste-leniste e
stalinjane, të edukuem antishqiptarë ndër çerdhët e imoralitetit të
komunistëve jugosllavë që vetëm dinin me vra, dhe përshëndetëshin çdo
mëngjez me parullat "plumbin ballit Atdhetarëve!?" Çka i sollën
Shqipnisë përveç vorrezave këta kriminelë të drejtuem nga një masu i
flligtë, i dalun prej katakombëve të kabareve të Parisit, siç ishte
Enver Hoxha? Çka do të mësonin nga Mugosha e Popoviqi vëllavrasësit
Fiqrete Shehu, Adil Çarçani, e Mustafa Qilimi me shokë? - Vetëm me vra
trathtisht mbas shpine, si vranë edhe njeni-tjetrin!
Atentati i bamë kundër Ludovik Zojzit, ishte fillimi i terrorit
komunist kundër inteligjencës shqiptare që ishte formue në shkollat
Perëndimore, ishte atentat kundër Evropës së kulturueme, ishte zbatim
detyre ndaj mësuesit jugosllav, ishte betim për trathtinë e madhe
kombëtare që po bante Partia vëllavrasëse Komuniste e Shqipnisë,
kundrejt Popullit të vet Shqiptar!
Kryqat e Vorrëve të Rëmajit ishin ngacmues për nervat e fanatikëve
antikatolikë komunistë. Shumë herë u projektuen plane e platforma
mashtruese gjoja për ndërtime të reja, vetëm si me i shkatrrue ato
vepra arti që kishte projektue dhe zbatue shkodrani Dr. Ingj. Ludovik
Zojzi. Sa herë kalonin udhëheqësit e Partisë së Punës andej pari
përshpërisnin nën za: "Akoma, këta këtu?!"... Ishte gjoksi i
atdhetarit Gjon Kamsi, ishte Gjikami, vëllai i gjakut të Luigj
Gurakuqit që nuk i tutej syni para askujt, veç, shtërngonte nofullat e
i thonte hasmit: " JO! Nuk guxoni me prekë këtë tokë se asht e bekueme
me gjakun e Atdhetarëve që kanë punue dhe vdekë për Shqipni! Nuk
guxoni me luejtë eshtnat e lyeme me Bagmin Shenjtë të Filip Shirokës,
Kol Idromenos, Simon Rrotës, Hil Mosit, Kel Marubit, Don Ndre Zadejës,
Dr. Federik Shirokës, Dr. Gjon Saraçit, Prenkë Jakovës, të Kakarriqit,
Muzhanit, Topallit, Serreqit, Dedejve, Prelejve, Prennushve etj. që
janë kenë gurët e thëmeleve të qytetit!".
E dogjën një natë at Kapelë vorrezash të mbetun shkret...
E dogjën një natë çatinë nën të cilën ishin Bekue sa e sa shqiptarë
qyshë në rrethimin e Shkodrës, të vramë nga gjylet e malazezëve... me
mauzerrët ruse...
E dogjën një natë bashkë me tavolinën ku dora e Bekueme e Meshtarëve
freskonte Shpirtnat e sa vetëve që nuk vdisnin, por, plasnin, se mbas
atij muri rrethues të atyne vorrëve ata kishin të tretun nën pleh, pa
një shenj tek kryet, Loçkat e zemrës të varruem nga plumbat e
komunistëve gjaksorë!
E dogjën një natë, se, mendonin se nën atë çati, ruhën vizaret e
kulturës kombëtare!
E dogjën një natë, se, mendonin se ashtu bahët pluhun e hi fara e
qytetnimit shqiptar!
E dogjën një natë, se, kujtuen se do të rrëzohën edhe shtyllat,
simbol i martirizimit!...
E dogjën një natë ashtu si librat e bibliotekave të Françeskanëve
dhe të Jezuitëve!....
E dogjën një natë ashtu si shkollën ku mësonte Fishta, Harapi,
Zadeja, Prennushi, Kurti, Nika....
E dogjën një natë se vrasësit kanë frikë vetëm nga vdekja!
E dogjën një natë se shumë larg u dukej se nëpër zhuri të Zallit të
Kirit, përplaseshin tingujt e një kumbone që binte në një anë edhe nën
dhé... e do të lajmëronte ringjalljen!
E dogjën një natë, por, harruen se, thëmelet e Krishtënimit nuk
prishen dhe as nuk digjen!
E dogjën një natë, por, harruen se mbi ato shtylla asht ende tymi i
kemit, djegë në Lavdi të Zotit!
E dogjën një natë, por, harruen fjalët e Meshkallës, se ka dymijë
vjetë që digjni Ungjillin!
E dogjën një natë, por, harruen se nën atë tokë vlon gjaku i Ded
Gjo' Lulit me shokë!
E dogjën një natë, por, harruen "me djegë" edhe Don Simon Jubanin!...

NGA NA ERDHËN KËTA PARTIZANË?

"Të ngjeshuna dhe të papushueshme ndiheshin qitjet e mauzerrëve
rusë, me të cilat ishte paisë ushtria malazeze."
Gino Berri, 1913.
Ma shqip: KUSH DREQI NA I SOLLI?
Në vitin 1951 ishim një grup fëmijësh që ndihmonim meshë në Kishën
Françeskane të Gjuhadolit, me Nikolin Lekën, Tonin e Bepin Ljarën,
Kolec Ljarën, Karlo Marlekën, Tish Serreqin etj. Me datën 13 qershor
ditën e Shna Ndout, që për atë Kishë ishte ditë e veçantë se besimi në
këtë Shenjt në Shkodër asht shumë i madh, At Marjan Prela, që
kishte "mbetë" si administrator na mori të gjithëve dhe na hypi në
kompanjel. Ngjitja ndër ato shkallë thik ishte pak e frikshme. Kur
mërrijtëm tek balkoni u mahnitëm me atë bukuri që të përfshinte syni.
Për né ishte hera e parë që shikonim nga nalt krejt Shkodrën në të
katër anët, me lumenj, fusha, kodra e male që e rrethojnë. Liqeni
dukej i pafund si një tepsi e kallaisun prej rrezeve të diellit.
Pullazët e shtëpive karakteristike me tjegulla dukeshin si kuadrate të
kuqe si ufulla mjedis gjelbërimit që mizotnonte, sidoemos zonën e
banueme nga myslimanët. Aty-këtu ngrihej ndonjë bajonetë e mbrojtjës
së fesë së këtij qyteti besimtar; ishin minarët e xhamive dhe
kompanjelat e kishave të tjera. Secili prej nesh kërkonte me sy rrugën
dhe pullazin e shtëpisë së vet. At Marjani me durimin e tij
karakteristik na shpjegoi se të gjithë këta gur e parmakë të këtij
kompanjeli janë daltue me dorë nga mjeshtrat shqiptarë, madje, edhe
kupola e vogël që kishim mbi kokë mbi të cilën ishte vendosë Kryqi,
ishte punue prej mjeshtërve të drunit, mandej e kishin veshë sipër me
fletë metalike. Nën balkue ishin katër sahatët me një mekanizëm të
thjeshtë, në të cilin varej një kovë shumë e randë e mbushun me hekra
që shërbente për kurdisje. Njëherë kishte ra poshtë tue thy krejt
shkallën. Mbas asaj herë ishte sigurue mjaft mirë lidhja e saj me
mekanizmin. Prej atij balkoni At Fishta kishte lidhë kandilat e
dritave të vumë në varg me minarën e Xhamisë së Fushës së Çelës, një
minare shumë e bukur edhe ajo me gurë të daltuem dhe e ngritun me
derdhje plumbi. Kjo lidhje me kandila isht kenë ba natën e Festës së
Flamurit si shenjë vllaznimi. Pika e vendosjes së këtij kompanjeli
tregonte qendrën ku asht vendosë kompasi kur asht vizatue qyteti i
Shkodrës. Ai sahat shihej në çdo kand të qytetit mbasi i tillë ishte
mendue ndërtimi i tij.
Edhe kompanjeli i Kathedralës kishte pamje madhështore kur pata hypë
ma vonë, madje, ma i naltë, por zona e Kirit zbehte gjallninë, atë që
nuk i mungonte pejsazhit nga kompanjeli i Fretënve.
Në anën përendimore të balkonit ku ishim na, nën parmakët e gurit
lidhej me derdhje plumbi ndër gur një shufër hekuri, në kokën e të
cilit kishte një unazë. Në atë unazë Françeskanët vendosnin Flamurin
Kombëtar në ditën e Festës së tij. Valëvitja e tij kje kërcnue me topa
nga turqit e Flamuri vazhdoi me qëndrue prapë atje nalt. Nën za At
Mariani këndonte: "Porsi fleta e Engjllit të Zotit"!.
Partizanët më 29 nandor 1944, aty vendosën një flamur të
zhgarravitun me yllin e kuq. Shumë prej atyne që e kujtojnë atë ditë
morti kanë mendue: "Ma mirë të ishte rrëzue me top flamuri bashkë me
kompanjel, se kështu si po e shofim sot!". Më duket, se nuk e kishin
pasë gabim, të paktën marrja u mbetej turqve e jo "shqiptarëve", nëse
i thërrasim kështu. Tue mos i njohtë për shqiptarë gjithmonë populli
thonte: "Kur kanë hi këta...!", pra, "këta", të pa emën dhe të pa
atdhe. Pikërisht ishin "këta" që për demagogji në shumë prej këtyne
Kishave e Xhamive ngjitën nga një copë teneqe, ku shkruhej: "Monument
Kulture, mbrohet nga Shteti" dhe nuk zgjati shumë, fjala "mbrohet", u
zëvendsue me fjalën "shkatërrohet". E, kush i shkatërroi? Mbas 50
vjetësh këtë e tregon me gojën e vet Ramiz Alia, kur thotë: "Ne nuk
jemi as Lindje as Perëndim..." , po çka jemi, kur nuk jemi as mish, as
peshk? Simbas tij na nuk jemi kurrkushi. Ai kur flet për vehte, nuk e
ka gabim, por besoj, nuk ka turp ma të madh për një "president" se me
mohue identitetin e vet. Këtë e ban një "president" që ka ardhë në
pushtet kur kanë hi "këta".
Shfarosja e atdhetarëve, lufta kundër besimeve, zhbimja e
intelektualëve në fillimet e vëndosjes kulturës evropiane perëndimore,
e pasueme me grabitjet e florinit dhe të pasunive private, futja e
frikës, skamit dhe terrorit në popull ishte rruga që i hapej
shkatërrimit kombëtar të filluem me aq vështirësi në Shqipni.
Ky shkatërrim kujt i interesonte? Vetëm shovenistëve sllavë dhe
fanatikëve aziatikë të mbetun nga regjimi anadollak, me mentalitet
antiperëndimor, me përvetësue pasuninë e tjetrit me grykën e pushkës
edhe pse ai kishte derdhë shumë djersë me e fitue. Gjaja e yte asht e
jona, me pikësynimin, nesër do të jetë e emja. Fjalët "çlirim,
plaçkitje dhe vorfnim" fillojnë në njëditë, ky asht tipari i parë i
pushtetit komunist.
Askush nuk llogariti se kujt po i shërbenin!
Më tregonte njëditë në Tiranë Luigj Filipi, shkodran i vjetër, rreth
84 vjeç, komunist ndër të parët me Zef Malën. Kishte shkue në Kishën e
Jezuitëve aty nga viti 1938 sa ishte ndërtue Kisha e re. Mbasi kishte
predikue At Meshkalla, i ishte drejtue Luigjit, që mbas Meshe me u
takue pak për një problem personal. Luigji kishte pranue tue ulë
kokën. Kishte shkue në sakristi dhe ishin ulë në dy karriga. At
Meshkalla e kishte pyetë, Luigj, ti je komunist? -Luigji kishte pohue
se po, mbasi nuk kishte frikë nga At Meshkalla. Ai i ishte drejtue
Luigjit me këto fjalë: "A e din ti Luigj se kujt i shërben me këtë
ideologji? Komunizmi asht vetëm utopi. Ai nuk ka me u realizue kurrë,
por për fat të keq ju të rinjtë tue mos e njohtë jeni futë në një
rrugë shumë të rrezikëshme për kombin, mbasi nesër keni me e pa vedin
ushtarë të Titos dhe të Stalinit. Ti vepro si të duash por me më
ndigjue mue largohesh nga ajo rrugë antishqiptare!". Pa kërkue
përgjigje, i kishte dhanë dorën dhe ishin nda. Biseda kishte mbetë për
60 vjet e pahapun. Në vitin 1998 Luigji ma tregoi, që në rasën e parë
që të paraqitej mundësia, unë me e botue. Në fund të bisedës, më
tha: "Të lutem, ke me shënue edhe kete, se unë jam një ndër ata
komunistë që kam dashtë me dalë ma i mendshëm se At Meshkalla!".
Për komunistët ishte "nderë e lavdi" me vdekë tue brohoritë "Rroftë
Stalini", "Rroftë Bashkimi Sovjetik", "Druzhe Tito, rrofsh sa..."
Vendimet e Jaltës janë kenë vëndimet ma fatzeza për popullin
shqiptar.
¢ Shumë gjermanë para largimit nga Shqipnia, u treguen miqve të tyne
se do të kishte ndryshim sistemesh në Shqipni, këtu do të vinin në
pushtet komunistët, se kjo zonë i asht lanë Rusisë stalinjane nën
influencë. Shqipnia do të mbetët për 50 vjet nën kontrollin e Rusisë.
Ikni, se komunistët do të iu zhdukin nga faqja e dheut!
Po anglezët e amerikanët çka u thanë miqve të tyne?
"Mos ikni, edhe pse njëherë do të drejtojnë komunistët, na do të
vijmë prapë. Këtu do të vëndoset shtet demokratik, do të bahën
zgjedhje të lira, pushteti i ardhshëm do të jetë i të gjithëve".
Pak vetë u besuen gjermanëve, shumica u trathtuen nga Aleatët. Sot
ruhen në arkivat e tyne letrat e Muharrem Bajraktarit, Ahmet Zogut dhe
të Klerit Katolik Shqiptar, që u kanë dërgue atyne pikërisht për
problemin kombëtar deri në vitin 1946, nëpërmjet të ambasadave dhe
misioneve të tyne këtu. Përgjigjën e din edhe populli: "Pritni
gjethin!", me siguri ishte fjala se nuk asht larg koha kur shqiptarët
do të mbulohen me gjeth fiku.... Dhe me të vërtetë ajo kohë erdhi!...
Po Atdhetarët shqiptarë çka banë?
ATA SHKRUEN ME GJAKUN E TYNE HISTORINË E LAVDISHME TË REZISTENCËS
ANTIKOMUNISTE NË TROJET SHQIPTARE.
24 shtator 1943: "Besëlidhja e Veriut" e Malësisë së Madhe,
Rranxave dhe të Postribës, në pikën e parë të së cilës
shkruhet: "Mbrojtja e kufijve të sotçëm të Tokës Shqiptare".
17 nandor 1943: Bahet Program-Veprimi i "Besëlidhjes së Veriut" dhe
Betimi. Me "Besëlidhjen e Veriut" asht organizator edhe Muharrem
Bajraktari për krahinën e tij çka përfshinë Dibër etj.
12-13 janar 1945: Kryengritja e Kelmendit nga Prenk Cali.
13-14 janar 1945: Kryengritja e Koplikut nga Llesh Marashi.
Vetëm në këto dy kryengritje u pushkatuen 118 burra të Malësisë së
Madhe pa gjyq.
Shkurt 1945: Lufta e Bërdices dhe Anës së Malit nga Jup Kazazi dhe
Abaz Ermenji.
Maj 1945: Përpjekja e parë për formimin e Partisë Demokristjane
Shqiptare, me kryetar Andro Petroviq, në shtëpinë e Mark Gjon
Shllakut, në Rus, Shkodër.
Maj 1945: Formohet Organizata "Bashkimi Shqiptar" nga Mark Çuni.
26 maj 1946: Demostrata e Parë Antikomuniste e Rinisë Shkodrane, me
rastin e vorrimit të Imzot Gaspër Thaçit, Argjipeshkëv Metropolitan i
Dioçezit të Shkodrës.
9 shtator 1946: Kryengritja e Postribës.
1944-1948: Ndër male në Dukagjin janë mbi 400 burra të armatosun
ndër shpella të organizuem nga Gjergj Vata, Pal Thani, Mark Mala, Nik
Sokoli, Ndue Pali, Gjon Destanisha, Martin Sheldija etj.
1944-1954: Në Mirditë, Mark Gjon Marku organizon rezistencën, të
cilën mbas vrasjes së tij në vitin 1946, e vazhdoi i vëllai Lleshi,
që, edhe ky vritët më 10 gusht 1947. Lufta vazhdon në këtë krahinë ma
vonë se kudo tjetër, deri në vitin 1954.
1944-1950: Në rrethin e Tiranës shquhet për qëndresë "Çeta e Hekurt"
e Sul Selimes.
1944-1947: Në Shqipninë e Mesme, Prof. Alush Lushanaku organizon
çetat e malëve, një tmerr i vërtetë për komunistët dhe brigadat e
Ndjekjes. Në vitin 1950, Mark Zef Pali, Alush Lushanaku dhe Gjon Mark
Ndoj formojnë "Frontin e Bashkuem të Rezistencës Shqiptare", që
përfshinë edhe malët e Dukagjinit, Mirditës, Pukës, të Matit, rrethit
të Tiranës dhe Elbasanit. Kryetari ishte H. Frashëri.
1945-1950: Grupet antikomuniste të studentëve të Gjimnazit të
Shtetit në Shkodër deri në vrasjen e studentit Bardhosh Dani.
1944-1950: Nuk pushojnë asnjëherë shkrepjet e armëve nga Atdhetarët
e Kosovës që vdesin për liri, si: Maria Shllaku, At Bernardin Llupi,
Prof. Kol Parubi dhe mësuesi Gjergj Martini, të ekzekutuem në Prizren,
më 15 nandor 1946.
Korrik 1947: Kryengritja e Myzeqesë me burrin e lindun me "këmishë",
Hamid Matjanin, i kapun trathtisht nga komunistët, të njoftuem për
zbritjen e tij me parashutë në Shqipni nga spijuni anglez, kolonel Kim
Filbi, në Londër.
"Shumica e tyne ecin zdathë, kështu, që, atij që i sheh nëpër ata
shkambij i dukën dhi të egra", kështu shkruen Mariano Bolica, në vitin
1614, në "Relacione", fq. 277, Vëllimi I. Historia e rezistencës
antikomuniste në Shqipni fillon pa mbarue Lufta e Dytë Botnore.
Atdhetarët e vërtetë nuk u pajtuan kurrë me komunizmin gjakatar.
Volume të tana nuk mund të plotësojnë qëndresën shqiptare të Pjetër
Dedës me gruen e tij, Maria (Zojzi), të Angjelina Markut, të Ludovik
Saraçit, të Jup e Seit Kazazit, të Pashuk e Pal Bibë Mirakajt, të
Frano Mirit, të Gjon Dodanit, të Hasan Isufit, të Dod Nikollës, të
Marash Ndue Mirit, të Pashko Zef Hotit, të Hysen Lepenicës, të Zagoll
Shenos, të Sami Lepenicës etj. Tue vue në fletën e parë të këtyne
volumeve Gjelosh Lulin, që nuk e ban ma nana.
Secili gur mali në tokën shqiptare ka të daltuem një emën heroji, që
kohëve të ardhshme do tu ngjasojnë me shkronjat e sarkofagëve, por mos
harroni kurrë, po e përsëris, kurrë, se atë çka serbët i banë Kosovës
në vitët e fundit, 50 vjet ma parë ia kanë ba Shkodrës, tue rrafshue
për toke kulturën, tue zhdukë inteligjencën, tue pushkatue e mbytë me
hu mbi 120 meshtarë, tue grabitë bibliotekat e thesaret e tyne, tue
plaçkitë e vjedhë shtëpi e magazinë tregtari, tue grumbullue dupa e
flori me arka nga gratë shkodrane mbasi i lanë të veja, tue angazhue
vllaznit tanë spijuj të Sigurimit, me paditë vëllan tue i torturue si
kafshët dhe në fund, sot, na rrimë tue kërkue eshtnat e këtyne
Martirëve dhe çka asht ma keq se nuk dimë edhe ku janë!
Sot, dimë vetëm një fakt se pothuej të gjitha përpjekjet e
shqiptarëve për liri u shtypën me gjak, hekur dhe trathti. Koçi Xoxe
deklaron: "Për vrasjet pa gjyq kam qenë këshilluar dhe janë bërë me
urdhër të shokut Komandant. Ka pasur edhe vendim Byroje për
këtë!"(Dosja 1623).
Torturuesit dhe kriminelët Zoi Themeli, Vaskë Koleci, Lefter
Lakrori, Muço Saliu, Siri Çarçani etj. tregojnë se kur ishin në
Shkodër, në janar të 1945, ishte në dijeni edhe Mehmet Shehu për
operacionin e Veriut, ".......që kishim urdhër me vra dhe me i tretë
në proskë njerëzit e dyshimtë dhe Parinë e vendit......." (po aty,
Dosja 1623)
Asht e shkrueme e nuk e lot topi:
"Më 23 prill 1913, mbaroi lufta. -Shkodra ra!"...

"PO SHPELLAT A M'I PRET KUSH?"
DED GJO' LULI

Nuk kishte përfundue së kënduemi kanga e Gjeto Basho Mujit:
"A p'e marrim malin për me tretë?
A po biem ma mirë në lumë me u mytë?
A po hypim n'curr teposhtë me u rrxue?
A po him n' at kullë për me u ngujue ?"

E, jemi në 1945! Nuk kanë kalue as njëzet vjet që edhe njëherë po
ndihen gjamët e paharrueshme, kur ndër ata male të egra si bishat që
jetojnë ndër to e, kur, ende nuk ishin rritë ato lule të freskëta të
Alpeve, ku, mendja ndalon për një çast mendimin; kah sheh vigajë të
rreshtuem përreth asaj kunore që s'njihte marre.
Janë dukagjinasit po, rreshtue përbrij atyne currave, përrojeve,
gurrave e lumit që zbret rrëmbyeshëm, harlisë tue marrë me vete ma
shumë njerëz se cingla, cokla e trungje pishe, për me ushqye ushujzat
e Velipojës, të pangopuna me gjak shqiptarësh të Kosovës, për të gjatë
atyne brigjeve, në Ulqin e deri në Tivar.
Janë po, djelmët e Lokes, që shputat sëpari zdathë, shkelën mbi
shqeme, e therë në murriz e kujza pishe, e ça ndër tehe gurësh, nën të
cilët ende gurgullon në rrjedhje rrëkajë nëpër vizatje të ballit të
Shqipes: GJAKU I GEGËVE.
Janë po, djelmët e Lekës, që para se me u mbathë ne opinga janë
regjë ndër shekë e vozga të mëdha me shëllinë, për mos me i ça e shkye
shpata e bajoneta e hasmit.
Janë po, ata, që mbas nanës e babës nuk njohin tjetër fëtyre veç atë
të dhisë e brinat e saj gëdhenë në lahutë... me i këndue të Madhit
Gjergj.
Shpatullat, e vetmja shpnesë e kallximit, tregojnë cuba me shenjë
gjaku në ballë.
Huta e martina janë strukë ndër golle e shpella se veglat e serbit i
kanë ba batall.
Burrat kanë marrë malet. Gratë kanë shkepë postavë e sermt, për me i
grahë kaut kularit. Nata i zen në përpjetë të malit ngarkue me hebe e
buljera për me u çue bukë trimave ndër shpella.
Sigurimi i Shtetit ka marrë përsipër me shburrnue Bjeshkët e Nemuna,
si për qejfë të serbit.
Janë e mbi 400 burra dukagjinas ndër male, çka merr në Qafë të Agrit
tue zbritë në Urë të Shtrejtë, që nuk dorëzojnë as armët, as vedin, as
shpellat. Janë lidhë njëbesë me u vra dhe në dorë komunistëve mos me u
ra. Kërcnohen me vrasje, plaçkitje, djegëje kullash e kësollash,
zhdukje të djelmëve të mbetun tek shtëpia, pa gjyqe, shfarosje fisi,
grabitje bereqeti e buke, therje bagtish, me skam e vorfni, e prapë se
prapë nuk shtrohen.
Asht fakt që shumë krahina kanë qendrue me armë në dorë për mos me u
shkelë nga komunistët, kanë luftue deri ndër skutat ma jugore, por
krahina e Dukagjinit do të zajë vend të veçantë në fletët e asaj
historie të lavdishme. Rezistenca e popullit aty ishte shumë aktive, e
gjatë, me vorfni të pashoqe, heroike dhe gjithmonë e papajtueshme me
pushtetin komunist, sidoemos deri në vitin 1948. Çdo pëllambë e asaj
toke asht la me gjak. Bajraktarët, vojvodët, shtëpitë ma në za për kah
ndera, burrnia, besa e trimnia e gishtit kanë qëndrue me shekuj
mburojë.
Nuk përjashtohet ndikimi e roli i madh i Klerit Katolik kryesisht
atij Françeskan, në formimin e shpirtit atdhetar. Ata e kishin ba të
padiskutueshme e të palëkundshme ndaj çdo fortune formulën Fé-Atdhé,
me të cilën lindte dhe vdiste malësori. Kjo dhe vetëm kjo ishte
arsyeja që ai malësuer nuk mund të pajtohej me komunizmin. Kjo dihej
edhe nga komunistët. Disa herë Enver Hoxha ka folë e shkrue, madje,
edhe ndër "vepra" ai vé theksin në qëndrimin antikomunist të
katolikëve. Në të vërtetë asht e vetmja gja ku nuk ka rrejtë asnjë
rresht, mbasi aty bahet fjalë pikërisht për këto malësi që e kanë
faktue qëndrimin kundër tij, përderisa për 40 vjet ai udhëheqësi "i
dashtun dhe i shtrenjtë", që rrinte "gju më gju me popullin", nuk e ka
shkelë asnjëherë me kambët e tij tokën e Dukagjinit, madje, edhe
ai "trimi legjendar i luftës" krimineli Mehmet Shehu, që ishte
komandant i Operacionit të Veriut, nuk pati as burrni as trimni me
shkue me luftue kundër anmiqëve shaljanë, pra, megjithëse kishte
pushtetin dhe armët me të cilat krenohej, por gjithmonë të përdoruna
mbas shpine si me Prenkë Calin, ose kur Atdhetarët ishin të lidhun
duersh e kambësh, të çarmatosun, ose rob, e, gjithmonë të kapun
trathtisht si Llesh Marashi me shokë.
Për këto arsye duhej fillue me njerëzit që kishin influencë në ato
krahina. Vëprimet komunistët i filluen kundër Parisë së Malësisë dhe
Klerit Katolik (ndonëse i pakët në numër, por shumë i fuqishëm),
veprime të shpejta, të doemosdoshme dhe shumë kriminale për me u ba
shembull për gjithë Shqipninë kundërshtare, si në kohën e luftës aty
ku i shkeli kamba tue vra e plaçkitë, kryesisht në krahinat jugore,
mbasi largohej gjermani. Instruktorët ishin jugosllavë, pikërisht
anmiqtë shekullorë të atyne Alpeve aq të lakmueme prej tyne. Mbas
rezistencës së Prenkë Calit e Llesh Marashit filloi terrori ndër male.
Qé, pra, i erdhi dita! Më 17 janar 1945 të parët arrestohen At Gegë
Luma dhe At Dioniz Maka, dy klerikë atdhetarë. Ata në malësi zakonisht
mbanin armë të lejueme, mbasi në kohën e turqve ata luftonin përkrah
malësorëve, ashtusi kundër malazezve dhe serbëve. Armët i kishin edhe
për vetmbrojtje nga plaçkitësit. Asht i njoftun rasti i Don Nikoll
Kaçorrit, kur një natë për fat nuk u ndodh në qelë kur i pati shkue
krimineli Haxhi Qamili me bandën e tij, i plaçkiti të hollat, i vrau
shërbëtorin, tue i pre kokën dhe i dogji qelën bashkë me bibliotekën e
pasun të tij. Ndoshta kjo asht edhe arsyeja që Enver Hoxha këtë shok
të tij kriminel e cub malesh, e pat ba "hero"....
Një arsye tjetër ishte edhe qarkullimi ndër zona të rrezikueme nga
kafshët e egra kohë pa kohë për shërbime fetare. Asht e kuptueshme se
atëherë nuk njiheshin bishat komuniste, tue i kujtue si "shqiptarë"
prej shumëkujt. Këta klerikë shpëtuen vetëm se nuk kishte dalë ende
ligji i dorëzimit të armëve. Dënimet nuk u dhanë të randa mbasi ndikoi
shumë fjala e fundit e At Gegë Lumës, siç më ka tregue At Dioniz Maka
i lidhun përdorë me tè.
Ndër të parët pushkatohet Syl Martini, pa gjyq, para Kishës në Kodër
Shën Gjergj, mbasi nuk pranon me dorëzue armët, i njoftun për burrni
ndër kuvende malësoësh. Ai u tha para pushkatimit: "Çka i duhet jeta
shqiptarit maleve pa armë? Nuk ua jap!". Pra, filluan vrasjet!
Në Palç të Nikaj-Merturit porsa At Mëhillë Miraj mbaron meshën, tue
dalë njerëzit prej kishe, partizanët e Ndjekjes kërkojnë prej Fet
Sadikut, burrë afër të 70-tave me dorëzue armët. Feta nuk i dorëzon,
atëherë, ndihen krisma armësh në afërsi mbas një kodrës. Partizanët i
thonë Fetës, se me që ti nuk pranon me na dhanë armët na të kemi
pushkatue djalin 30 vjeç, Marashin dhe vëllain, Ademin, (kjo nuk ishte
e vërtetë, por kishin shkrepë armët për me ligshtue Fetën që ai me
tregue armët), atëherë Feta iu përgjijget: "Mo' brè, ju kishe dhanë
edhe djalin tjetër, por vllain jo!", e prapë armët nuk i dorëzoi. Tue
pa vendosmëninë e Fetës, partizanët shtien mbi trupin e tij dhe ashtu
të lamë me gjak dhe të shtrimë përdhé e lanë aty me e pa katundi.
Kështu fshati u njoh me ata që thirreshin "çlirimtarë".
Gjatë kësaj kohe nga mesi i 1945, në Pult kërkohej At Anton Harapi,
mbasi ishin sigurue se nuk ishte me Cafo Beg Ulqinin ndër krahinat e
tij, ku Cafi u ruajt me besnikëri nga bashkëfshatarët e vet derisa u
shpall amnistia. Siç më ka tregue vetë i ndjeri Cafo Beg, me të
vërtetë e kishte ftue me shkue bashkë me Lef Nosin, por këta të dy nuk
kishin pranue për mos me rrezikue fare e fisin e Cafo Begut, mandej,
thonte, Cafo Begu, u dukej, se po dalin jashtë kufijve e po vriten nga
malazezët a serbët. E pranonin vdekjen me kënaqësi prej shqiptarëve.
Cafo Begu e vërtetonte këtë me takimin e At Antonit në Podgoricë me
gjermanët që po largoheshin nga Shqipnia. Edhe atje At Antoni, nuk
kishte pranue me shkue me ta në Gjermani, ose në ndonjë vend tjetër,
ku të dishronte ai, i mbrojtun nga forcat gjermane. Cafo Begu ishte
shumë i sigurt se At Antonin e ka tregue në Sigurim një shirokas,
kushrini i tij (L.B.), mbasi ai ishte thirrë nga ndjekja e mbajtë 2-3
ditë tue u torturue, se mos i kishte kalue me lundër nëpër liqenin e
Shkodrës dhe mos e kishte dorëzue At Antonin bashkë me Lefin ndër
miqtë e Cafo Begut. Tue u nisë nga siguria e kenjes së At Antonit në
Dukagjin, Ndjekja fillon masakrat. Marrin 10 djelmoça të rinjë, gjoja
me i angazhue me brigadën, por, meqë, ata kundërshtojnë me iu
kundërvue bashkëfshatarëve të vet, në fshatin Xhan i pushkatojnë pa
gjyq.
Fillojnë edhe arrestimet. Në Shalë arrestohet bajraktari Kol Ndou,
pak ditë mbasi në Breg-Lumi sekretari i frontit të Qarkut të Shkodrës,
Spiro Pano (organizatë nën të cilën mëshehej Partia Komuniste),
organizon një mbledhje ku Sigurimi futë me vra Mark Sadikun, i
shtëpisë së bajraktarit të Shalës. Vrasësi Ndok Pëllumbi vritet po aty
prej Bal Markut, kështu fillon pushka... Për me ndalue gjakmarrjen dhe
përçamjen e krahinës bajraktari Kol Ndou, hyp mbi një shkamb dhe
thërret: "Në emën të Zotit burra, me prâ pushka!", dhe pushkët
pushuan. Sigurisht një burrë me kaq influencë që ndalon vëllavrasjen,
nuk kishte si me u lanë pa pranga. Nipi i tij Prel Marku, ikë ndër
shpella dhe një ditë bashkë me familje arratiset dhe nuk këthehët ma
në atdhé, si shumë të tjerë ndër ato krahina.
E njajta gja kërkohet me u ba me bajraktarin e Shoshit, Lulash
Gjeloshin, por ndodhë çka nuk e pret Ndjekja! Fshatarët lidhin besën
mos me pranue thirrjen e frontit (ose të partisë). Kur forcat e
Ndjekjes shkuan atje krisi pushka dhe vriten tre vetë të Ndjekjes.
Bajraktari del në mal. Bashkë me të janë edhe gjashtë djelm sokola
mali që syni s'u ban vék. Koha e gjatë bani që shpesh këta trima me u
përpjekë me Ndjekjen dhe gjatë përpjekjeve u vranë pesë djelmë nga
çeta e bajraktarit. Në Shkodër pushkatohet edhe prof. Gjelosh Lulashi
me Organizatën "Bashkimi Shqiptar", kështu bahën gjashtë vetë të një
oxhaku. Me Lulashin mbeti vetëm një djalë që për mos me dalë faret
fisi, e detyron Lulashin me u dorëzue. I shtymë në moshë dhe i vramë
në shpirt nga fatkeqësitë nuk e pushkatojnë, por e lanë me plasë në
burg tue e dënue 101 vjet. Gjatë kohës së burgut tregojnë se rrinte i
vetmuem, nuk fliste, veç kalonte kohën tue dredhë duhan ose tue mbushë
llullën. I vinin miqë në takim dhe nuk e lenin me vuajtë nga ana
materiale, ndërsa shpirtit të brengosun nuk kishte kurrkush çka me i
ba. Ai nuk shërohej kurrma.
Rreziku i daljes farët të fisit asht kenë ba shkak që shumë burra
janë detyrue me u dorëzue. Kështu si Lulash Gjeloshit i ka ngja edhe
Llesh Marashit e Prenkë Calit që dij unë, po kushedi sa të tjerë që jo
vetëm janë dorëzue por edhe ua kanë pushkatue djelmoçat e fundit ashtu
si Prenkë Calit. Ashtu i pat ndodhë edhe një burri tek ura e Breg-
Lumit që i çuan fjalë në shpellë: "Eja, se, për një orë po nuk u
dorëzove të pushkatojmë djalin 14 vjeç!". Ai erdhi ma shpejtë. Aty
ishte krimineli Xhemal Selimi tue thye arra me revolver mbi kokën e
një të pushkatuemit. Porsa u dorëzue burri i malit Xhemali, ma parë i
vrau djalin, mbasandej atë. Trupat e tyne u hodhën në Lumin e Shalës.
Kur në Tiranë mendohej se rezistenca e malëve po dobësohej, ndër
male ndodhë e kundërta. Më tregonte Ejëll Gërdani, shpellat sa vinin e
u mbushnin me djelmë të tjerë. Ma siguri kishin ndër shpella se tek
shtëpia. Forcat e Ndjekjes vazhdonin me lanë të vramë nga mosnjohja e
krahinës, shkonin e binin si miza në qumësht ndër shtigje ku u
fluturonte koka bashkë me "yllin e kuq" në ballë. Me u largue nga
brigada prap pushkatohej si dezertor, kështu, vazhdonte sa të shkojë
kjo punë. Për këtë arsye në muejn prill-maj të vitit 1946, Mehmet
Shehu, dërgon një brigade të drejtueme nga një terrorist tjetër i
njohun, major Ndreko Rino.
Dokumentacioni i Ministrisë së Mbrojtjes Popullore që ruhet edhe
sot, tregon ma së miri masakrat, pushkatimet pa gjyq, djegëjet e
shtëpive dhe arsyet pse këta kriminelë dekoroheshin e
thirreshin "heronjë të popullit" e, për fat të keq vazhdojnë t'i kenë
edhe sot! (Lexoni vetëm radiogramet që vinin në Ministri nga këto
zona!).
Majori i porsaardhun filloi detyrën në Kuvendin e Bashkimit të
Shalës e të Shoshit tek Ura e re e Dukagjinit. Aty pushkatohen katër
vetë pa gjyq pse nuk kishin dorëzue armët. Në Vuksanaj vritën dy të
tjerë, ndërsa në përpjekje me forcat e ndjekjes plagoset randë Zef Kol
Prela, i cili mbasi mjekohet, torturohet në qeli nga Xhemal Selimi e
Sabri Shema, i përcillet Aranit Çelës në Shkodër me i dhanë plumbin
ballit. Edhe Araniti si terrorist i njohun e kreu porosinë më 11 mars
1948, tue e vue në rresht me atdhetarë të tjerë, në Zallin e Kirit.
Kur Nik Sokoli formon Komitetin për çlirimin e Dukagjinit fillon një
fazë e re. E rrethonin Nikën por nuk ua kapte plumbi, tregonte
Ejëlli... Fillon marrëveshja për organizimin e një Kryengritje të
përgjithshme në Veri. Lidhja e malësorëve me Muharrem Bajraktarin,
forconte besimin në fitore. Puka me Mirakaj, Mirdita me Markagjonët e
i pavdekshmi Alush Lushanaku në Shqipninë e mesme, tronditën pushtetin
qendror, i cili në këtë kohë forcoi edhe ma shumë lidhjet me druzhe
Titon për me realizue interesat e përbashkëta antishqiptare.
Me plasjen e parakohshme të Lëvizjes së Postribës, planet dështuen.
Edhe pse dështoi papritmas plani malësorët vazhdonin rezistencën e
tyne. Lufta sa vinte e bahej ma e rrebtë. Arrestimet e pushkatimet nuk
pushonin asnjë çast. Arratisjet vazhdonin pa pushim. Shkak u ba
prishja me Jugosllavi. Forcat e Ndjekjes u trefishuan. Mjaft malësorë
dëzertojnë nga mobilizimi ushtarak. Shumë bashkohen me shokët e tyne
ndër male. Disa arratisën. U ikë për duersh komunistëve At Danjel
Gjeçaj i njoftuem nga një malësuer për arrestim.
Me shkuemjen në Dukagjin të Idriz Çobës si kryetar dege, Xhemal
Selimi dhe Sabri Shema kryejnë aq shumë krime atje, sa pak shtëpi mund
të kenë mbetë pa të pushkatuem, të arrestuem ose pa u djegë. Edhe
jugosllavët u kanë dhanë ndihmesën e tyne edhe pse në dukje ishin të
prishun. Ata dërguan prej Jugosllavisë njëfarë Prel Nika, i arratisun,
që ishte vue në shërbim të komunistëve (të këndejshëm e të andejshëm)
dhe, mbasi bashkohet me të arratisunit që ishin ndër malët ë Veriut,
një natë trathtisht vret komandantin trim të shpellave Gjergj Vatën, i
njohtun me pseudonimin "CUKALI", një emën tmer për komunistët dhe
brigadatNdjekjës.

Një ndër betejat e paharrueshme asht edhe ajo që asht ba në Palaj të
Shoshit, ku edhe pse u plagos komandanti i 87 burrave të armatosun
Mark Mala, lufta vazhdoi e përgjakëshme dhe me ikjen e turpëshme të
forcave të Ndjekjes që lane disa të vramë në atë betejë.
PËRPJEKJET DHE QËNDRESAT e Oficerit Martin Sheldija, Gjon
Destanisha, Kol Mark Toma, Ded Mirash Zefit (vra në gusht 1946),
Mëhill Ndoja etj. janë një epope në vedi në lavdinë e atyne malëve.
Këtë epope jo vetëm nuk e njohim por as nuk e gjejmë kurrkund të
shkrueme ....prej kurrkujt...
Aq shumë e urrenin malësorët komunizmin, sa asnjeni nuk pranonte me
marrë ndihmat e UNRRA-s, sëpse thonin se janë dërgue nga ata që na
sollën komunizmin këtu (nuk janë gabue aspak), gjithmonë nën
arësyen "se nuk dimë me përdorë kutiat e mishit dhe kemi frikë se
mielli asht i prishun, e po na helmatisë!"....
E vetmja gja që u dhanë me dhunë ishte DDT-ja, si ilaç, mbasi
gjithkah ishin mbulue me morra. Fshatarët thonin se edhe këta na i
kanë sjellë partizanët, e vetmja gja që na ka sjellë Partia Komuniste
e "shoku" komandant, në malësi janë morrat!
Pat edhe ndonjë malësuer të kërcnuem që punoi me Sigurimin si Martin
Shllaku (ish sekretar i komitetit të partisë), por edhe ky u arratis
ma vonë se ndiqej nga vetë Sigurimi. Ndërsa Pëllumb Ndoka nuk zbatoi
urdhnin me vra një malësuer dhe u vra nga shokët e tij "besnikë" të
Sigurimit. Të gjithë bashkëpuntorët e tyne e mbyllën jetën si këlkazat.
"Nuk shihnim ma larg se majën e hundës, atëherë..", më pat thanë në
vitin 1992, Mark Uli, kur pata bisedue çështjen e Ndue Palit me tè,
mbasi Marku ishte kenë atje kur u pat kapë trathtisht Ndou dhe ka pasë
ba një deklaratë të turpëshme në gjyqin e tij.
Vetë fakti që në vitin 1947 në krahinën e Dukagjinit nuk kishte
ASNJË komunist dhe asnjë të ri komunist asht prova ma e saktë, që
tregon ma së miri së kush ishin DUKAGJINASIT E LEKËS, burrat besnikë
të Kanunit, ku kryet e vendit e xen pushka dhe jo furka!
Oooooooo jepni brè kushtrimin ... ku jeni BURRA!?...
K U L L A P A R R U G Ë

"Shqiptari asht mbreti i malëve!"
Prof. Dr. G. STRAD

Njëditë gushti në vitin 1975, tue ecë në një rrugë pylli në anën
lindore të fshatit Razëm, më dukej se po fluturojsha mbi pyje, mbasi
rruga kishte trajtën e një shkalle krejt afër majave të pemve të larta
pranë meje. Kjo shkallë nuk ishte aq thik sa ajo e Thethit, por gurët
ishin edhe këtu të lëmuet, ku nga patkojt e kalit, ku nga thundrat e
tufave të bagëtive e ku nga opingat e malësorve. Rruga midis atyne
pemëve po më joshte aq shumë, sa pa e kuptue më dukej sikur në atë
tëposhte nuk po ecsha unë, por ngjitej rruga përpjetë dhe unë qëndroja
në vend. Unë veç kundërmojsha natyrën e stolisun të asaj zone që sa
mashumë tue vrojtue, aq mashumë kambët më shtyjshin nga e panjohtuna.
Dikund, aty mbas rreth një orë e gjysëm kur po afrohej mesdita, takova
të parin dhe të vetmin kalimtar që mbasi më përshëndeti si zakonisht
përshëndesin të gjithë malësorët njohtë e pa njohtë, më pyeti: "Shok,
po të shoh se nuk je i këtij vendi dhe se, nuk e njeh këtë krah, mbasi
nuk paske asnjë mjet mbrojtjeje me vedi, po due me të kallxue se
këndej ka ujqë!". Ashtusi isha në këmishë e pak i djersitun mbasi
rruga kishte fillue me e ba të vetën, mu duk se nga frika, u freskova
dhe në vend mora kthesën me gishta nga thembrat, tue falënderue fort e
fort udhëtarin e panjohtun. Pra, u kthyem bashkë. Biseda lidhej me
rastët e shumta të fatkeqsive të çobajve që edhe pse e njihnin mirë
atë vend, në ato kullota ishin gjetë copa e grima e shpesh ishin
njohtë vetëm prej zheleve ose opingave të shkyeme nga kopetë e ujqve.
Malësori më printe, vetëm ai fliste, mbasi unë pak nga lodhja, pak
nga frymëmarrja e sëpërpjetës dhe pak nga habia e bukurisë vendit, që
në ecje e kisha lanë mbas shpinës, ndigjojsha me vëmendje malësorin
mbasi për mue ishte gjithshka interesante. Pak përpara se me ardhë në
Razëm ai më tregoi se banonte në Vrith, një fshat aty afër. Emnin e
kishte Zef. Kur po ndaheshim më tha: "Po erdhe ndonjë ditë andej, më
kërko se aty ku të ndalon makina më njohin dhe shihemi, të pres me
qejfë te shtëpia!".
Dukej rreth 45 vjeç afërsisht, mbasi jeta e vështirë ua ka shtue
moshën atyne njerëzve për kah pamja.
Mbas 5-6 ditësh rastisi një makinë që shkonte ndër baxhat e Vrithit.
Shoferi më zbriti tek vendi dhe me të vërtetë Zefin e gjeta si të më
kishte pritë mue. Me vedi kisha një blok vizatimi. Prej Zefit kërkova
me pa ndonjë pejsazh ku të mund të vizatojsha diçka tërheqëse.
Atje sa ishte hapë një rrugë e re. Ajo të zbriste në Vuçë, edhe ky
një fshat piktoresk si të gjitha fshatrat e atyne krahinave. Midis
malëve pyjet e gështenjave e pishat dukeshin si me kenë në një gropë.
Shihej aty-këtu ndonjë pullaz që tregonte se ka njerëz që jetojnë aty.
Ajo që më bani përshtypje në atë rrugë ishte vendosja e disa gurve të
mëdhej mbi gur ma të vogjël. Gurët e mëdhej me format e tyne të
sheshta më jepnin përshtypjen e tepsive të vendosuna mbi kokat e
grave, që ecin aq në ekuilibër, sa, çdo çast pret kur po i bie tepsia
në tokë. Kushdo mund të mendojë për ata gurë se i ka vu dora e njeriut
me krijue imazhin e skulpturave moderne, po kur afrohesh e sheh
madhësinë e tyne rreth 5-6 metër katrorë sipërfaqja e një guri e
vendosun mbi gurët 2-3 metër të lartë dhe pa një shenjë dalte në ta,
aty nuk gjen asgja me mend si janë vu, mbasi edhe malët prej nga mund
të jenë zbritë janë mjaft larg. Mandej, me çka janë sjellë aty? Zefi
më shpjegoi se këta gurë janë kenë aty edhe kur kishte lindë ai para
40 e sa vitësh, por pleqtë tregojnë se ata kanë ardhë në rrokullisje
me ortiqet dhe kanë zanë vend këtu, të penguem nga trungjet e mëdha të
pemëve të pyllit që ishin kenë aty para se me u hapë rruga e re.
Mbasi ecëm rreth 20 minuta në krahun e majtë, në zbritje, jo ma larg
se 10-15 metër prej rrugës së re maje një kodrës së ultë 6-7 metër mbi
nivelin e rrugës ishin muret anësore të një kullës së vogël pa pullaz.
Nga dritarët e hapuna shiheshin ndarje të mbrendshme, gjysëm të
rrënueme. Nuk shihej asnjë shenjë se ajo shtëpi ka pasë lëvizje
njerëzish mbasi nuk kishte asnjë rrugë sado të vogël, që lidhte
shtëpinë me rrugën kryesore. Dera ishte përballë meje me një hajat të
vogël, që zbriste me 4-5 kambë shkallë ndër ferra. Disa gurë të
shkallës kishin rrëshqitë e ra. Edhe ndër vendet boshe të atyne gurve
kishin bijtë ferra. Nuk mund të afrohesha se gjithkah ishin kaçuba
ferrash, madje, edhe mbrenda shtëpisë, që shiheshin nga jashtë. Nuk
kishte shenjë jete as mbrenda as jashtë asaj kulle. As aty afër nuk
kishte shtëpi tjetër. Ajo që më mbeti në krye dhe nuk më lente me u
largue ishte dera kryesore e kryqëzueme me ferrkuqe, të vëndosuna për
mos me hy asgja, ashtu edhe dritarët kishin ferra si dera
kryqetërthuer. Pa e kuptue, unë kisha mbetë i shtangun në vend....
Qëndrimi im aty i tërhoq vëmendjen Zefit, i cili më pyeti: "Pse po
qëndron aty?" - Unë iu përgjigja: "-Nuk kam pa ndonjë shtëpi kështu si
kjo!" Zefi më tha: -"As mos të raftë me pa shtëpi si kjo!..." Atëherë,
Zefi më shpjegoi: -"Një natë, këtu në këtë shtëpi rreth vitit 1946, ia
kishin mësye tre vetë njerëz të malit krejt të panjohtun, tue i thirrë
të zotit të shtëpisë: "A pret miqë sontë?" Simbas zakonit, ai iu asht
përgjigjë: "Hajdeni, mirëse iu ka prue Zoti!" dhe u ka hapë derën.
Nata kishte qëllue e ftohtë si netët e dimnit në këto ana. Binte edhe
borë që kur fillon nuk din me pushue një minut.
Edhe kur kanë hy mbrendë udhëtarët, i zoti i shtëpisë prap nuk ka
njohtë asnjenin, megjithatë, si mbas zakonit tonë i ka shtue dru
zjarmit, u ka shtrue me hangër me çka i kishte dhanë Zoti dhe i ka vue
me fjetë.
Kah drita kanë fillue me lehë qentë. Forcat e Ndjekjes u kishin ra
në gjurmë mbasi gjatë natës kishin kontrollue disa shtëpi të largëta
e, edhe pse nuk kishin gjetë njeri ndër ato shtëpi, kah drita kishin
pushkatue katër vetë prej tyne që i kishin marrë me vedi gjatë
kontrollit, tue u thanë: "Ju e dini nga kanë kalue të arratisunit por
nuk na tregoni né!" Ata në të vërtetë nuk kanë dijtë gja, por këta i
kanë vra me frigue fshatarët për me diftue mbasi këtë punë e banin
shpesh dhe kanë vazhdue me kontrollue. Kur kanë mërrijtë këtu, i zoti
i shtëpisë nuk i ka lanë Forcat e Ndjekjes me hy në shtëpinë e tij për
me kontrollue. Ata kanë ngulë kambë me hy, por ai u asht përgjigjë: -
"Nën Zotin, kjo punë nuk bahet! Njëherë kam lé, njëherë kam me
vdekë!..." Dy drejtuesit e brigadave të Ndjekjes, Asllan Lici e
Xhemal Selimi tue pasë frikë me hy mbrendë, kërkuan dorëzimin e të
arratisunve. Ai, prap u asht përgjigjë: -"Nuk e ha bukën me marre, me
dorëzue mikun,..... mos e thashtë Zoti me u ba kjo punë në shtëpinë
teme!" Forcat e Ndjekjes kishin rrëthue anë e kand kullën dhe kanë
kërkue me dalë robtë e shtëpisë jashtë, pleqtë me gra e fëmijë. Kanë
dalë vetëm gratë me fëmijë, ndër to edhe një nuse me foshnje të vogël
ngrykë. Burrat kanë ndejë mbrendë me vazhdue qëndresën.
Porsa gratë me fëmijë kanë zbritë nga shkalla u janë afrue Forcat e
Ndjekjes, dhe Asllani e Xhemali me dorën e vet kanë vra fëmijët,
mandej nanat e tyne. Aty asht ndezë lufta. Mbas disa orësh, i fundit
ndër burra ka djegë shtëpinë dhe në prak të derës, kur këta mendonin
se ai po dorëzohet, ka vra një ushtar që i kishte kenë afrue e mbas
tij edhe vedin.
Kështu, kjo shtëpi asht shue përgjithmonë!...
Prej asaj kohe kësaj kulle i asht vue ferra!...
Vazhduem rrugën. Zefi fliste me mue e unë i zhytun në mendime
flitëshe me vedi: Po sa shtëpive si kjo u kanë vue ferrën
komunistët?!....
Ato ferra janë simboli i komunizmit që shuen fise të tana për me
zhdukë bujarinë, me prishë besën dhe me turpnue burrëninë.
Ajo kullë edhe sot tregon se si vdes malësori!

"KUSH MË NDALON MUE ME DERDHË GJAKUN! PËR TOKËN TEME?"

DED GJO' LULI
"Vetmia asht martirizimi shpirtnuer, që kalon çdo dhimbje e varrë
trupi. Dhimbja e Shpirtit nuk përshkruhet!"
Ndër këta pak rreshta do të kujtoj ata shqiptarë që kujtojmë se
njedite vdiqën!
Këta janë pikërisht ata Atdhetarë që e kishin kuptue me kohë e thanë
me gojë, se, pa shqipe s'ka burra dhe pa burra s'ka Atdhé!
Ata vdiqën vetëm para syve të atyne që i martirizuen, ata u kalbën
në qelitë e Sigurimit për sëgjalli. Varrët e tyne kulluan vetëm gjak,
gjak të pastër shqipesh që i thërriste dhe i bashkonte në një ideal e
gjuhë të përbashkët. Për né, asht e vështirë me e kuptue martirizimin
shpirtnuer të tyne, mbasi na nuk kemi provue vetminë e tyne, dhimbjet
e plagët e trupit tyne, zanin e mekun të tyne që përshpëriste thanjen
e Mustafa Krujës: "Shqipni e andrrueme prej poetve, e dishrueme
prej atdhetarëve, e këndueme prej rinisë", por, realiteti kje vetëm
mjerim, vuejtje e sakrificë!
Me kohë Don Palë Shantoja paralajmëronte: "Mbasi Fuqitë e Mëdha
kanë hjekë dorë nga drejtësia, Shqiptarët do të derdhin gjakun e vet
shumë të Shenjtë!".
-E, ashtu u ba!

KOL NURI SHELDIJA, vjeç 45, nga Sheldija e Shkodrës,
deklaron: "Jam arrestue kur asht kapë Don Lazër Shantoja, kam strehue
Don Lazrin për 26-27 ditë, nuk e ka dijtë kush se Don Lazri asht tek
unë, vetëm Lush Hila. Kam kenë 17 vjeç shërbëtor në shtëpi të Don
Lazrit. Në ditën e vjetit të ri më ka ardhë në shtëpinë teme Don Lazër
Shantoja, dhe e kam mbajtë në shtëpi deri atë ditë që erdhën dhe e
zunë partizanët në shtëpi, dhe i kam dhanë bukë gjatë qëndrimit. Ai
ato ditë ka pritë me u dorzue." (Oficeri pyetës: Lako Polona e Skënder
Hysi, Proçes-verbali datë 27 janar 1945.)
Gjyqi zhvillohet me dt. 29-31 janar 1945, pra dy ditë mbas
arrestimit, dhe trupi gjykues i përbamë prej: Kryetar, Esat Ndreu,
antarë, Mustafa Iljazi dhe Hysni Lame, prokuror, Sotir Dodona, japin
vendimin me datën 31 janar 1945: "Me vdekje, me pushkatim."
Kryetari i Gjykatës Ushtarake në Shkodër, Esat Ndreu, njofton
Kryesinë e Gjykatës Usht. në Tiranë, me datën 26 shkurt 1945 (nr.
prot. 6/100): "...I dënuari Kol Sheldija u ekzekutua në këtë qytet me
datën 2 shkurt 1945".
Gjykata e Lartë Ushtarake në Tiranë në shkresën nr. 22, njofton
Gjykatën Ushtarake të Shkodrës, se mori në shqyrtim aktet e të
paditurit Kol Sheldija, i cili është dënuar me akt nr.14, dt. 31 janar
1945, dhe "vendosi dënimin me vdekje, me pushkatim", Tiranë 28 shkurt
1945, Kryetari Gaqo Floqi d.v., antarë, F. Nosi d.v. dhe V. Zejneli
d.v., prokuror Myftar Tare d.v.
26 ditë mbas pushkatimit të Kol Sheldisë, gjykata aprovon
ekzekutimin e tij...
Kol Nuri Sheldija u pushkatue vetëm pse i dha bukë Don Lazër
Shantojës.

DON LAZËR SHANTOJA: (dosja nr. 174) vjeç 52, nga Shkodra, asht i
biri i Kelit dhe i Luçes, ka krye shkollën e lartë teologjike për
prift.
Kur u kap nga forcat partizane Don Lazri iu tha atyne nder sy: "As
ma pak e as ma shumë, se ajo që kam dijtë me kohë, se, komunistët janë
veç trathtarë!"
Në një faqe proçes-verbal shënohet: "Kur kam ikë, një natë kam fjetë
tek Don Nikoll Gazulli, në Dedaj kam ndejë 22 ditë tek Mark Tom Prela,
ndërsa Sheuqet Çelkupa ka ardhë në Shkodër dhe ka bisedue me Cuf Lohën
me u dorzue, e të dy bashkë, më duket janë takue me Riza Danin.
Sheuqeti, me anë të mbesës seme Siles, e shoqja e Zef Prenkës, në
rrugën Marvukej, e kjo nëpërmjet të malësorit Lekë Lulashi nga
Grizhja, më ka çue lajm të pres edhe një javë, se Sheuqeti kishte folë
me Rizanë e Cuf Lohën. Riza Danin e Dan Hasanin i kam pasë miqë me
kohë.
Si korrier për shpurje e ardhje lajmesh nuk kam pasë kurrë... Kur po
pritsha përgjigje nga mbesa e ime Silja, nuk dij sesi u zbulova nga
forcat e Ndjekjës.
Miku ma i ngushtë i emi ka kenë Beqir Valteri."(proçes- verbal dt.
31 janar 1945).
Akt-akuza e bame nga prokurori Jonuz Mersini, ka dt. 28, 29 janar
1945, ku shënohet një faqe e daktilografueme me të gjitha vëprimet e
bame prej gjyqit e deri tek pushkatimi.
Lexoni me kujdes këto pak rreshta:
- Ka ba marrëveshje për përmbysjen e Zogut në 1939, për me sjell
Princin Savoja, që në vitin 1938 bashkë me M. Krujën.
- Ishte president i kulturës popullore në Institutin "Dante
Aligheri".
- Asht qenë inisiator i grupit indipendent.
- Në vitin 1940 ka mbajtë konferencë në Egjipt, me të mërguem
kundër Aleatëve.
- Më 28 nandor 1939, ka mbajtë fjalim në Romë me rastin e dorëzimit
të Flamurit, me titull: "Shqipnia në kuadër të Përandorisë romake".
- Ka shkrue artikullin: "Luftën e fitojmë na!".
- Ka shkue në Shën Naum, Strugë dhe Dibër e ka mbajtë fjalime.
- Ka shkue nga Jugosllavia në Zvicërr si emigrant në kohën e Zogut.
Atje asht takue me M. Krujën, i ardhun nga Italia
- Ka pasë lidhje me gjeneralin Fistun, Kol Ashikun, e armiqë të
tjerë në mal. Mbas prokurorit u pyet i pandehuri dhe kërkoi pafajsinë,
mbasi nuk ka bërë ndonjë faj.
Më datën 31 janar 1945, ditë e martë, ora 15.00, në Shkodër, u dha
vendimi nga Gjykata Ushtarake e Qarkut, me kryetar Esat Ndreu, antarë:
Mustafa Iljazi e partizani Hysni Lame, prokuror Vaskë Koleci, sekretar
Shaban Kuçi: "I pandehuri Dom Lazër Shantoja me vdekje, me pushkatim."
Me datën 2 shkurt 1945, aprovohet nga Gjykata e Lartë Usht. Tiranë,
vendimi i dhënë në bazë të ligjit nr. 21, dt. 30 janar 1945, nga
gjykata ushtarake e korparmatës së III, Shkodër: "Dom Lazër Shantoja,
vjeç 52, nga Shkodra, dënohet me vdekje - me pushkatim".
Me datën 9 shkurt 1945, u mblodh komisioni për zbulimin e
kriminelëve të Luftës për Tiranën... Shoku Jusuf Alibali, vjeç 24, nga
Shkodra, deklaron si mbas akt-akuzës së sipërme.
Poshtë shënohet: Deklaruesi (Jusuf Alibali) d.v. Komisioni hetimor:
J.Alibali d.v.
"Vendimi u ekzekutue në Tiranë, me datën 5 mars 1945."
DON NDRE ZADEJA: Kur do të pushkatohej i ndjeri Kolë Sheldija me
datën 2 shkurt 1945, në fshatin Sheldi, u thirr bashkë me popull edhe
prifti Don Ndre Zadeja, i cili, menjëherë mbas pushkatimit të Kolës,
iu afrue, i bani Shartët e Fundit dhe porsa u ngrit në kambë, pau
vedin me pranga ndër duer nga forcat e Ndjekjes.
Don Mikel Koliqi atëherë i arrestuem, më tregonte në vitin 1993: "Si
tash e kam ndër veshë të inçizuem zanin e të shkretit Don Ndre, kur po
e torturonin,... ai asht torturue shumë dhe po u thonte atyne : "Mohni
bre kështu, po a ban shqiptari në shqiptarin shka jeni tue ba ju në
mue!?"
Don Ndreu akuzohet se ka pasë dijeni për vendqëndrimin e Don Lazër
Shantojës, Don Alfons Trackit, Kol Ashikut, Martin Sheldisë, Gjovalin
Sheldisë, Ndoc Jakovës, Gjok Gjergjit (prej Lisnet) dhe Zef Augustinit
(prej Lisnet), të tre të fundit "dëzertor" nga ushtria. Njëkohësisht
ka mbajtë lidhje të ngushta me Don Injac Gjokën, i cili strehon dhe
përcjellë ndër shpella "kriminela" të luftës. Don Ndreu mohon akuzën
që i bahet por burrnisht pranon:
"Mësova se punohët për shuemjen e Partisë Komuniste, të cilën si
doktrine e urrej edhe unë." (Dosja 667, deklarue më 7 shkurt 1945, Don
Ndre Zadeja d.v.).
Gjykata Ushtarake e Shkodrës e përbame nga: kryetari Hamid Keçi,
antarë, Mustafa Iljazi dhe Arif Gjyli, prokuror Sotir Dodona dhe
sekretari Shaban Kuçi, me datën 16 shkurt 1945 dha vëndimin: "Për të
pandehurin Dom Ndre Zadeja, me vdekje, me pushkatim".
"I pandehuri kërkoi lehtësimin e dënimit."
Gjykata e Lartë Ushtarake, Tiranë, me datën 28 shkurt 1945, refuzon
kërkesën.
Don Ndre Zadeja u pushkatue më 25 mars 1945, në Zallin e Kirit, mbas
murit të vorreve të Rëmajit, në Shkodër.
Fjala e fundit e Don Ndre Zadejës ishte: "Ah, moj Shqipni, moj
mizore e, çka të baj ma shumë për ty?!". Ndër pushkatimet e ditëve të
para lejohej prifti. Në këtë rasë ishte aty Don Tomë Laca, i cili mbas
pushkatimit e mori në krah Don Ndreun e vramë, (me leje të Sheuqet
Peçit) dhe bashkë me xhakonin Mark Çuni dhe dy të tjerë, e kanë
varrosë mbrenda vorreve të Rëmajit, aty ku asht edhe sot. Kur Don Toma
shkoi në Argjipeshkvi aty nga ora 7.00, pau veladonin e lamë me gjakun
e Don Ndreut prej supit ku e kishte mbështetë e deri në fund të
kambëve dhe aty për aty i ka ra të fikët. Prej atij çasti ai ka pësue
një sëmundje nervore nga e cila nuk asht shërue kurrma. (Si mbas
tregimit të Don Mikel Koliqit, në vitin 1993).
Atë ditë, një afishe e madhe u vue ndër murët e Shkodrës:

"PUSHKATOHEN KRIMINELAT E LUFTËS DHE ARMIQTË E POPULLIT:
1.Prenkë Cali 2. Dom Ndre Zadeja 3. Luigj Gjeto Kastrati 4. Ndok Nik
Bardhoku 5. Ndrekë Loka 6. Arif Selim Hyseni 7. Dedë Lulash Smajli
8. Gjok Nikaj 9. Dul Bajrami 10. Mark Luc Gjoni 11. Tomë Lekë Daka 12.
Maliq Bajrami 13. Gjok Nikoll Voci 14. Pjetër Dedë Gjedashi."
Ideali që i bashkonte këta burra ishte: "Rrnoftë
Shqipnia!"
NDUE MIRASH PALI: vjeç 23, nga Shkodra, i biri i Mirashit dhe i
Mrikës Gjelosh Vatës.
Dosja nr.1108 hapet kështu:
" V.F.L.P.
Proçes- verbal
I mbajtun mbi vullnetin e mbramë të të dënuarve me vdekje, Ndue
Mirash Pali dhe Caf Meti, nga Shkodra.
Sot më 15 gusht 1945, ditën e mërkure, ora 5.00 para drekë, unë
prokuror i Gjykatës Ushtarake, kapiten i II Aranit Çela, shkova në
vendin ku do të ekzekutoheshin kriminelët e luftës dhe armiqtë e
popullit, Ndue Pali dhe Caf Meti nga Shkodra, për të marrë fjalën e
fundit të tyre, në të cilën thanë këto:
Ndue Pali: Nuk më vjen keq, që unë sot pushkatohem prej vllazënve të
mij. Jam i lumtun që unë po vdes në tokën shqiptare pas pesë vjet
vuejtjesh, që pata nga fashistët dhe nazistët.
Shqipnia rron edhe pa Ndue Palin!
Një fjalë dua t'ja drejtoj rinisë nacionaliste: Punoni deri në
vdekje për një Shqipni të lirë, indipëndente, me baza shoqnore moderne
demokratike!
Rrnoftë Shqipnia e shqiptarëve!
Të fala familjes.

Prokuror

(Aranit Çela) d.v."

Në proçes-verbalin e mbajtun në seksionin e mbrendshëm të Shkodrës
nga komisioni hetues, i përbamë prej: Hetues, Koço Dilo, Nestan
Ujaniku, Shefqet Dibra, Arif Gjyli dhe Haki Llazani, i arrestuemi Ndue
Pali thotë: "...Kam agjitue për Ballin Kombëtar. Me gjermanë kam kenë
oficer i ndërlidhjes në batalionin "Vërmoshi". Kam punue me krenët e
Malësisë së Madhe ("Besë-Lidhja"), kam kenë mandej në dispozicion të
Komandës Shkodër. Kam marrë pjesë në operacionin e Llesh Marashit e
Hasan Isufit, nga Shllaku e deri në Vrakë. Në këtë operacion u
arrestuen: Faik Dibra, Rifat Muja, Nedime Baku dhe një partizan Halil.
Gjoni i Markagjonit më tha me shkue në Dukagjin, por unë nuk shkova, e
din Riza Dani e Kol Prela... Faik Dibra ka kenë shoferi i makinës së
Ndrec Prengës kur asht vra. Atëherë ishe i arratisun... Në listat e
internimëve në Prishtinë nuk kam ba pjesë, ato i ka ba policia me
Hasan Isufin..."
Në gjyq deponojnë kundër Ndue Palit: Vasil Kavaja, Selim Rama, Sadik
Bekteshi, Beqir Ndou, Mark Prela, Arif Gjyli, Mark Uli etj.
Trupi Gjykues përbahej prej: Kryetar, Mustafa Iljazi, antarë, Orest
Papadhimitri dhe Pjetër Daragjati, prokuror Aranit Çela. Vendimi u dha
më 14 korrik 1945.
Arkivi ruen edhe një letër që Ndue Pali i dërgon Riza Danit, me anë
të së cilës Ndou kërkon prej Rizasë, mundësinë e ndërmjetsimit për me
u dorzue.
Në dosje ruhët edhe mbrojtja që avokat Paulin Pali, i ka ba Ndout,
tue kërkue: "...ju lutëm ndryshoni vëndimin e caktuem, në burgim të
përjetshëm, i sigurt në ndjenjat e drejtësisë njerzore të Gjykatës së
Lartë. (më dt. 14 korrik 1945).
Mbrojtja e Paulinit ka titullin "Liri, Nderë e Burrni", ku, ndër
pesë faqe të daktilografueme, avokat Paulin Pali i len jurisprudencës
shqiptare një thesar të vërtetë nga mendja e tij e ndritun.
Me datën 15 gusht, aty nga ora 3.30 e mëngjezit, kur rojet e burgut
të vjetër të Gestapos (pranë shtëpisë së Zef Shirokës), hapnin dryjt e
dyerve me zhurmë e virrma për me hy xhelatët me marrë të dënuemit me
vdekje për me i çue me i pushkatue, ata u gjetën para një të
papritune, që as nëpër mend nuk i shkonte! Ndou dhe Cafi kishin mpreh
bishtat e lugëve që hanin dhe i kishin kthye në thika. Xhelatët gjetën
aty atë që lypnin me sjelljen e tyne barbare.
Heroizmi i Ndue Palit e Caf Metit mbeti i pashlyeshëm në kujtesën e
popullit të Shkodrës!
Akti heroik i vdekjës së tyne u kthye në një legjendë. Ata trandën
hekrat dhe murët e burgjeve komuniste në gjithë Shqipninë.
Më 2 nandor të atij viti, si gjithmonë, kujtonim të vdekunit. Ishim
ndër vorret e Rëmajit që atë ditë marrin një pamja madhështore dhe
papritmas u hap fjala, se mbas murit të vorreve janë rregullue disa
vorre të njerëzve të pushkatuem. Si fëmijë kaluem mbas Pendës së Kirit
kur, shka me pa?!... Një kortë i vërtetë. Drejt me çinarin e dytë
ishin pesë vorre të bame me gurtë e Zallit të Kirit, të mbuluem me
guraleca të vegjël, të bardhë si biluri. Tre prej tyne me kokë nga
Penda ishin me Kryqa, ndërsa dy që hynin ndërmjet, me fëtyra përballë
atyne të treve, kishin shenjën e Myslimanëve. Ndër të gjithë shenjat
varëshin fotografi të mëdha (rreth 35x50 cm.). Ishin fëtyrat e atyne
djelmve të pushkatuem në lule të rinisë. Te koka e secilit vorr ishte
e ulun kacuk nana ose një i afërm i të vramit. Mbi gurët anësor të
vorrit ishin të rreshtueme cigare, të cilat, dy a tre nga të afërmit
ose miqë ua shpërndanin burrave që vinin aty. Kujtoj, se mbi vorrin e
Ndue Palit e Kol Sokolit kishte edhe fruta tek fundi i vorrit. Ishte
zakon i malëve. Në mes të Ndout e Kolës, me fëtyrë përballë, ishte Caf
Meti. Emnat tjerë nuk i kujtoj. Nën fotografi kishte lule të bardha
dhe të freskëta që na kujtonim se lagëshin nga lotët e atyne nanava me
futa të zeza e degërmia të bardha, ato u merrnin erë atyne luleve,
por, jo, jo tue kja loçkat e zemrës së tyne që ua kanë tha shpirtin
për gjithë jetën. Asnjenës nuk i pashë pikë loti. Aty kuptova, se
Heronjtë Nanat Shqiptare nuk i vajtojnë!...
Për pak minuta erdhën disa makina me ushtarë të mbrojtjës, filluan
me vrritë si bishat e tërbueme në kohë bore. Kur filluen krizmat e
automatikëve na ikëm me vrap.
Mbas asaj ngjarje nuk bahej fjalë ma për vorre të pushkatumëve. Aty
ai vend u mbush me pleh e mbeturina, me kafshë të ngordhuna, me
pisllëkun e pusave të zez të qytetit, që karrocat hillnin sipër me
zhdukë çdo gjurmë. Aty-këtu filloi ndërtimi i ndonjë shtëpisë ku
Sigurimi solli të besuemit e vet me qëndrue gjithënjë në roje.
Megjithatë, kishte ndër kaçuba e ferra ndonjë qiri të ndezun e të
futun mbrenda në një kuti teneqeje që mos të fikej, që derdhte lotët
e tij në atë vend të bekuem.
Po, sot, pse asht ashtu ai vend ?!....
Mos harroni, historia përsëritet!

PJETËR GEGË GURAKUQI: "Kriminel lufte dhe armik i popullit". Pse
asht i këtillë?
-Pse ka lé në Shkodër... më 2 janar 1912. Mbas mësimeve të para në
vendlindje gjimnazin e ka krye në Beograd. Akademinë Ushtarake e ka
përfundue në Romë, në vitin 1931. Mbas Akademisë, ka ba një kurs
specializimi për karabinjeri në Firencë, në Itali, dhe në vitin 1932,
këthehet në Shqipni.
Emnohet në Komandën e Gjendërmarisë Shqiptare, për shkollat e
Durrësit dhe të Burrelit. Mbas vitit 1939 ishte komandant i Rrethit të
Jashtëm, në Tiranë, deri para kapitullimit të Italisë. Katër muej para
shkëputet, mbasi vëren shthurjen e italianëve. Me ardhjen e Mahmut
Golemit, si Komandant i Përgjithshëm i gjendërmarisë me gjermanët,
Pjetri emnohet në Berat dhe shumë shpejt vjen prap në shkollën e
gjerndërmarisë në Tiranë. Aty qëndron me pune deri në fund të vitit
1944. Nga fundi i vitit 1944, merr një letër nga Komandanti i Brigadës
së shtatë sulmuese me pseudonimin LISI, i cili kërkonte nga Pjetri, me
shkue prap në Berat. I përgjigjet thirrjes dhe shkon atje deri në fund
me Gani Jasharin, mbasi të tjerët arratisën ndër male me partizan.
Pjetrit i thonë me qëndrue aty mbasi asht ma mirë për partizanët që u
kapnin nga gjermanët dhe i sillnin aty.
Në janar të vitit 1945, arrestohët si "kriminel lufte dhe armik i
popullit" në Berat.
Para komisionit hetues të përbamë prej: Major Ruli, Bello, E.
Beqari, Tepeleni e Beçolli, Pjetri deklaron: "Kam qenë vetëm një
ushtar pa kurrfarë ideologjie. Kam krye detyrën tue i ardhë në ndihmë
popullit, për mos me e lanë krejtësisht në dorë të okupatorit...
Populli i Beratit nuk ka ngrejtur kurrë zërin kundër meje..."
Me datën 8 gusht 1945, Gjykata Ushtarake e Beratit, e përbame nga:
Kryetar, Gjon Banushi, antarë, Teki Veleshnja dhe Neki Korita,
prokuror kap.I. Misto Bllaci dhe sekretar Mihajl Borduni, akuzojnë
Pjetër Gurakuqin, se "ka qenë vegël e verbër e okupatorit të huaj, ka
qenë komandant operacioni në Berat, më vonë komandant Qarku dhe se ka
patur "karta bianka" kundër Lëvizjës Nac. Çlirimtare."
Pjetri nuk pranon se ka ekzekutue njeri mbasi nuk ka as fakte për
té. Ka arrestue 200 vetë dhe i ka lirue prap. Qamile Libohova, asht
torturue për imoralitet me ushtarët, ndërsa Irfan Ramadanin nuk e njeh
fare.
Dëshmitarët Jan Ikonomi dhe Lik Petro Deçolli deklarojnë: "Kanë
shkuar gratë tona për t'iu lutur Pjetrit, dhe ky na ka liruar". (Dosja
nr. 318).
Me datën 21 gusht 1945, Gjykata e Lartë Ushtarakë në Tiranë,
shqyrton një raport bashkë me vëndimin e Gjykatës Ushtarakë të
Beratit, ku shënohet: "...Si paraqitet Pjertri ? - Jo aq armik, sa në
shkresa. Popullin i Beratit e ka ndihmuar si mbas deklaratave të bëra
në gjyq. Flasin mirë për té......Vetëm, vendimin e Pjetrit me v d e k
j e, populli nuk e priti kaq mirë, kurse për tre të tjerët populli
është shumë i kënaqur. .........
Mejtimi ynë: Pjëtrit t'i këthehet në burgim të përjetëshëm. Pse: Kur
Pjetri ka vatur në Shkodër është lidhë me Operacionin e Komunës së
Gashit, me Sheuqet Peçin e Tuk Jakovën, që mund të japin shpjegime për
Pjetrin. Veprimët në gjendërmari i ka bërë për opurtunitet. Pjetri
mund të bëhet edhe njeri i mirë dhe i vlefshëm.
I pandehuri Skënder Plashniku, kriminel me famë. Spijun.
Ceno e Hysen Shahin Elezi nga Plashari, janë kriminelë dhe armiqë të
betuar.

Misto Bllaci d.v. "
Në dosjen e Pjetrit ka deklarata të mira edhe nga Sheuqet Peçi,
Mehmet Shehu dhe Hysni Kapo, se Pjetri nuk ka terrorizue popullin në
zonat ku ka shërbye dhe se nuk ka pushkatue njeri kur ishte gjykatës.
Nuk ka asnjë shënim nga ana e Tuk Jakovës, i cili, si dukët i ka
dhanë "shpjegimet" me gojë tek kryekasapi.
Zonja e Pjetrit, Luçia, ban një lutje nga qyteti i Shkodrës, ku ven
në dukje se Pjetri asht 33 vjeç, ka tre fëmijë dhe se deklaratat e
bame nga populli i Beratit duhet të prekin "zemrën e komandantit"....
Cila ishte përgjigja?
"Komanda e Përgjithëshme e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare
Gjykata e Naltë
Ushtarake
Tiranë 3 shtator 1945
Nr. 08-134/I-Prot.
GJYKATËS USHTARAKE - Berat
Gjegje e shkresës nr. 229, datë 19 gusht 1945:
Aprovohet ndëshkimi me vdekje i të pandehurve:
1. Pjetër Gegë Gurakuqi nga Shkodra,
2. Hysen (Ceno) Shahin Elezi nga Plashnik,
3. Skënder Sadik Çaushaj nga Plashnik.
Na lajmëroni datën e ekzekutimit dhe vullnetin e tyre të fundit.
Ndëshkimi me vdekje i Gani Jashar Shkurtës, i këthehet në burgim të
përjetëshëm.
V.F.L.P.
Komandant i Përgjithshëm Xheneral Kolonel (Enver Hoxha) d.v."
Përgjigje me datën 1 tetor 1945:
"Në orët e para të djeshme, u ekzekutuan të dënuarit e shënuar në
radiogramin e sipërm.
Vullneti i tyre i fundit qé: "RROFTË SHQIPËRIA"
Kryetari i Gjykatës Ushtarake:
Kap. I Bexhet Mema d.v."
"Komandanti" për të gjithe donte me ditë vullnetin e tij
të fundit!!

Pjesa I | Pjesa II | Pjesa III | Pjesa IV

albemigrant.com | Tribuna Shqiptare | Lajme / News