Tribuna Shqiptare

Komente, analiza, opinione, krijimtari e emigrantëve, gjithshka që ju shqetëson do të jetë objekt i "Tribuna e Emigrantit Shqiptar". Kontaktoni TESH

albemigrant.com | tribuna shqiptare | lajme/news | TESH (arkiv)

Keni një llogari ? Klikoni këtu për tu identifikuar

Nuk keni një llogari ? Kliko për të hapur një të tillë.

Klikoni këtu për t'iu bashkuar albanianpolitics

Nga Forumi Albemigrant

Lajme / News

Content Management Powered by CuteNews

Një monument nën dhe

Pjesa I | Pjesa II | Pjesa III | Pjesa IV

Nga Fritz Radovani - de Angelis

PJESA E II

Shënim : Nga një lexues i "Tribuna Shqiptare" më është bërë një vrejtje për një pasaktësi në lidhje me një të afërmin e tij që i përmendet emri në këtë pjesë të shkrimit të Fritz Radovanit. U takon personave të përfshirë në këtë cështje ta zgjidhin çështjen mes tyre (autorit dhe personave të përmendur) por unë duke menduar se gabime të tilla ndodhin dhe me qëllim që askush të mos fyhet padashje, vendosa ta heq frazën në fjalë duke rikujtuar dhe njëherë se shkrimet e pasqyruara tek "Tribuna Shqiptare" kanë një autor dhe është autori që mban përgjegjësi për sa ai shkruan. Botimi i një materiali nuk do të thotë se autori dhe stafi botues ndajnë të njëjtin opinion.

Ajet Nuro, administrator

Y J E T E K O M B I T

Nuk shuhën me ujë ....
e, as nuk mbulohën me baltë!

Kur vuejtja dhe sakrifica e një njeriu mërrijnë me kalue edhe cakun e jetës e, kur këtë ai e ban për Fé, Atdhé e Përparim, atëherë, ai ka mërrijtë me ba atë që ndoshta nuk bajnë gjenerata të tana të një populli.
Ata, atëherë, rreshtohën në Elterin e Atdhetarëve të atij Kombi!
Nderimi dhe lavdia për tà asht e përjetshme, kur vendosja në këtë piedestal asht e meritueme dhe e pakundërshtueshme.
Nëse, sot duam me pyetë, a e meriton apo jo atë nderim DON LAZËR SHANTOJA, unë po ju përgjigjem se kjo nuk më përket me e thanë unë, mbasi për mue asht ndër nderimet ma të mëdha të jetës seme, që me ligjëratën teme me përkujtue 50 vjetorin e pushkatimit të tij.
E, ku të fillojmë? Tek lindja apo tek vrasja e këtij demokrati, letrari, publicisti e vigani poliedrik të kulturës shqiptare, që vdekja mizore prej katilëve komunistë, tue la me gjakun e tij tokën shqiptare e ngriti meshtarin katolik Don Lazër Shantoja, të parin në atë Elterë të bekuem me datën 5 mars 1945, përkrah martirve që dhanë jetën për një Shqipni të lirë.
Yjet e Heronjve të Atdheut nuk shuhën me ujë e, as nuk mbulohën me baltë. Ata qëndrojnë lart, fort lart e gjitmonë mbas kthjellimit të kohës ata shndrisin e vezullojnë, tue u ba udhërrëfyesit e brezave të ardhshme për dashtni e sakrificë ndaj Atdheut.
Ai u pushkatue i çuem zvarrë (jo nga frika e vdekjës), porse nuk ecte dot, mbasi kambët ia sharruen me sharrë druvarësh, krahët ia thyen dhe nuk i banin asnjë mjekim, deri atë ditë që e hodhën tek gropa, vetëm se ishte meshtar i devoçëm, publicist i njoftun dhe antikomunist i betuem. Këtë e vërteton fakti se ato tortura makabre që komunistët kanë ba mbi trupin e Don Lazrit, janë ndoshta ndër të rrallat raste që njeh historia e dhimbëshme e të vujtunve në Sigurimin famkeq komunist shqiptar.
Dihet se pushtuesit e këtij truelli përdorën forcën e dhunën për me na mbajtë me shekuj në robni. Turqit, jo vetëm na shndëruen, na përdhunuen e na poshtnuen, por kur e lypte rasa, përdorën ëdhe shpatën jo vetëm në fushat e betejës, në shtëpitë e katolikëve, por edhe në qelat e priftënve, madje, edhe i ngulnin ndër hunj, mbasi nuk kishin të ngimë me kokat e tyne, por mos të harrojmë se, ata, ishin turq, ishin edhe pushtues, prandej vepronin ashtu.
Ndër ditët e para të këtij shekulli fituam lirinë....Një andërr!
Çdo ditë e ma shumë shohim me sy, se në shekullin XX aq sa ecet përpara në shkencë e teknikë, aq ecët mbrapa në formimin e ndërgjegjës së njëriut, thotë një dijetarë.
Dikush kujton se historia mbyllët me dyert e furrave të gazit, por jo, gaboni! Si thoni, do të kënaqeshin komunistët me aq sa banë nazistët?
Çka do të thonte bota sot po të shihte një dokumentar të përsekucionit komunist në Shqipni, të bamë kundër atdhetarve, dijetarëve dhe klerit katolik?

Po, sikur të xhiroheshin autorët e gjallë të krimeve: Aranit Çela, Fadil Paçrami, Lilo Zeneli, Xheudet Miloti, Xhemal Selimi, Toger Baba, Shyqyri Çoku, Dhimitër Shkodrani, Asllan Lici, Hysni Ndoja etj. që vetëm "zbatonin" ligjin? A mund të besonte kush në botë se këto bisha gjindën të lira në Evropë dhe kanë dalë nga një popull prej ma pak se një miljon njerëzish (atë kohë)?
Cili evropian beson se:
Shkenctarët vetëm pse janë priftën i kanë mbytë për së gjalli në gropë gjirizi....
At Serafin Kodës i nxjerrë hetuesi gabzherrin me thonjë....
Imzot Jul Bonatin e fusin në një manikomjo ku e shkyjnë të çmendunit....
Papà Josif Papamihajlin e mbysin, tue e zhytë për së gjalli, në baltat e kampit të shfarosjës së Maliqit të Korçës....
Papà Pandin e gjejnë në pyll tek një cung me kokë të këputun me spatë....
At Frano Kirin e lidhin tri ditë fëtyrë për fëtyrë nën një të vdekun....
Don Mikel Beltojën në vitin 1974, para pushkatimit, Shyqyri Çoku me shokët e tij katilë e shkyejnë për gjymtyrësh vetëm se prifti thërriste: "Rrnoftë Krishti!"
Po, sa e sa të tjerë që këta mizorë i hodhën nga dritarët se, gjoja kanë vra vetën?!
Të gjitha këto që rreshtova nuk krahasohën me atë që u ba mbi trupin e Shantojës, sepse, ky, i mjeri u la me jetue si thotë populli: "Gjallë e për gazep".
Sigurimi i Shtëtit vëpronte kështu, se, nën pelerinën e kuqe të komunizmit për mish kishte të ngjeshuna ndjesitë fondamentaliste që instruktoheshin nga shovinistët sllavo-aziatikë. Torturat e mizoritë e tyne nuk ishin tjetër veç shpërthimi i shfrenuem i epshit shtazarak të kafshëve të egra, që ndryhej ndër shekuj ndër këto qenje, që për fat të zi edhe këto thirreshin "shqiptarë" edhe pse nuk kanë një pikë gjak shqiptari. Për kaun e Sigurimit të shtetit ishte kënaqësia ma e madhe vërsulja mbi veladonin e zhgunin, tue e shkrrye e shkye edhe pa jetë për tokë, mandej qetësohëj e zgërdhihej kur duert e ndyta i lante në lamën e gjakut të pastër të presë së tij.
Vetëm kështu shpjegohët ajo që u ba mbi Don Lazër Shantojën të parin e, mbas tij, mbi të gjithë klerin katolik shqiptar e të huej që ranë në duart e këtyne kriminelëve trathtarë.
Çdo antikomunist për tà ishte atdhetar, prandej duhej zhdukë, ky asht "ideali" i çdo komunisti. Ky "ideal" ka shty komunistët me çvarrosë edhe eshtnat e atdhetarëve për me i tretë, tue fillue nga At Fishta, Don Ndre Mjeda, Xanoni dhe të gjithë klerikët e varrosun në Kathedrale, në Kishën Françeskane, ndër Jezuitë, në Kishën e Zojës tek Kalaja etj.
Para vitëve1930 kur ende nuk kishte fillue me bijtë në Shqipni fara e keqe e bolshevizmit, ishte At Fishta, Shantoja e Don Kolec Prennushi që paralajmërojnë me shkrimet e tyne rrezikun që po vinte edhe këtu. Fara e keqe po binte e po rritëj shpejt e kudo!
Don Lazri shkruante në gazetën "Ora e Maleve"(me siglën Y), nr. 48, viti 1924:
...."Ndodhjet politike të vjetve të fundit mund të thomi përgjithsisht u kanë dhanë arsye fjalve të publiçistit rus të mbytun nga bolshevikët".
Shpirti i Demokratit të madh i shprehun në këtë gazetë si dhe në revista e fletore të tjera dhe qëndrimi i tij në 1926 kundër Ahmet Zogut, (në kontradiktë me vetvedin mbas 1940, ashtu si shumë të tjerë, ndoshta për shansët e krijueme të Shqipnisë Etnike), janë një fushë e gjanë për studjuesit e ardhshëm mbasi na rreshtojmë faktet e vetëm ata të çliruem nga pasioni, do të mundën me gjetë vendin e merituem për këta dijetarë, tue fillue nga Shantoja, hapsina kulturore e të cilit e ven atè përkrah penës ma të fortë të Jugut, të madhin Faik Konica, si për kah forca e stili por edhe karakteri modern i shprehjës. Për këtë na Gegët duhët të krenohemi!
Prof. Dr. Angjela Cirinçione shkruen: "Historia e Letërsisë shqiptare pa emnin e Don Lazër Shantojës del e mangët dhe e vorfën".
Jo, pa qëllim po i referohem shkrimit Z. Aurel Plasari në gazetën "Drita", dt.15 gusht 1993, ku, citon Prof. Dr. Ernest Koliqin që shkruen: "Shumë herë kam pyetun pse komunistat janë sjellun kaq egërsisht, në një mënyrë kaq rrënqethëse me të mjerin poet, që mbas kthimit në Shqipni jetonte pa u impenjue në lamshin e rrymave politike të ndryshme që turbullojshin vendin, veçanërisht nga vjeti 1941 deri në 1944".
Prof. Isak Ahmeti shkruen: "Ai ka krijuar disa nga vargjet ndër ma të bukurat në poezinë shqipe. Si poet për shembull, ai dallohet për hov të vetvetishëm frymëzimi dhe për ngrohtësi ndjenjash që bulzojnë si shembëlltyra të shkëndijshme." ("Kleri Katolik Shqiptar dhe letërsia" fq. 177), dhe vazhdon po aty (fq.179): ".....letërsisë shqiptare me siguri do t'i kthehët edhe Don Lazër Shantoja, që ishte me të vërtetë si një prijës i popullit, si një apostull dhe interpretues artistik i kohës kur jetoi dhe vëproi".
E, tue lexue këta rreshta më epet me pyetë edhe mue:
......Kush ishte ky Don Lazër Shantoja, që në gazetën "Ora e Maleve", në vitin 1924, me datën 28 nandor shkruen: "Ligja ndalon cungimin e gjymtyrëve të trupit, por politika e Evropës pranon cungimin e organizmëvet të gjalla shoqnore që janë kombet".
Pra, njëzet vjet ma parë Shantoja shkruen:
"...Ligja ndalon cungimin e gjymtyrve të trupit..."
Mos ndoshta dikujt i kishte mbetë ndër mend kjo shprehje?!
E, mbas njëzet vjetësh, nana e tij u lutet gjymtuesve:
"Ma vritni, ju lutëm ma vritni, banje këtë mirsi.... mos e leni kështu djalin!".
Bota asht e madhe. Nuk kam ndigjue as lexue kund se ka pasë Nanë që ka kërkue pushkatimin e djalit të vet, di vetëm se një nanë shqiptare, nana e Don Lazër Shantojës, po!
Ky asht komunizmi!
Nanat shkodrane janë të gdhenuna nga gurët e Rozafës.
Don Lazër Shantoja mbetët në Martirët e Krishtënimit model i masakrës së Sigurimit komunist antiatdhetar.
Ja një parandjenjë e tij:
"Sod kshtu t'shpërblen ty bota! Po mizore
e padrejtë s' sundon der n' t' sosun t' motit!
Koh' ka për t' ardh', qi ty kjo tokë Arbnore
Dikur tash ka për t' njoftë, o njeri i Zotit !"
Edhe unë besoj se po!
5 mars 1995

PROFESOR FILIP NDOC FISHTA
"Uria asht ma e pashpirtë sesa hekuri!."

"Kriminel lufte dhe armik i popullit shqiptar"
Prof. Filip Fishta ishte i biri i Ndocit dhe i Çiles. Nana ishte bijë nga familia Shiroka. Filipi ka lé në Shkodër në vitin 1904. Mësimet e para i mori në vendlindje, ndërsa të lartat i përfundoi në Beograd, për gjuhësi. Ka kenë doktor i shkencave filologjike dhe profesor në universitetin e Sobonne-s në Francë. Qysh i ri bashkëpunon me Ndue Palucën, edhe ky figurë e "harrueme".
Ishte mik i Prof. Gaspër Ugashit, Karl Gurakuqit, Ernest Koliqit e në veçansi mik i etënve Justin Rrota, Donat Kurti dhe Bernardin Palaj.
"E thrret Atdheu", si shumë atdhetarë të tjerë që mbasi mbarojnë studimet jashtë vinë me dhanë ndihmesën e tyne modeste në Shqipninë e porsa rilindun. Në vitin 1933 emnohet në Elbasan, ndërsa në vitin 1934-35 vjen në Shkodër dhe në 1938 asht në Tiranë, në Institutin "Nana Mbretneshë", ku vazhdon me punue deri në mars të vitit 1944. Në mars, emnohët në bibliotekën e Institutit të Studimeve Shqiptare, deri në fillim të vitit 1945.
Me datën 19 janar 1945 arrestohët nga komunistët, i akuzuem si kriminel lufte dhe armik i popullit shqiptar. Deri këtu asgja e jashtëzakonshme. Fillon hetimet para një komisioni hetimor të përbamë nga Frederik Nosi, Mynir Tirana dhe Andrea Jakobini. Cilësohet prej tyne si njeri që ka kontribue për ardhjen e fashizmit italian dhe, se, me artikujt e tij ka shpërnda idetë fashiste anë e kand vendit. Relacioni asht i shkurtë, por me përmbajtje që i rrezikon kokën e profesorit.
Prof. Filipi deklaron: "....Nuk mund të cilësohem si gazetar, përveç disa artikujve teknik-shkencorë, p.sh. "Historia e lindjes së shtypit", etj. si letrar-artistik po, por jo politik. Nga gazeta "Mesagero", kam përkthye artikuj nga jeta e familjës italiane dhe pushimet verore. Nuk kam pasë të baj me BRUFSHIN (Rinia Universitare Fashiste Shqiptare) .... De Angelis-in e kam njoftë se i kam dhanë mësim fëmijve të tij...."(Dosja 7842).
Rreshti i fundit i deklaratës ishte i mjaftueshëm me provue lidhjet e ngushta të Filipit me fashizmin. Dëshira e italianëve me botue një revistë "Jeta Shqiptare" në Firencë, nën kujdesin e Prof. Filip Fishtës, që nuk u hap atje por në Tiranë, ku ka shkrue prof. Kol Prela, Rebi Alikaj, Injac Ndoja etj. e rreshton Prof. Filip Fishtën në bankën e të akuzuemve, para Trupit Gjykues me datën 11 qershor 1945, për dënim si "kriminel lufte dhe armik i popullit shqiptar".
Trupi Gjykues i përbamë nga: Kryetar, nën/kol. Bilbil Klosi, antarë Argjir Lipivani dhe Gjylhani Shehu (oficera), prokuror Ismail Çaushi dhe sekretar Mustafa Zaja, i japin dënimin e "merituar", 30 vjet burg me heqje lirie dhe konfiskim "pasurie".
Cila ishte "pasuria" e Profesorit?
"Një raft me libra, një shtrat, një dyshek dhe dy batania. Një lagen, një tavolinë me dy karriga. Një sahat xhepi dhe një stilograf." (simbas proçes-verbalit të ruejtun ne arkiv). Komisioni i shtetizimit të "pasurisë" shkoi tek shtëpia ku banonte me qera profesori me një kamion te madh, por nuk pat me çka me u mbushë, përveç policve që solli me vedi dhe i këthej prap në Sigurim.
Ku bazohej akuza?
Prof. Filip Fishta ka shkrue tek: "Tomori i vogël", "Hylli i Dritës", "Shkëndija", "Shkolla Kombëtare", "Balli i Rinisë", "Drini" dhe "Fashizmi".
Prokurori thekson: "Vetë juve Z. Kryetar, i patë artikujt e tij sa të ndyrë ishin!..."
"Faji" i profesorit ishte se ai qysh i ri rreshtohej me Justin Rrotën, Eqrem Çabejn, Aleksandër Xhuvanin etj. ndonse vepra e Prof. Filip Fishtës u zhduk menjëherë mbasi vdiq. Prof. Androkli Kostallari e ndihmoi profesorin kur doli nga burgu, i premtoi se do të riabilitohej dhe se, do të i jepej e drejta e botimit të shkrimeve, por deri sot punimet e tija "prehën në paqë të pafund", mbasi nuk i dihët ende "vorri".
Arsyeja që më ka shty me kujtue prof. Filip Fishtën nuk asht njohja personale, as vlera e tij si dijetar apo shkenctar, mbasi kjo asht detyrë e atyne që do të nxjerrin në dritë veprën e tij, ose që e kanë atë (në kjoftë se ndodhë ndonjëherë), por më ka shtangue guximi i madh i avokatit të tij, Z. Kol Dhimitri, i ruejtun në dosje. Një çudi e vërtetë!
Kundërshtimi i akuzave, mënyra sesi ai nxjerr në pah vlerat letrare dhe shkencore dhe, ndoshta, edhe tue u vetsakrifikue për një atdhetar që si të gjithë të tjerët kërcnohej nga vdekja prej trathëtarëve të paditun dhe barbar, që mendonin dhe vepronin për gjithçka që shkatrron kulturën dhe shkencën, ose ma keq, kërkonin labirintët e shmangëjes nga rruga e qytetnimit evropian.
Avokati i nderuem në mbrojtjen e tij me datën 13 qershor 1945, thotë: "Filip Fishta ka kryer studimet e veta në Beograd, duke u diplomuar në fakultetin e Letërsisë, dhe ka vazhduar mësimet edhe në Sobonné të Francës për disa vite. Është një person me kulturë të lartë, gjë që e bën të besueshme se nuk mund të bëhet vegël e okupatorit në vendin e tij...
Edukoi rininë shqiptare dhe këtë qëllim të tij, me krenari duhet të pohojmë se e ka arritur, sepse, sa e sa breza që i drejtoi, e kujtojnë me mirënjohje e dashuri të sinqertë.
... Por, nuk mund të akuzohen nëpunësit e asaj kohe, si vegla të okupatorit, sepse ata nuk kanë pasë një qëllim të tillë, dhe nuk kanë bërë ndonjë veprim kundër popullit shqiptar, ashtu si edhe Filip Fishta, ka kryer vepra kundër shqiptarëve, duke pranuar një revistë kulturore dhe për më tepër shqiptare....
Po të ishte me të vërtetë një vegël, sigurisht do të ngarkohej me ofice politike ose të paktën administrative të larta, mbasi ishte me kulturë dhe me zotësi të rrallë, pra, mospërfitimi nga italianët në kohën e pushtimit të tyre është prova më e gjallë se ky nuk ka qenë vegël e tyre.
... Profesori nuk ka propaganduar për fashizmin, por ka vënë në dispozicion të idealeve të Kombit tonë të gjitha fuqitë e veta, kur rraca e jonë shqiptare shuhësh nga shkrimtarë të paskrupull, si artikulli në "Rivista d'Albania", kundër Cordignanos me 1941. Artikulli titullohet "Shqipnia jonë"...
Ka mbrojtë në programe mositalianizimin e shkollës sonë kombëtare.
Filip Fishta ka pasuruar kulturën shqiptare me shkrimet e tija të cilat janë aq të vlefëshme dhe të çmueshme, sa është e madhe vobegsia e jonë letrare.
Nga ana tjetër, si mund të bëhët vëgël informator një shkenctar, që gjithë jetën e tij e ka dedikuar në librat e kulturës, në mbrojtje të idealeve kombëtare.
Kërkoj që të merrën si shkaqe lehtësuese veprimet kombëtare."
Avokat Kol Dhimitri d.v.

Duhet me thanë "shyqyr" që nuk e mori vesht kush këtë mbrojtje, mbasi mund të kthehej vendimi edhe "me pushkatim"...
Prof. Filip Fishtën e pata njohtë mbasi pat dalë prej burgut, mbasi atë kohë erdhi në Shkodër. Punonte në podrumet e Muzeut Popullor të qytetit. Ishte i thjeshtë dhe i veshun keq. Kur fliste e bante disi të veçantë shqiptimi i një "thëje" në maje të gjuhës. Na atëherë nuk mujshim me kuptue se kush mund të ishte ky burrë që me një leckë në dorë, fshinte pluhunin e kopertinave të librave që ishin të hullun për tokë. Ai i fshinte me kujdes dhe i sistemonte mbi një tavolinë. Ata ishin librat e sekuestruem në bibliotekat e Françeskanëve dhe të Jezuitve. Prof. Filipi dhe Prof. Izet Bebeziqi ishin ngarkue me atë punë aq të rëndomtë, vetëm me hangër një kafshatë bukë të thatë me emnin "pastrues", pikërisht ata, që ndër ata libra kishin edhe artikujt e tyne. Librat e ndamë prej tyne, mandej zënin vend në "bibliotekat" përsonale të "Prof. Doktorave" Jup Kastrati me shokë, libra e materiale që i kanë edhe sot ndër shtëpitë e tyne. Duhet plotsue fraza, mbasi volumet e mangta i plotsuen me "Revolucionin Kultural" në vitin 1967, me bibliotekën e Argjipeshkvisë dhe të njerëzve që u arrestuen me atë rasë.
Prof. Kol Alimhilli thonte: "Në sistemin komunist, profesorët e vërtetë përfundojnë në burg, kur dalin nga burgu, po dolën, shkojnë hamaj e fshesaxhijë, ndërsa, hamajt e fshesaxhijtë e vërtetë drejtojnë shtetin."

PARTIA DEMOKRISTJANE
ISHTE VETËM NJË IDE
Shpesh, flitej se asht mendue për një Parti Demokristjane.
Shpesh, bisedohej se ka kenë formue kjo parti në Shqipni.
Kishte nga ata që e thonin të sigurt ekzistencën e kësaj partie; por, nga shumë burime që për mue kanë kenë burime të sigurta, edhe pse ishin burime gojore, si bie fjala Prof. Gaspër Ugashi, Mark Gjon Shllaku, At Meshkalla, Don Mark Hasi, At Gegë Luma, At Dioniz Maka, Prof. Nush Radovani, Don Nikoll Mazrreku, At Gardini, Monsinjor Mikel Koliqi, etj. me të cilët kur unë kam bisedue për këtë çështje, e thonin pa ma të voglin dyshim, "...se kjo parti nuk ka ekzistue kurrë në Shqipni," por, asht kenë një çpikje e komunistëve për me shkatrrue klerin katolik, inteligjencën dhe rininë entuziaste për ndryshime politike demokratike. Asnjë organizatë antikomuniste prej vitit 1943 nuk ka pasë në emnin e saj një sigël demokristjane. Asnjë përson nuk merr përsipër një detyrë nga kjo parti. Ende sot nuk gjindet një dokument ku shkruhet një pikë e statutit të kësaj partie. Arkivet sot kanë edhe detaje të programit të "Besëlidhjes së Veriut", që u formue në vitin 1943.
Kjo përputhet edhe me thanjet e At Gjolajt, në librin "Çinarët". Ky libër u ba shkak që në vitin 1998 me u bisedue kjo temë edhe njëherë me Z. Nino Kurti. Ai kishte lexue librin dhe ishte i kënaqun, që At Gjolaj, kishte shkrue një fakt që njihej edhe prej Z. Nino, tue fillue nga loja e Sejfullah Malëshovës e deri tek laboratorët e Sigurimit të Shtetit, në lidhje me këtë parti fantazëm, e çpikun e gjithmonë e pakenun që hangri sa koka njerëzish të pafajshëm.
Z. Nino Kurti tregon, se në muejn maji të vitit 1945, kishte shkue në shtëpinë e Mark Gjon Shllakut (Gjon Mark Pyka i Rusit), mbasi ishin shumë shokë. Aty kishte gjetë Mark Lulashin dhe Paulin Kel Palin, që sapo kishin shkundë mandin e po hanin në oborr. Ka shkue pak ma vonë edhe njëfarë Mark Palit nga Laçi, që Nino kishte kohë që nuk e kishte takue. I fundit ka mërrijtë Pjetër Berisha edhe ky krejt rastësisht. Asht bisedue për zgjedhjet që do të zhvilloheshin në dhetor. Asht bisedue idea e ardhun nga Tirana prej Mark Palit dhe dyshimi që kishin të gjithë këta përsona se mos kjo ide asht lojë e Sigurimit. Ndoshta, dy-tre nga këta përsona, ndonjëherë kishin bisedue për këtë parti, por sëbashku nuk e kishin bisedue kurrë. Atëditë, i kujtohej mirë se ishte kenë i pari Pjetër Berisha që ka hapë bisedën për këtë parti. Si parime, për të gjithë nuk kishte të panjoftuna, kuptohet pa hy ndër detaje, por debati ka fillue tek mënyra se si do të reagojë pjesa myslimane dhe a do të mërrijë ajo pjesë e kulturueme e myslimanëve me ba për vedi shumicën tjetër. Njëkohësisht a do të pranojnë ata me u drejtue kjo parti nga përsona që përfaqësojnë pakicën e popullsisë?
Problemi i dytë ishte kenë lidhja me klerin, për me pa a pranohet prej tyne si parim. Këtë e ka marrë përsipër Paulin K. Pali e Mark Shllaku, me e bisedue me At Gjon Shllakun. Kur asht ba fjalë se kush mund të ishte kryetari, Mark Lulashi ka propozue emnin e Andro Petroviq, i cili nuk ishte aty dhe as nuk dinte gja për këtë bisedë. Të gjithë ishin dakord për Andron mbasi njihej si njeri i aftë, i prëgatitun mirë si intelektual dhe shumë besnik.
Mbas pak ditësh Mark Shllaku kishte njoftue Ninon se At Gjon Shllaku, nuk ishte dakord që të formohet një parti e tillë, mbasi largimi i Delegatit Apostolik të Vatikanit, Imzot Leone Nigris nga Shqipnia prej qeverisë së Tiranës, më 5 maji 1945, asht tregues shumë i keq për problemet e katolikëve në Shqipni. At Gjoni u kishte tregue se një çështje si kjo, as nuk mund të bisedohet me Provinçialin, At Mati Prennushin, e, as me Imzot Thaçin, mbasi asnjeni nuk janë dakord. Mendimin e tyne, sigurisht ai e dinte nga takimi me Sejfullah Maleshovën, ku, At Gjoni asht kenë prezent. At Gjoni kishte shtue se propozimi i Tiranës asht lojë e komunistëve, prandej si përfundim kleri nuk përzihet në çështje partishë politike, mbasi mund ta pësojë si At Lekë Luli prej zogistave.
Nino dinte se asht ba edhe një përpjekje tjetër prej Prof. Gjelosh Lulashit me At Çiprian Nikën, Guardian i Françeskanëve, por, edhe kjo pa asnjë rezultat. At Çipriani, përveç shkaqeve të paraqituna nga At Gjoni, kishte shtue se ishte njoftue se edhe shkollat fetare po mbyllen. Gjendja sa vjen e randohet mbasi kishte sinjalizime se ka xhakoj të përzimë me Sigurimin. Ai madje, kishte porositë Prof. Gjelosh Lulashin që mos të përzihen asnjë në këtë çështje mbasi si po shifej, anglo-amerikanët, Shqipninë e kanë lanë në dorë të jugosllavëve dhe "nuk dijmë si do të bahet halli i jonë". At Mati Prennushi me një letër porositë në mënyrë të preme të gjithë françeskanët, që mos të përzihen në politikë.
Nino, shtonte, se nuk ishte dakord që në fillim që kjo parti të formohej në lidhje me klerin. Kur Mark Shllaku i ka tregue se po formohet një organizatë pa pjesmarrjen e klerit dhe asht Mark Çuni që do t'a drejtojë, Nino ishte kenë dakord dhe i kënaqun për tè. Me Ninon janë kenë të gjithë papërjashtim shka ishin për formimin e Partisë Demokristjane. Kjo ishte edhe arsyeja, që as nuk asht bisedue ma për atë parti që mbeti vetëm një IDE. Mbas tyne nuk asht mendue ma as si ide. Ai e kishte njohtë ma parë Mark Çunin si djalë shumë inteligjent, trim, i vendosun dhe besnik. Ai e formoi Organizatën "Bashkimi Shqiptar" dhe dha edhe jetën për tè. Anëtarët e asaj organizatë edhe sot e kanë për nderë që kanë ba pjesë në té dhe janë drejtue nga atdhetari i flaktë Mark Çuni.
Nino e lente ide edhe për faktin se përsonat që janë kenë në shtëpi të Mark Shllakut, madje, edhe Andro Petroviq që nuk ishte aty, të gjithë janë arrestue vetëm për organizatën "Bashkimi Shqiptar" dhe as që asht tregue prej ndonjenit se asht mendue për parti demokristjane, as gjatë torturave, as gjatë proçesit gjyqësor, madje, as kur ishin ndër kampe e burgje. Ata nuk e kanë zanë në gojë atë ide mbasi mund të ridënoheshin edhe mbas njëzet vjetësh. Ata vetëm kanë porositë njeni tjetrin që mos me zanë me gojë emnin e Andro Petroviq, mbasi mund të baheshin shkak për zhdukjen dhe pushkatimin e tij kurdoherë nga komunistët.
Nino e përfundoi bisedën e tij me këto fjalë: "Hipotezat, provokimet e bame në hetuesi, në gjyqe etj. janë kenë vetëm trillime dhe çpifje, mbasi vetëm po të dihej idea, asnjeni nuk do të shpëtonte me kokë. Kjo ide asht kërkue për 50 vjetë rresht nga Sigurimi, por asnjëherë nuk asht ra në gjurmët e vërteta të saj, mbasi kryesore kemi pasë besën. Unë jam edhe sot për një Parti Demokristjane të vërtetë, mbasi ajo do të ndikonte shumë për hymjen në Evropë, po ku me e gjetë sot një Andro Petroviq apo Mark Çunin, me e drejtue këtë parti?".
Mbas asaj bisedë nuk u pashë ma me Ninon, mbasi ai vdiq ndër ato ditë.
Ka pasë edhe një variant tjetër që flitej sikur Mark Pali i Laçit të Kurbinit, kur ka ardhë në Shkodër tek shtëpia e Mark Shllakut, asht kenë i dërguem për partinë demokristjane nga Imzot Vinçenc Prennushi. Edhe ky variant nuk qëndron mbasi as nuk asht folë në atë shtëpi për Imzot Prennushin. Njëkohësisht, si mujte Imzot Prennushi me dërgue Mark Palin për një detyrë kaq të rëndsishme, krejt në kundërshtim me Argjipeshkvin Metropolitan të Shkodrës, Imzot Gaspër Thaçin apo kushrinin e tij, Provinçialin e Françeskanëve At Mati Prennushin?
At Meshkalla thonte: "Asnjëherë Shqipnia nuk asht kenë e pregatitun për një parti demokristjane, mbasi kleri nuk duhet me u përzi ndër parti politike, ndërsa brezi i inteligjencës ishte ende në formim. Partia nuk bahet me aq pak njerëz të pregatitun sa kishte ajo kohë. Duheshin edhe pak vite, por komunizmi kje një shkatrrim për të gjitha fushat, sepse, as që mund të bahej ma fjalë për qeverisje demokratike. Shkollat marksiste-leniniste kanë me e pengue demokracinë e qeverisjen demokratike edhe mbas përmbysjes së komunizmit. Shkaqet dihen!"
At Gegë Luma deklaron në gjyq, në vitin 1968: "Shqipnia ka dy krahina të ndame, Veriu dhe Jugu, ka tre besime të ndame, myslimanë, orthodoks dhe ma pak se të gjithë katolikë. Sikur të kishte edhe dy parti, një në pushtet dhe një opozitë, popullsia do të ndahej në shtatë pjesë, që asht vështirë me u kuptue njena me tjetrën vetëm dy pjesë të sajat, jo ma shtatë. Atëherë, ku mbetë vend për Parti Demokristjane?".
Vetëm më 16 nandor 1990, Don Simon Jubani, mbas meshës së parë më 11 nandor, ka ba përpjekje zyrtare me formue Partinë Demokristjane, tue ngarkue Prof. Nush Radovanin, me këtë detyrë. Ramiz Alia u frigue nga ky veprim dhe në fillim të dhetorit shpallë të formueme Partinë Demokratike. Kaluan mashumë se gjasht muej me zvarrisje burokratike dhe demokristjania nuk aprovohej nga Ministria e Drejtësisë. Kur Nushi takohet në vitin 1991 me demokristjanin Pikoli, në Ambasadën Italiane, në Tiranë, Pikoli i thotë: "Na nuk merremi me ju, na do të përkrahim shumicën!". Nushi mbyllë kapitullin tue u largue përfundimisht nga Shqipnia. Si të gjitha partitë tjera.... formohet edhe "demokristjanja" që asht sot. Kjo asht arsyeja që u vuna me ditë diçka për Organizatën e parë antikomuniste "Bashkimi Shqiptar".

ORGANIZATA "B A S H K I M I S H Q I P T A R"

".... Kallxon nji zojë, e cila aso kohe bante punën si përkthyese në shërbim personal të Sekretarit të Partisë Enver Hoxhes, në marrëdhanje diplomatike me ambasadën e Jugosllavisë në Tiranë, si nji ditë, me nji bashkëfjalim ndërmjet ambasatorit titist e Enverit, ky i fundit shend e verë i paska pasë kumtue përfaqësuesit të Beogradit gati-gati si tue u krenue: "E mbytëm Patër Anton Harapin e, me té kemi plagosë për vdekje Klerin Katolik!...." Simbas rrëfimit të grues, ambasatori diplomat i vjetër pan-serbian, i paska pasë përgjegjë: "Po, po! Po keni ende gjallë Patër Gjon Shllakun, i cili peshon shumë", duhet - vazhdoi ai " si mbas porosisë që kam prej qeverisë seme, të zhdukni Shllakun dhe të shkatrroni kulm e temel çerdhen e Klerit Katolik në Shkodër, me në krye Françeskanët!" (At Daniel Gjeçaj "Martirizimi i Kishës Katolike Shqiptare" fq. 36.).
Me datën 28 janar 1946, ora 09.00, në Kinema "Rozafat" të qytetit të Shkodrës, hapet gjyqi kundër Organizatës antikomuniste "Bashkimi Shqiptar" nga Gjykata Ushtarake e Qarkut e përbame nga ky trup gjykues: Kryetar: Mustafa Iljazi, Antarë: Namik Qemali e Tonin Miloti dhe prokuror: Aranit Çela. Në bankën e të akuzuemve ishin:
1. At Giovani Antonio Fausti S.J. vjeç 46, nga Breshia, Itali.
2. At Daniel Llesh Dajani S.J. vjeç 43, nga Blinishti, Zadrimë.
3. Mark Ndoc Çuni vjeç 26, nga Bushati, Shkodër.
4. At Gjon Loro Shllaku O.F.M. vjeç 38, nga Shkodra.
5. Gjergj Vat Bici vjeç 26, nga Gurzi, Milot.
6. Gjon Prenk Shllaku vjeç 22, nga Shkodra.
7. Ndoc Gjelosh Vata vjeç 24, nga Gurzi, Milot.
8. Preng Llesh Lezaj vjeç 24, nga Bulger, Lezhë.
9. Pjetër Gjok Ejlli vjeç 20, nga Beltoja, Shkodër.
10. Andro Lubo Petroviq vjeç 32, nga Shkodra.
11. Ernest Gjok Dema vjeç 26, nga Shkodra.
12. Gjelosh Lulash Bajraktari vjeç 20, nga Ndreaj-Shosh,
Dukagjin.
13. Luigj Ndoc Kçira vjeç 20, nga Shkodra.
14. Prof. Gjelosh Lul Marku vjeç 32, nga Kastrati, Shkodër.
15. Zef Gjin Mirdita (Buka) vjeç 19, nga Shkodra.
16. Gjovalin Kol Zezaj vjeç 17, nga Shkodra.
17. Nino Zef Kurti vjeç 30, nga Shkodra, ish oficer.
18. Myfit Qamil Bushati vjeç 18, nga Shkodra.
19. Qerim Sadik Myftari vjeç 27, nga Vuthaj, Guci.
20. Luigj Sokol Shoshi vjeç 32, shegërt i Kaçulinit në Shkodër.
21. Frano Pjetër Mark Mirakaj vjeç 29, nga Iballe, Pukë.
22. Pjetër Palok Berisha vjeç 30, nga Shkodra, ish oficer.
23. Osman Brahim Plaka vjeç 25, nga Tirana, ish oficer.
24. Pjetër Sali Pjetërnikaj vjeç 33, nga Mërturi, Dukagjin.
25. Pjetër Mark Delija vjeç 18, nga Shoshi, Dukagjin.
26. Dedë Mëhill Deda vjeç 30, nga Palaj, Dukagjin.
27. Jakë Vas Çunaj vjeç 23, nga Bushati, Shkodër.
28. Pashuk Kol Matia vjeç 22, nga Bërdica, Shkodër.
29. Pjetër Kokërr Gjoka vjeç 27, nga Toplana, Dukagjin.
30. Nik Deli Lekbibaj vjeç 30, nga Nikaj, Dukagjin.
31. Rrok Martin Lacaj vjeç 22, nga Bushati, Shkodër.
32. Çesk Zef Gjeluci vjeç 20, nga Shkodra, punëtor në
Shtypshkronjën Françeskane.
33. Ndoc Rrok Jaku vjeç 44, nga Jubani, Shkodër.
34. Tonin Nush Bianku vjeç 18, nga Shkodra, punëtor në
Shtypshkronjën Françeskane.
35. Lazër Simon Kodheli vjeç 17, nga Shkodra, punëtor në
Shtypshkronjën Françeskane.
36. Ndue Bib Doda vjeç 31, nga Kaçinari, Mirditë.

Me datën 22 shkurt 1946, u dha vendimi i Gjykatës Ushtarake në Shkodër, dhe mbasi u njoftue zyrtarisht Tirana, vjen kjo përgjigje:
Gjykatës Ushtarake Shkodër, nr. 6-55, dt. 26. 02. 1946 (Dosja 1068, Arkivi M.M.Tiranë):
"Aprovohet ndëshkimi me vdekje për:
1. P. Giovani Fausti nga Breschia Itali,
2. P. Daniel Dajani nga Shkodra,
3. P. Gjon Shllaku nga Shkodra,
4. Mark Ndoc Çuni nga Bushati,
5. Qerim Sadik Myftari nga Vuthaj, Guci,
6. Gjelosh Lulash Bajraktari nga Dukagjini.
Na lajmëroni datën e ekzekutimit dhe vullnetin e tyre të fundit.
Ndëshkimi me vdekje i Gjergj Vat Bicaj, kthëhet në burgim të përjetëshëm.
Aktet e fajtorisë të Frano Pjetër Mark Mirakaj, kanë për tu shqyrtuar më vonë dhe vendimi do t'ju komunikohet mbas shqyrtimit.

Ministri i Luftës dhe i Mbrojtjes Kombëtare
Gjeneral Kolonel Enver Hoxha d.v.

"Sot ditën e hënë, datë 4-3- 1946 ora 05.00, në vendin e caktuar u ekzekutuan armiqtë e popullit, dhe vullneti i tyre i fundit ishte:
1. Gjelosh Lulashi: Thoni babës të më falin se e kam trazue. Të më falin shokët, se ndonji shpifje e kam ba prej zorit qi kam pasë. Nanës të fala dhe të mi puthin vllaznit. Borxhet që kam mbetë të mi paguejn prindët. I fali me zemër të gjithë ata që më kanë ba keq. Rrnoftë Shqipnia!
2. Patër Danjel Dajani: I fali ata qi më kanë ba keq. Jam kondend se po vdes i pafajshëm, ma mirë se fajtor. T'i japin prindët (far'e fisi), P. Zef Shllakut me pasë me më thanë dy meshë.
3. Patër Giovani Fausti: Jam kondend se vdekja po më vjen tue krye detyrën teme. Dërgoni shëndet Jezuitve, xhakojve, Apostolikve dhe Argjipeshkvit. Rrnoftë Krishti Mbret!
4. Patër Gjon Shllaku: Lamtumirë mi thoni shokve Françeskanë dhe të gjithë të njoftunve. Rrnoftë Krishti Mbret dhe Rrnoftë Shqipnija!
5. Mark Çuni: I fali të gjithë ata qi më kanë gjykue, dënue, si edhe ata që do të më ekzekutojnë. I thoni nanës që i kam Ludovik Rashës 15 napolona borxh dhe t'ja paguejnë. Rrnoftë Krishti Mbret dhe Rrnoftë Shqipnija!
6. Qerim Sadiku: I fali ata qi në çdo kohë mund të më kenë ba keq. I fali edhe ata që më kanë dënue me vdekje, dhe ata që do të më ekzekutojne. Rrnoftë Krishti Mbret, Rrnoftë Shqipnija!
Prokurori Ushtarak (Tonin Miloti) d.v.
Shënim:
Në ligjëratën e drejtë gjithënjë i jam përmbajtë origjinalit edhe në ortografi. (autori).
Me datën 3 korrik 1946, Gjykata Ushtarake e Shkodrës njoftohet:

"....Aprovohet ndëshkimi me vdekje i Frano P. Mark Mirakës.
Njoftoni datën e ekzekutimit dhe vullnetin e tij të fundit.
Frederik Nosi d.v.

Porosia e qeverisë jugosllave u zbatue shumë shpejt nga Enver Hoxha, prandej edhe ata e dekoruen më 1 korrik 1946, "Hero i Popujve të Jugosllavisë", dekoratë që e "gëzon edhe sot" atje ku asht!...

Ndonse materiali që kam pasë në dorë asht mjaft i pakët asht i mjaftueshëm për me nxjerrë në dritë organizatorët, pjesmarrësit, si dhe të pafajshmit e kësaj organizatë.
Mark Çuni:
"Unë dhe Prof. Gjelosh Lul Marku kemi drejtue punën e kësaj organizate. At Fausti ka kenë në Tiranë deri në maji të '45, pra, nuk ka dijtë gja kur kemi formue organizatën. Fausti e Dajani nuk na kanë folë për politikë... Me At Gjon Shllakun nuk kam pasë asnjë lidhje për këtë punë... Nuk dij se asht bisedue për "dorën e zezë" ndonjëherë. Unë kam veprue në kundërshtim me rregullat e seminarit, por këtë e kam ba në kokën teme, e dij se asht gabim, por unë e kam ba... Për traktin e dërguem prej xhakonit Gjon Shllaku tek Tuk Jakova, unë nuk dij gja. As për atentat nuk dij se asht bisedue... Klerikët nuk kanë ba pjesë në organizata politike mbasi e kanë të ndalueme, dhe as na nuk e kemi kërkue një gja të tillë. Faji bie mbi mue...
Prof. Gjelosh Lul Marku:
Unë si profesor në seminar jam lidhë me Mark Çunin; me té kemi organizue dhe kemi shtypë trakte kundër mënyrës së zgjedhjeve të 2 dhetorit, mbasi në këto zgjedhje nuk kemi pa asgja demokratike. Këto zgjedhje forcojnë vetëm qeverisjen e komunistëve dhe të asnjë force tjetër politike, kjoftë demokristjane ose social-demokrate... Unë nuk kam bisedue asnjëherë me Dajanin e Faustin për këtë punë, mbasi ata e kanë të ndalueme me marrë pjesë në organizata politike... Dij se At Gjon Shllaku ka pasë parime antifashiste dhe pro nacional-çlirimtare, dhe se i ka çfaqë me mjaft intelektual që shkonin në Kuvendin e Fretënve, por nuk dij se ka formue parti e organizata...
Unë, kam pranue se kam mendue vetëm unë për "dorën e zezë", por, për këtë nuk kam bisedue me klerikë, por vetëm me shokët e mij... Forca të tjera politike nuk e dij se ka këtu...
Gjergj Vat Bici:
Kryetar ka kenë Prof. Gjelosh Luli, dhe ka drejtue me Mark Çunin. Nuk dij se kemi pasë në organizatë Faustin e Dajanin. Mark Çuni më ka thanë se At Dajani nuk di gja në këtë punë...
Andro Petroviq:
Unë kam pasë shoqni me Paulin K. Palin e Mark Shllakun, me të cilët kemi bisedue për një organizatë, por nuk kam kenë kur asht formue... Nuk kam ndigjue prej askujt se At Gjon Shllaku, asht i përzimë në këtë punë... Nuk dij se në Shqipni ka pasë ndonjiherë parti demokristjane!
Mark Gjon Shllaku:
Unë kam shkue tek At Gjon Shllaku me i rregullue një radio, por nuk kemi bisedue për organizata e parti. Ai ka drejtue Shoqninë "Antonjane", dhe nuk dij se ajo shoqni ka kenë politike.
Pjetër Gjoka:
E vetmja bisedë politike që më ka ba mue At Fausti, ka kenë kjo: "Pa Kosovën, nuk ka Shqipni Etnike!".
Luigj Kçira:
At Fausti e At Dajani, nuk dijnë kurrgja se unë kam hjellë trakte. Ata mi ka dhanë Mark Çuni e Gjergj Bicaj. Unë i kam lanë në shtëpi të Gjovalin Zezaj, dhe bashkë me té kemi dalë me i shpërnda. Këtë e ka dijtë edhe xhakoni Gjon Shllaku e Zef Kuqi. Tue i shpërnda na ka kapë Kol Shytani e Gjon Prennushi, dhe jemi arrestue atë natë, më 27 nandor 1945. Kush na paditi s'e dij...
Xhakoni Gjon Shllaku:
Kam propagandue kundër komunizmit ateist dhe i kam dhanë raport P. Dajanit. Kur u kapën hjellsit e trakteve na u trembëm shumë, deshtëm me u arratisë, por nuk na ka lanë P. Dajani, i cili asht këshillue me Argjipeshkvin. Mark Çuni asht takue me Jup Kazazin në shkurt të 1945....Jezuitët i kanë mbajtë lidhjet me reaksionin nëpërmjet Qerim Sadikut e Gjelosh Lulashit.
... Më 26 nandor 1945, Mark Çuni e Gjergj Bicaj, më kanë dhanë mue nga 200 copë trakte, të cilat neve ia kemi dhanë djelmoshave Zef Mirdita e Luigj Kçira për me i shpërnda...
....Ndërhynë prokurori Aranit Çela:
Thuaj i pandehur, çfarë ke thënë në hetuesi për Klerin Katolik dhe kryesisht për mënyrën, se si këta klerikë që janë këtu në bankën e të akuzuarve me juve, mbanin lidhje me të arratisurit dhe si mendonin me organizuar kryengritjen e armatosur, për të rrëzuar Pushtetin Popullor?
Xhakoni Gjon Shllaku i përgjigjet:
Në se doni, unë edhe e çveshi këmishën, dhe shifni si e kam trupin e nximë kur i kam thanë ato fjalë, nuk asht e vërtetë, që këtë organizatë e ka formue At Fausti e At Dajani... Për poezinë e Tuk Jakovës më ka shty delegati Nigris, se e kishte pritë keq Tuk Jakova... Për rektorin, asht e vërtetë se e ka shkye gazetën "Koha e re"... Dij se ata që ndanin trakte duhet të ishin të armatosun.
Gjelosh Lul Marku:
Nuk asht e vërtetë se u kemi thanë shpërndarsve të trakteve me kenë të armatosun, ...nuk asht e vërtetë se kemi pasë lidhje me të arratisun....
Mark Çuni:
Asnjë person nuk ka pasë armë. Unë nuk i dij lidhjet e xhakonit Gjon Shllaku me delegatin Nigris... Nuk kam pasë asnjë dijeni për poezinë e dërgueme tek Tuk Jakova. Gjoni ndoshta, i thotë këto, se don me shpëtue vedin.
At Giovani Fausti S.J.:
Unë nuk dij sepse e zaptoi Italia Shqipninë, se nuk na ka lypë lejen tonë e, as nuk e kemi ftue që të vinte... Kur kanë ikë gjermanët nga Tirana, unë jam plagosë...
Për lëvizjen Nacional-çlirimtare nuk e kam dijtë se ç'parime ka pasë. Derisa lëvizja Nacional-çlirimtare nuk përket Fenë, jemi në pajtim të plotë me këtë lëvizje. Ballin e Legalitetin i kam quejt si lëvizje nacionaliste dhe kundra Italisë fashiste, por nga krenët e tyne nuk njof, vetëm Don Zef Shestanin, por unë me té nuk jam takue asnjëherë. Jam largue për shkak se ky merrte pjesë në politikë...
Të gjitha sendet janë ba pa dijeninë teme. Françeskanët dhe Jezuitët nuk kanë ardhë në Shqipni për qëllime politike por për qëllime fetare, dhe jena mundue gjithmonë me u largue nga politika....Unë i nënshtrohem gjykimit por nuk kam punue kundër Pushtetit. Kundër qeverisë nuk kam folë, veç kundër Partisë Komuniste, të cilën e kemi konsiderue ateiste dhe imorale...
Mora vesht, kur erdha nga Tirana, se Mark Çuni asht marrë me trakte dhe se ishte udhëheqës i atij grupi. Deshtme ta qitnim jashtë prej Seminarit, por atëherë ishte kot, prandej e mbajtëm... Në atë kohë ka ardhë edhe xhakoni Gjon Shllaku, që donte t'ikte po ne e mbajtëm.
Kisha nuk duhet të përzihet në politikë. Zogu vërtetë i ka mbyllë shkollat, por në punë të tjera nuk asht përzi. Kisha kjoftë edhe një qeveri t i r a n i k e, e nderon për mos me shkaktue rëndime ma të mëdha, dhe shkakton salvimin e Kishës. Padër Anton Harapi, ka hy në qeveri për me shpëtue Shqipninë, por ka ba gabim se qeveria ishte kuislinge, dhe qëndrimi i em ka kenë negativ.
Xhakojt nuk mund të marrin pjesë aktive në ndonji parti. Unë kam njoftë mjaft Katolik intelektual, që mund të punojshin mirë në punët e qeverisë por, për fat të keq, Katolikët janë m i n o r a n c ë...
Ndërhynë prokurori A. Çela:
Juve kështu keni kërkuar me përçarë popullin shqiptarë, duke e konsideruar pjesën Katolike gjithënjë një m i n o r i t e t !
At Giovani Fausti, përgjigjet:
"Jo, jo, e keni gabim, jo minoritet, por m i n o r a n c ë , e kam fjalën për PAKICË..."
At Daniel Dajani S.J.:
Unë përsëris, nuk dij gja se ka pasë organizatë terroriste. Nuk kam marrë vesht se asht formue organizatë për me luftue kundër Pushtetit... Unë kam predikue kundër komunizmit ateist dhe i kam thanë xhakojve, me e luftue ateizmin ku të iu nepët rasa... Nuk dij që P. Fausti ka shprehë ndonjëherë ide fashiste... Pohoj, se nuk jam marrë me politikë mbasi këtë na e ndalojnë rregullat e Institucionit tonë... Jezuitët në asnji mënyrë dhe asnjiherë, mos me u marrë me politikë... Nuk dij se ka pasë ndonji Jezuit që ka shty xhakojt me u marrë me politikë.
Asnjiherë nuk kemi kenë kundër çlirimit të Shqipnisë, madje, e kemi dashtë këtë, prandej edhe nuk e kemi pengue. Mbas ikjes së gjermanve nuk më ka pëlqye që qeveria ra në duert e komunistave. Komunizmin e kam urrye gjithmonë, se asht ateist dhe se lufton Fenë. Persëris, se as nuk dij se egziston organizatë terroriste dhe as nuk kam ba pjesë ndër to.
At Gjon Shllaku O.F.M.:
Jam kenë dhe jam kundër çdo lloj diktature. Për këtë jam kenë i keq edhe me italjanët, mbasi ardhjen e tyne e kam quejtë pushtim. Për këtë edhe Sejfullah Malëshova më ka kërkue me formue nji parti Demokristjane, por nuk më kanë lejue eprorët, për mos me u përzi Kleri në politikë...
Me datën 28. 01. 1946, i kam thanë edhe z. Prokurorit se Kisha lejon pjesëmarrjen në politikë të anëtarëve të saj, mjaft që politika të përdorët për të mirën e shoqnisë dhe të popullit.
Unë nuk kam ba pjesë në këtë organizatë dhe as nuk kam sjellë njeri në këtë organizatë, mbasi po e përsëris, nuk më asht lejue me u përzi në politikë... Arsyeja kryesore asht se drejtimin e shtetit e morën komunistët ateista... Kur asht inaugurue Shtëpia e Kulturës në Shkodër, unë kam shprehë bindjen teme, se asht e para herë që Shqipnia çlirohet me gjakun e bijve të vet.
Indipendenca e Shqipnisë sot nuk asht nji dhanti, por asht fryt i përpjekjeve të popullit shqiptar... Për organizatën "Bashkimi Shqiptar", e kam marrë vesh kur asht arrestue At Fausti e Dajani. Ma përpara nuk kam dijtë kurrgja.

Me datën 08. 02. 1946, kur po fillonte seanca e mbas drekës, porsa del para trupit gjykues Z. Myfit Q. Bushati, ish student i gjimnazit të Jezuitve, i arrestuem edhe ky si anëtar i kësaj organizate, ndërpritet seanca nga ndërhymja e prokurorit A. Çela, i cili i drejtohet kryetarit të trupit gjykues me këto fjalë: "Me qenë se avokat Muzafer Pipa, implikohet në këtë proçes, se ka pasë dijeni dhe se ka kënduar trakte të këtyre organizatave, apo ka qenë pjestar, kërkoj që të përjashtohet si përfaqsues mbrojtjeje i të pandehurit Patër Gjon Shllaku me shokë".
Av. Muzafer Pipa tha: Në lidhje me kërkimin e z Prokuror, unë nuk kam ndonjë kundërshtim por, në këtë rast unë nuk përfaqsoj Myfit Q. Bushatin.
Kryetari i trupit gjykues lexon vendimin:
"Vëndim: Me qenë se Muzafer Pipa, mbi egzistencën e organizatës së ashtuquajtur Demokristjane, ka patur dijeni dhe i atribohet faji që pretendohet që organizator është Patër Gjon Shllaku, në anë tjetër, që të pandehurit që ky përfaqson kanë qenë pjestarë të organizatës "Bashkimi Shqiptar", që do të bashkohej me Demokristjanën, sipas parimit juridik, nuk duhet të përfaqsojë, për derisa i atribohet faji i dijenisë ose i pjesëmarrjes, prandaj, Trupi Gjykues, konform kërkesës z. Prokuror, Vëndosë përjashtimin e tij si përfaqësues Mbrojtjeje i të pandehurve: Patër Gjon Shllaku, Rrok Martini, Çesk Gjeluci, Ndoc Rrok Jaku dhe emron Ranko Çerankoviq.".
Avokat Muzafer Pipa doli nga salla e gjyqit. (po aty Dosja nr. 1068).
Nuk shkoi gjatë dhe Aranit Çela e mbajti fjalën që i pat thanë në bar "Impero": "Hë... Muzafer Pipa, e kemi ruajtur një gjysëm leku edhe për ty! (Dëshmi e Prof. Gaspër Ugashit).
Don Luigj Pici, edhe ky ato ditë kryen një akt tjetër burrnor. Predikon para besimtarëve në Kishën e Reçit, se Klerikët e akuzuem për Organizatën "Bashkimi Shqiptar" janë të pafajshëm. Edhe ky prift vritet pa gjyq edhe pse ishte antarë i Kryesisë së Frontit të Qarkut të Shkodrës.
Po, avokat Paulin Pali, që guxoi me i shtërngue dorën avokat Muzafer Pipës për qëndrimin e tij burrnor, si përfundoi ? Edhe këtë do ta lexoni !
Populli i Shkodrës ruen në kujtesën e tij përjetë veprën heroike të Prof. Kol Prelës, Deputet i Kuvendit Popullor në zgjedhjet e 2 dhetorit, i cili si burrat paraqet para gjyqit:

DEKLARATË:

Unë i nënshkruemi Kol Prela, profesor në Liceun e Shtetit Shkodër, dhe Përfaqsues i Dekretuem në Asamblenë Kushtetuese, përsa i përket të pandehurit Patër Gjon Shllaku, Françeskan nga Shkodra, deklaroi sa ma poshtë vijon:
P. Gjon Shllakun e kam njoftë për herë të parë në verën e vjetit 1940, kur u ktheva prej Italijet, mbasi mbarova studimet universitare. Qyshë në takimet e para që kam pasë me té kam muejtë me konstatue, se ai ishte nji element anti-italian dhe anti-fashist. Kudo qi kishte rastin dhe mundësinë demaskonte dhe disaprovonte ardhjen e Italisë këtu dhe veprimet që Italia me trathtarët bante vazhdimisht këtu, në dam të tonë. Në rast konkret, dij, se, ai propagandonte kundër njollosjes së Flamurit tonë Kombëtar me fashjot e Liktorit e, kundër artikullit denigrues për Popullin Shqiptar që P. Fulv Cordignano pat botue në revistën "Albania". Madje, në këtë rasën e fundit nuk u kondenue vetëm me disaprovue por, edhe punoi për përpilimin e broshurës: "Cordignano në gjyq përpara botës", tue gjetë gadi të gjithë bibliografinë, tue përkthye të gjithë copat e autorve gjerman që nëvojiteshin për atë përgjigje. Nuk e vuni emnin në fund, mbasi broshura delte n'emnin e grupit të profesorëve të Liceut të Shtetit të Shkodrës e, me vue emnin edhe ky, do të dukej se profesorët e nji instituti shqiptar, mos të ishin në gjendje me shkrue nji artikull pa kërkue ndihmën edhe jashta rrethit të tyne. Këtë, mund t'a dishmojnë edhe Prof. Mark Ndoja e Prof. Simon Deda, të cilët, në këtë kohë janë kenë në kontakt vazhdimisht me të pandehurin. Këtë qëndrim anifashist ka vazhdue t'a mbajë gjatë gjithë kohës që kam kenë në kontakt me té, d.m.th. deri në qershor 1943, datë në të cilën jam ilegalizue, mbas së cilës nuk kam pasë ma rasë me ra në përpjekje me té derisa asht shlirue Shqipnia.
Mbas shlirimit dihet prej të gjithve, se P. Gjoni, ka dhanë kontribut në lamën që ishte ma i pregaditun d.m.th. në atë të kulturës. Ka ba konferencën për inaugurimin e Shtëpisë së Kulturës në Shkodër, në të cilën ka thanë ndër tjera edhe këto fjalë:
"Asht e para herë që Shqipnia shlirohet me gjakun e bijve të vet. Indipendenca e Shqipnisë sot nuk asht nji dhanti, por asht fryt i përpjekjeve të Popullit Shqiptar".
Përmbajtjen e kësaj deklarate, jam gadi me e vërtetue edhe para Gjyqit të Popullit, po mos të jemi i nxanun në shkollë me mësime.
V.F.L.P.
Deklaruesi
Shkoder, 14. 02. 1946. Prof. Kol Prela d.v.

Shënim i emi: Edhe Prof. Simon Deda në Durres, mbytet në Sigurim dhe hidhet nga dritarët i vdekun. Mos, ndoshta, edhe Ai kishte pregatitë ndonjë deklaratë si kjo e Prof. Kol Prelës!?... Aspak çudi!...
E, pra, qé! Me fakte vritën profesorë, filozofë, avoketën, antifashistë, atdhetarë, klerikë, njerëz të thjeshtë, të pastrehë, vritën e vritën pikërisht ata, që me trutë e tyne tue dashtë me i shërbye Atdheut, stërklatën murin e vorrëve të Rëmajit, më 4-mars-1946, sëpse, guxuan e thanë:"Komunistët kanë vorrue Shtetin në gropën e gjakderdhjeve, të grindjeve, të përqarjës, të ngatrresave, të plaçkitjës, të vëllavrasjës dhe spijunlleqëve!..."
Kishte kohë që e kishte thanë At Gjon Shllaku:
"Tjetër kund njerzit e idealit në se i mbysin për së gjalli, i nderojnë për së vdekuni. Ndër né, ata mbyten dy herë... edhe harrohën!"
.
DERA QË PO HAPET ..

"..Si mbas parimit komunist:
Sytë që kanë pa duhën verbue; e, duhën shurdhue veshët që kanë ndigjue, e, pré gjuhët që mund të flasin, e, shkurtue krenat që mendojnë!"
Engjulli i birucave

Shumë vjetë ma parë më çonte nana tek një rrugicë qorre në Gjuhadol, që thirrej rruga e Murgeshave këtu në Shkodër, jo larg prej shtëpisë seme. Aty ishte kuvendi i Motrave Stigmatine, shkolla e tyne e Kisha. Kjo Kishë e vogël ishte shumë joshëse, gjithmonë mbushej plot! Në Elterin kryesor kishte një bazoreliev të bukur të Shën Bonaventurës (Shna Bafti), që ishte edhe Pajtori i këtij Urdhni. Flitëj se ishte vepër e fratel Salës. Para Kishës ishte kuvendi.
Ecësha në heshtje vetëm e me krye ulët. Kur afrohesha tek rrugica, kontrollojshe me sy gjithkah apo më sheh kush, mandej, me dorën e vogël temen, mbasi atëherë isha gjashtë vjeç, trokitshe tek dera e madhe me hark. Dera kishte një vrimë të rrumbullakët me një teneqe me bira prej ku shihej nga mbrendë se kush troket. Shpesh trokitshe me një gur të vogël, mbasi nuk mërrijshe tek rezja e derës. Motrat ishin mësue me dorën teme, hapshin derën me një buzqëshje të ambël, më futnin në korridor, më lëmonin kokën e më thonin: "Prit, po ta thërrasim hallën!".
Gati çdo ditë shkojshe me pyet hallën Gjyzepinë, si jeni?... Atë përgjigje unë nuk duhej me ia tregue askujt... sigurisht, aty diçka mëshefej! Edhe sot ato motra që kanë mbetë, kur më shohin të thinjun mashumë prej kohës se sa prej moshës, më thonë: "Ai Fritzi i vogël je ti?", unë me mburrje u përgjigjem: po, po. Sigurisht me njëfarë krenarije, sëpse parulla që më jepej mbeti gjithmonë sekret. Kurrë nuk ia kam tregue njeriu të gjallë..."jemi mirë"..., ose "kanë kapë mbramë edhe një prift", "nuk na kanë thanë gja"; por, ajo që pritej e që shumë shpejt ndodhi ishte: "Mund të vij shpejt, se po na nxjerrin jashtë...".
Ashtu ndodhi, halla erdhi shumë shpejt me lot në sy e veshun me zhgunin e saj që e bajti me nderë deri në vdekje, ashtusi të gjitha motrat e të gjitha kuvendëve të Shqipnisë, që nuk u kthyen kurrma aty. Kuptohet, u duheshin komunistëve. Duheshin prishë çerdhët e edukimit të rinisë, prandej ishte mbyllë edhe shkolla. Kështu u veprue edhe me Motrat Servite... madje, aty u vendos qendra e Sigurimit të Shtetit, prej ku drejtohej spijunazhi komunist që ka vazhdue deri tashti.
U shpërndanë të shkretat pa asgja mbas shpirtit, me përjashtim të rruzarëve që mujtën me futë ndër xhepa, të Kryqit që bajtën gjithë jetën, të ndonjë figurje në parzëm, së cilës ishin kushtue dhe ia mbajtën gjithmonë premtimin: "Zojën e Shkodrës", ose "Zojën e Papërlyeme". Ndër mangë kishin ndonjë shami hundësh, ndërsa në dorë një shami me ndrresat përsonale. Ushtarët e Mbrojtjës ua kishin kontrollue plaçkat dhe mbas kontrollit i kishin nxjerrë jashtë me fjalorin e tyne komunist.
Morën rrugët, kush tek motra, kush tek vëllai, kush tek nipi, kush tek mbesa, kush në fshat e kush në malësi, u shpërndan të shkretat, për një kafshatë bukë të thatë, ashtu si e kishte edhe dera së cilës ia mësynë. Kudo ku i shkeli kamba atij praku ia kanë shpërblye atë pritje që i zoti i shtëpisë me zemër, u tha: "Eja... mirëse të ka pru Zoti, një kafshatë bukë si ta kemi, do ta ndajmë bashkë!...".
Kudo gjetën strehë. Në çdo shtëpi ku ranë kishte të paktën një fidan, që ato kishin rritë e edukue në fidanishtën e mrekullueshme të tyne. Shkollat e motrave ishin të hapuna katër kapakësh për vajzat e të gjitha besimeve. Aty vinin nga çdo krahinë e Shqipnisë. Të gjitha hynë në punë me fitue jetesën. Disa qëndisnin, ndonjena mbante fëmijët e të afërmve, dikush shkonte me la rroba, dikush punonte në bujqësi, në malësi kujdesej për bagëtitë, pra, secila do të mundohej e lodhej shumë vetëm e vetëm pse kishte veshë zhgunin dhe i ishte kushtue Kryqit!
Motër Luigja mue më mësoi bukurshkrim. Unë këtë nuk duhët t'ia tregoja as mësuesës, as shokëve, mbasi atëherë përdorej në shkolla shkrimi skript. Nuk duhët të bija në sy për shkrimin e bukur, mbasi çdo gja e bukur ishte në kundërshtim me mësimet komuniste që përhapte shkolla e re.
Një ndër arsyet që komunistët hapën shkolla në çdo skaj të vendit, ka kenë pikërisht kjo, me përhapë vetëm ideologjinë komuniste. Me shkatrrue parimet e edukimit atdhetar dhe fetar. U ba një rrugë e dy punë. Edhe u hapën këto çerdhe të ideologjisë marksiste-leniniste dhe, në të njajtën kohë komunistët morën shtëpijat të gjithë tregtarëve për me i këthye në lokale shkollore. Pasuninë që kishin ua shtetizuan dhe paisën shtëpijat e tyne. Magazinat i boshatisën me ndihmue Jugosllavinë dhe, mbasi i futën ndër biruca iu morën edhe arin e argjëndin që nuk e mori vesh askush nga iku. Që në ditët e para u fillue puna me programet e diktueme nga jugosllavët dhe, u punue që rinia me u marrakotë me internacionalizmin proletar dhe ateizmin materialist. Asgja ma shumë se kjo edukatë nuk i ka shërbye, siç, thonte Fishta, klyshve të Rusisë. Ky helm ka hy në gjakun e të gjithë shqiptarëve, mbasi po të vërehët sot rezultati, secili prej atyne që ka mbarue këto shkolla as nuk don me dijtë ku bie Shqipnia, tue fillue nga "unë".
Disa nga këto motra shkuan me punue në spital. Aty gjetën kënaqësi se uniforma e spitalit në ballë kishte "Kryqin e Kuq", madje, në kohën e Revolucionit Kultural u patën ba përpjekje me e heqë, por kje kërcënimi për përjashtim nga ajo organizatë ndërkombëtare që mbeti në disa objekte. Edhe sot kujtohën motrat Luçia, Kjara, Ludovika, Marta, Çeçilia, Gjystina etj. Gjithmonë me buzë në gaz. Motër Bernardina e Marta punonin vetëm sanitare; e kush mund të harroje motër Juditën e Virgjinën për bamirësitë e tyne? Cila merrte shpërblim për ndihmën që jepte? - Askush nuk i ka shpërblye ndonjëherë këto motra, përveç shpifjeve, përbuzjes, apo pushimeve nga puna prej Xhyhere Mushanit me shoqët e saja partizane.
Aty punoi edhe halla, Motër Gjyzepina, që shpesh shërbente edhe në spitalin e burgut. Për këtë të burgosunit i kishin vu emnin e nderuem "Engjulli i birucave", sëpse, kur shihnin fëtyrën e saj ata ishin të sigurt se do të shëroheshin. Ajo nuk bante mrekulli, por buzëqeshja e saj u ringjallte shpresën e jetës dhe të lirisë. Gjithmonë u thonte: "Sot je ma mirë, ço mendjen tek Zoti, se, Ai të jep shndetin por edhe lirinë, mos u mërzitni, i gjalli e ka dermanin!".
Shumë prej tyne punonin ndër punët ma të ndyta, ndër repartët ma të vështira, si Motër Gjystina Çoba, që punonte gjithmonë natën në kirurgji, e çfarë kirurgjie? Ajo punonte natën vetëm mos me lanë spitalin asnjë çast pa një MOTËR, vetëm me u ndodhë kurdoherë pranë të sëmurëve në çastet e fundit të jetës. Shumë herë ajo me shumë kujdes e sakrificë ka thirrë natën ndonjë prift të "panjohtun", për me ngushllue ndonjë të sëmurë të dispruem, ose me i ba Shartët e Fundit të jetës.
Ato gjithmonë simbolizonin humanizmin, sepse katolikë e myslimanë e dinin se ato kishin vetsakrifikue gjithë jetën për Kryqin që kishin në ballë dhe për atë që mbanin në parzëm. Ato mbetën të paharrueme dhe u respektuan jo vetëm nga populli, por edhe nga mjekët e ardhun nga të gjitha viset e vendit, tue fillue nga doktorët: Karagjozi, Todi, Basria, Dhimitër Lluka etj. Dr. Shiroka e Prela ishin ma shumë se vëllaznit e tyne, mbasi motrat ishin të vetmët me të cilat mujtën me komunikue nën za me ndonjë italishte nëpër dhambë, në lidhje me gjendjen politike dhe a do të vazhdonin gjatë "këta"?
Ato fluturuan nga gëzimi kur ndigjuan Papën Gjoni XXXIII tue përshëndetë popullin shqiptar për herë të parë në gjuhën shqipe: "Për shumë mot Pashkët!"
Ishin të lumtuna kur në fundin e korridorit të spitalit, silueta e ndonjë polici të mirë i thirrte: "Ec shpejtë, se ka ardhë një i sëmurë rëndë!..." Aty, ai podrum i dukej vendi ma i lumtun, mbasi ai ishte vendi me ndihmue të ftofunit ndër çimentot e birucave ose të zhytunit në ujë në pikën e dimnit, apo të thyemit kockash e kafkash nga levat e hujtë e kriminelëve të sjellun pandjenja. Aty ato u mjekonin plagët e kambëve të djeguna nga pezhgvja e vlueme që u hidhnin hetuesit për me i ba me folë. Kishte njerëz që trupin e kishin të veshun me plagë që vetëm kullonin qelb dhe shpesh i sillnin aty vetëm me vdekë. Ato i rikthenin në jetë por, viktimat e shkreta pa u shërue mirë i merrnin ndër shkalca plehu, mbasi nuk njihëj barela ndër ato vende e i çonin me vazhdue prap torturën deri në vdekje. Torturuesit kishin një ide: "Nuk iu lejojmë me vdekë edhe pse doni ju, do të ju sjellim prap në jetë, mbasi nuk ngopemi duke iu torturuar!..." Ishin motrat ato që ia lagnin buzën e rreshkun me ujë, ishin motrat ato që u rrinin tek koka tue u thanë uratë, ishin motrat ato që i ngopnin me dromca buke, ishin motrat ato që në vesh i përshpërisnin: "Qëndro edhe pak se, nuk e kanë të gjatë..." e, kjo e fundit ishte ma shumë se uji, buka e gjumi, me të cilat nuk ngopeshin kurrë.
Tregonte i ndjeri Zef Nika: "Numuri i të vdekunve në tortura as nuk ka me u dijtë kurrë. I vetmi burim mund të jenë raportët e Ministrisë së Mbrendshme që i janë dërgue Byrosë Politike të K.Q. të P.P.Sh. Të gjithë toturoheshim njësoj, veç ndryshonte zgjatja, sa mujte me durue viktima. Të gjithë hetuesit kanë një difiçencë mendore, të etëshëm për gjak...".
"Njeriu pa zemër asht një makinë pa pasion mendimi që nuk ka as familje, as miq, as Atdhé; zemra përmban bazën e mbrekullueshme e të pandame të zhvillimit shpirtnor", thotë, A. I. Hercën.
Pikërisht për këtë, Motrat mbetën të paharrueme, sëpse shumë të burgosun të masakruem ato i shëruen me fjalën e ambël, dashtninë për jetën dhe shpresën e lirisë.
Ato u plakën... dhe koha e bani të vetën. Edhe pse të moshueme, të kërrusuna, të lodhuna nga puna, mundi dhe pesha e randë e vitëve dërmuese, ato u gjetën tek telat me gjemba, ndër dyert e burgjeve dhe të kampëve me çue sado pak një ndihmë që mujtën me mbledhë, tue trokitë ndër dyert e këtij populli fukara për ata fatzezë që nuk kishte mundësi me iu shkue kush, ose tek ata klerikë që prej frike nuk i afrohej kush atij vendi të mnershëm. Motrat u gjetën në Beden, Maliq, Tepelenë, Burrel, Vlashuk, Tërbuf, Rinas, Levan- Fier, Gocë-Kavajë, Rreps, Ballsh, Spaç, Vlonë, Sarandë, Urë-Vajgurore, Qafëbari e anë e kand Shqipnisë, sëpse anë e kand kishte vetëm kampe e burgje e nuk kishte asnjë kamp e burg pa një klerik katolik deri në vitin 1989. Ka fillue At Gegë Luma e At Dioniz Maka në janar 1945 e kanë mbyllë burgjët Don Mikel Koliqi, Don Simon Jubani, Don Nikoll Mazrreku, At Zef Pëllumbi etj. në vitin 1989. Jam i sigurt se Motër Dava duhët t'i kenë njoftë rrugët e gjithë Shqipnisë, mbasi edhe ajo deri në vitin 1989, ka shkue në të gjitha burgjët e kampët me strajcën e saj të arnueme. Ato prisnin në pishën e diellit apo në shullanin e erës, kur po i mbushët mendja një polici injorant me i thanë, "silli këtu ato plaçka!", shpesh "merri me vehte se nuk pranohën, mbasi nuk ka zënë mend...", ose ma shpesh se kurrë përsëritej nga goja e tyne e ndytë: "Mos eja më, se ka ngordhur....".
Kur Shkodra mbeti pa klerikë, Motër Luçi Koliqi solli nga kampi Bagmin për Vojime dhe në mungesë prifti, u autorizue me krye edhe shërbime të lejueshme fetare.
Mbas "Revolucionit Kultural" vendi mbeti pothuej pa asnjë klerik. Ishte e frigëshme për të gjithë me u shkue prifti tek shtëpia. Klerikët u detyruen mos me shkue as ndër të afërmit e tyne mbasi njerëzit rrezikonin punën. Shumë nga fshatrat nuk kishin asnjë shërbim fetar sado të vogël. Pushkatimi i Don Shtjefën Kurtit për Pagëzimin që i bani një fëmije shtoi edhe ma shumë frikën në popull. Prifti ishte e pamujtun me qarkullue në qytet, jo ma ndër fshatra, shkuemja e tij atje binte në sy përnjëherë. Ishin motrat ato që shkonin ndër famullitë e mbetuna shkret, ku priteshin me dashtni ndër sofrat tejèt të vorfnueme të fshatarëve, mbasi Kishat e qelat as nuk diheshin ku kanë kenë, shumica ishin rrafshue, një pjesë ishin ndërtesat e kryesisë së koopërativës, ose vatrat e antikulturës. Ato shkonin atje të unëshme, të zbathuna dhe ma të vobegta se mund të mendohën, se ishin të palëkundshme dhe të vëndosuna me ruejt Fenë e ndezun ndër zemra, aty ku po fikej.
Shtëpia merrte dritë e fiset shtoheshin aty ku shkelte kamba e motrave me Pagëzue fëmijë.
Në vitin 1974, halla ishte plot 74 vjeç. Kur Pagëzova vajzën, ajo më tregoi këtë histori: E kishin thirrë me shkue në fshatin Pllanë për me Pagëzue tre fëmijë të një fisi. Rrugës, në makinë, e kishte pyetë një burrë: "A je motër Gjyzepina, ti?" - Po, unë jam, ishte përgjigjë kjo. Ai prap e kishte pyetë: -"A kujtohesh, kush jam?". Kjo nuk e kishte njohtë. Ai i kishte kujtue kësaj se ishte ai djali i ri që e kishin pru tue vdekë prej hunit, nga hetuesia e konviktit "Malet tona", tek spitali aty afër dhe kishte vazhdue: "Kur erdhe ti tek dhoma ku isha unë, t'u luta: Motër, më beko, se po vdes! Ti më the, se - unë po lutëm në Fenë teme, se në Fenë tande nuk di. Unë atëherë të thashë: -Motër, ti lutu, se myslimanë e katolikë të gjithë bashkë NJË ZOT BESOJMË! Ty t'u ba qejfi kur unë të thashë ashtu dhe çove sytë kah qielli e the: -Zot në doren tande këtë djalë, ndigjoje lutjen teme! Dhe dole për dere. Mbas gati një ore që po u rrapatësha në shtrat nga dhimbjet, erdhën dy ushtarë me ty, më more dhe më fute në operacion, aty nga ora 11.00 e natës. Mbasi më doli narkoza u bana mirë dhe qe tek jam sot gjallë. Të gjithëve u kam tregue sësi ti u lute për mue dhe unë shpëtova."
Unë, tha halla, i ndërpreva fjalën dhe i thashë: "Jo, jo, ishte lutja jote e fortë dhe besimi që ke pasë në Zotin që të ka shpëtue, jo unë!"
Prof. Arshi Pipa thonte: "Unë i besoj efektit të lutjës, kur lutja bahët me intensitet të fortë, kur ajo nuk asht një përsëritje mekanike formulash, kur jetohët prej njeriut.".
Po, sa volume mund të shkruhën për Motrat e tokës shqiptare?

"I HUMBUNI." DON ALFONS TRACKI

"I humbun.", vetëm kaq shënohej ndër rregjistrat e klerikëve që ishin mbrenda "perdës së hekurt", e ndoshta, përgjithmonë mbetëj ashtu. Nuk asht e meritueshme që shumë figura të ndrituna të historisë sonë kombëtare të mbulohën nga pluhuni i harresës. Jo ma pak përgjegjësi historike dhe morale kemi edhe përpara veprës së misionareve të fesë, të cilët në rininë e tyne, me punë vetmohuese provuan me fakte se toka shqiptare për ta ishte Atdheu i dytë i tyne. Kjo asht arësyeja kryesore që më shtyn me u ndalue tek "i humbuni" Don Alfons Tracki, i ardhun misionar nga Breslau.
Don Alfonsi ka lind nga prindët Jozef e Marta Tracki, në vitin 1896 në Breslau. I ati ishte oficer i gardës mbretnore. Don Alfonsi kishte edhe dy vëllazën të tjerë, Hansin dhe Gjergjin, që u vranë në Luftën e Dytë Botnore, ndërsa motra e tij Kordola, mbas vitit 1944 nuk dihet ku ka përfundue. Alfonsi i ri, pa mbushë 17 vjet, vjen ushtar në Shqipni me forcat Austro-Hungareze. Mbas luftës vendos me qëndrue këtu, pikërisht, kur, Breslau i kalon Polonisë. Në natyrën e tij dallohet kjartë gërshetimi i karakterit të vendosun gjerman me besimtarin katolik polak. Lé në një anë armët e hekurta dhe rrokë armën ma të fuqishme të njerzimit, tue u ba përjetësisht ushtar i Krishtit në armatën shqiptare. Ai e admiroi këtë armatë sepse asht pikërisht ai kler që një vit maparë, bashkë me të gjithë atdhetarët shqiptarë, kishte ngritë lart edhe njëherë flamurin e Gjergj Kastriotit, tue i ba të ditun botës se shqiptarët janë këtu. Edhe pse kishin kalue pesë shekuj robni të dhunëshme fara e krishtënimit jo vetëm nuk ishte shue, por kishte marrë aq hov, sa me shumë frikë e thom, "drue se nuk përsëritet kurrma!...."
E, ku i kanë vorret? - Kurrkund!...
Imzot Mikel Koliqi më tregonte se veprimtaria e Trackit, ishte baza e Veprimit Katolik në Shqipni. Krahas veprimtarive sportive e zejtare, vendin kryesor e zente aktiviteti atdhetar. Vazhdon edhe ai vetë Seminarin Papnuer të Jezuitve dhe i përfundon studimet teologjike në Bosnje. Në vitin 1926 shugurohët meshtar. Formon lidhje të ngushta miqësore me meshtarët Kolec Prennushi, Pjetër Meshkalla, vëllaznit Gazulli, të cilët simpatizojnë Lëvizjen e malësorëve të Veriut kundër Zogut. Don Gjoni u var nga Zogu, ndërsa Don Nikolli u dënue me katër vjet burg në Gjinokastër. Për këtë lidhje edhe Tracki u nxuer jashtë nga Shqipnia nëpërmjet të Musa Jukës, i cili nuk e shihte me sy të mirë grumbullimin e rinisë shkodrane rreth Trackit. Ndërhymja e Bajraktarit të Shkrelit, Vat Marashi tek Zogu, e rikëthen Trackin në Shqipni, por me kusht mos me qëndrue në Shkodër. Shkoi në qendrën malarike të Velipojës sepse banohej nga malësorë të ramë nga Alpet.
Zotnonte mirë gjuhën shqipe gja e cila bani me u hy në zemër fshatarëve. Njohja e zakonëve të malësisë e vëndoste në krye të vendit, mbasi shumë shpesh malësorët kishin nevojë për mendimin e priftit, ndër kuvendët e tyne. Merrej me pajtim gjaqësh dhe ishte kudo ku lypej me u shmangë vëllavrasja. Kjo arsye e shtyni shpesh me ndërhy edhe pranë organëve qeveritare për me shpëtue ndonjë që binte në duert e gjermanve. Po cili kje shpërblimi që mori prej nesh?
Në vitin 1944 Hausdingu i shpjegoi Trackit, se në Shqipni ka shumë ngatrresa të mbrendshme dhe se mundësia e ardhjes në pushtet asht e komunistëve, mbasi ata i ndihmojnë edhe anglezët, prandej eja me né, se do të kenë edhe ndryshim sistemesh dhe ti do të konsiderohësh edhe gjerman. Pavarësisht se ti i ke ndihmue shumë shqiptarët, nuk ka me ta dijtë kush për nderë, pra, mos e rreziko jetën me qëndrue këtu!
Tracki iu përgjigj: "Jo, nuk vi me ju, mbasi nuk kam ardhë në Shqipni për qëllime politike, as ushtarake dhe as si pushtues. Këtu unë kam Atdheun e dytë, Shqipninë, të cilit i kam shërbye si meshtar dhe këtu due të vdes si shqiptar!".
Ata ikën, ndërsa Tracki qëndroi këtu.
Për me evitue përpjekjet me partizanë në ditët e para të 1945 ai shkoi në malësi tek priftnit Nikoll Gazulli, Luigj Pici, Ndre Zadeja dhe se fundit tek Don Injac Gjoka. Aty e njoftuen se kërkohet nga disa partizan, që në Velipojë e kanë shpallë armik. Ato ditë edhe Ndoc Jakova ikë nga ushtria mbasi fillojnë përshpëritjet se Ndoci asht i lidhun me klerin katolik. Edhe Ndoci shkon tek Don Injaci, ku takohet me Trackin, dhe të dy bashkë shkojnë në Shpellë të Mëri Kokës në Stenë.
Po kalonte vitin me grupin e Gjergj Vatës, Martin Sheldisë, Gjelosh Lulit, Mark Malës, Nikoll Prenk Dedës, Pjetër Gjokës etj. Jeta e malit dihet. Tracki nga Breslau në shpella të Veriut. E, pse? Për ata që njohin zonën e Shllakut asht e kjartë vuejtja dhe sakrifica që ka ba Tracki.
Zoji Themeli kryetar i Seksionit Mbrendshëm të Shkodrës, më 31 dhetor 1945 njofton Drejtorinë e Mbrojtjës së Popullit në Tiranë: "Ju njoftoj se përveç Dom Alfons Trackit që gjindet në këtë qark, nuk ka elementa fetarë me kombësi gjermane." (Dosja 1885).
Në mes të natës së 12-13 shkurtit 1946, kur forcat e Ndjekjës nisën për në Dushman mbasi ishte ba një vrasje atje, gabojnë rrugë. Koha e keqe me shi kishte vështirësue kalimin. Prrojet kishin shpërthye. Brigada merr drejtimin kah shtegu i shpellës, jashtë së cilës atë natë bante roje Ndoc Jakova. Në shpellë ndigjohen krizma armësh që u shuan shpejt. I pari i ndigjoi Gjergj Vata, i cili i zgjoi shokët nga gjumi dhe po prisnin sinjalin prej Ndocit, për me veprue. Nuk ndihej asgja. Mendojnë pse Ndoci nuk po i ban me dijte, çka ndodhi!?... Vrojtojnë me kujdes jashtë dhe vërejnë se aty afër ndigjohen ecje këpucësh ushtarake, që ushtojnë pak prej natës e pak prej gurve të kalldramit të rrugës. Pregatitën me ça rrethimin nga një shteg që nuk njihëj nga Ndjekja. I pari prinë Gjergji, mbasi dinte shtigjet, të tjerët u nisën mbas tij. Don Alfonsi nuk pranoi me marrë atë drejtim pa shkue deri tek vendi ku ishte Ndoci. Gjergji ka kundërshtue tue parashikue pritën. Don Alfonsi ishte i vendosun me shkue kah Ndoci, parandjente diçka të keqe dhe u nis. Kur mërrinë tek vendi, gjenë Ndocin e plagosun randë... ishte i lamë me gjak. Ndoci e njeh... Don Alfonsi i jep të zgjidhun, e kungon dhe e vojon, i çon kokën nga balta e pellgu i gjakut, e mbështetë për parzëm, i ban Kryq dhe qëndron me té derisa Ndoci jep Shpirt... Si një babë i mirë që shtërngon fort djalin e vet.
Afrohën forcat e Ndjekjës. Don Alfonsi nuk lëvizë nga vendi, madje, u thotë: "Afronju, mos kini frikë, nuk kam armë, tashti ejani kur të doni se unë e kreva detyrën teme!..." E lidhën dhe e sollën në Seksionin e Mbrendshëm të Shkodrës. Aty ra në duert e një krimineli fanatik, i pa ngopun me gjak klerikësh, tek katili Fadil Kapisyzi që për pesë muej nuk la gja pa ba në trupin e Trackit. Përpilohët, si gjithënjë, një proçes fals, ku nuk mungojnë as shpifsit, as trilluesit kundër misionarit të pafaj që kishte shpëtue sa jetë të rinjësh nga duert e nazistëve si: Çesk Kabashi, Zef Kol Preka, që me paturpësi e akuzon Trackin, se i kishte kërkue 200 napolona me i shpëtue djalin, apo një vagabond si Gjovalin Mazrreku, që e quan "fashisti i poshtër Don Alfons Tracki". Debili Rustem Sykja e akuzon për propagandë naziste etj. Shpërblimi i veprës së misionarit të palodhun ndaj atyne të rinjve që i kishte ndihmue pa dallim feje dhe, që ndodheshin në sallën e kinemasë "Rozafat", ishin thirrjet e tyne mizore: "Plumbin ballit ... kriminelët në litar!..."
Tracki deklaron në gjyq (Dosja nr. 1885): "Për doktrinën fashiste kishe me thanë se kjo ka gjetë njeriun, dhe njeriu kokën. Sa për nazizmin, unë jam gjerman, por nuk jam nacional-socialist. Nuk jam as nuk due me kenë, mbasi si doktrinë asht e gabueme. Na kurrfarë ndihmet nuk i kemi dhanë. Tham se fashizmi dhe nazizmi janë njilloj, e duhet me kenë kundër... Unë me politikë nuk jam marrë, pyetni ata që kam ndejë me ta. Prifti po të merret me politikë sharron, prandej edhe kam ndejë larg... tek Oberlajn dhe Dr. Hotnik nuk kam shkue, kishin zyre të tjera, se merrëshin me hetime politike... Në rrethin "Veprimi Katolik" flitej për fenë... Propagandë kundër Bashkimit Sovjetik nuk kam ba, por si gjerman kam dashtë me fitue Gjermania në luftë kundër Rusisë... Kam kenë tek Hausdingu, por kjo nuk don me thanë se jam nazist. Fillimi i luftës ka kenë i padrejtë...Për Gjrmaninë naziste jam gëzue që ka mbarue. Nazizmi nuk asht potencë që ka dalë nga populli, por me dhunë. Nuk e lente kush fitorën e nazizmit, se ishte çue gjithë bota kundër... Delegati Apostolik nuk ka shkue te Hausdingu, por më ka çue mue për disa dezertor italian... për pilotët, po, kam ndërhy dhe u asht falë jeta... Mos me ndigjue me ba përkthime në Gestapo nuk e queja gja të mirë, mbasi unë punoja në interes të popullit shqiptar...Unë dola në mal se partizanët nuk ishin ushtri e rregullt, vepron kushdo në kokën e tij, të vrasin dhe të përsekutojnë... Me Ndoc Jakovën kemi nda bukën dhe sende të tjera, që na nepshin katundarët, por, edhe kemi ble... Partizanët kur na kanë rrethue në luftë, unë jam diftue ushtar! Nuk kam dijeni se Papa ka bekue armët..Unë këtu kam kenë në atdheun tem."
Disa mendime politike të Trackit: "Krotnik më ka thanë, se na po shkojmë, por ky popull asht në grindje në mes të shoqi-shoqit e mund të fitojnë komunistat, se i ndihmojnë anglezët. Për majorin Nil, ishte dy ftyrash, ndryshej me Sali Myftine, e ndryshej me Nik Sokolin. Gjermanët donin me lanë oficera në Dukagjin por në tetor ky urdhën u prapsua. Zef Mirashi e Gjergj Vata më kanë tregue se Muharrem Bajraktari asht Komandant i Përgjithshëm...
Anglia e Gjermania e luftojnë shoqi-shojnë për jetë a për dekë e në Shqipni, të thuesh bashkë-veprojnë. Këto të pohueme janë fakte, por si spjegohën? - Un&e