|


Klikoni kėtu pėr t'iu bashkuar albanianpolitics

Nga
Forumi Albemigrant
Lajme
/ News
Warning: include(/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier3.php on line 128
Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php' for inclusion (include_path='.:/usr/lib/php:/usr/local/lib/php') in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier3.php on line 128
|
Një
monument nën dhe
Pjesa
I | Pjesa II | Pjesa
III | Pjesa IV
Nga Fritz
Radovani - de Angelis
PJESA III
IMZOT FRANO GJINI
RREGJENT' I DELEGACIONIT APOSTOLIK NË SHQIPNI
"Unë nuk do ta ndajë kurrë grigjën teme
nga Selia Shenjtë!"
Imzot Frano Gjini
Ka lé në Shkodër në vitin 1886 nga prindët
Pjetër (Tuke) e Drande Gjini. Ishte nga një familje e
vjetër qytetare. Shkollën fillore dhe gjimnazin e ka përfundue
ndër Etnit Jezuitë të vendlindjës, ndërsa
ato të lartat teologjike i ka krye në Propaganda Fide,
në Romë, ku u shugurue edhe meshtar në vitin 1908.
Vjen në atdhe dhe emnohët sekretar i Argjipeshkvit të
Durrësit, tue krye edhe shërbimet fetare në fshatin
e Delbinishtit. Shkon për 18 muej në qytetin e Durrësit
dhe rikthehët prap në Delbinisht, deri në vitin 1914.
Emnohët famullitar i Dërvenit në Fushë-Krujë,
për dy vjet dhe më 14 nandor 1919, emnohët prap në
Durrës deri në vitin 1924. Prej Durrësit shkon në
Kurbin deri në vitin 1928. Prej Kurbinit shkon në Perlat
të Kthellës së Mirditës. Në vitin 1930
Shugurohet Ipeshkëv i Durrësit, kohë në të
cilën administronte edhe Vlonën. Mbas dy vjetësh,
në vitin 1932 asht Abat i Mirditës, me seli në Orosh.
Në vitin 1944 asht edhe administrues i Lezhës.
Në vitin 1945, në muejn maj, mbas largimit nga Shqipnia
të Delegatit Apostolik Imzot Leone G. B. Nigris, prej qeverisë
komuniste të Tiranës, Selia Shenjte emnon:
IMZOT FRANO GJININ, REGJENT'I DELEGACIONIT APOSTOLIK NË SHQIPNI.
Asht i pari shqiptar që emnohet në këtë detyrë
të lartë në shtetin shqiptar, prej thëmelimit
të tij.
Me datën 20 nandor 1945 i vjen zyrtarisht emnimi nga Vatikani.
Dokumenti i ardhun nëpërmjet të Ambasadës Italiane,
i dorëzohet nga At Giovani Fausti S.J., që atëherë
ishte me detyrë në Tiranë. Qeveria komuniste e Tiranës
nuk e njeh këtë detyrë dhe as Regjentin e posa emnuem.
Që në moshën e re bie në sy përvujtnia
dhe matunia e tij gja që e miqëson shumë me Imzot
Bumçin, Prennushin, Jul Bonattin, At Meshkallën, At
Giadrin, Don Shtjefën Kurtin etj. me të cilët jo
vetëm konsultohet por asht edhe bashkëpunëtor besnik
për të gjitha problemet fetare të krahinave që
administron. Mbas emnimit si Regjent kërkon nga Vatikani zëvendsimin
e tij, mbasi sheh vështirësitë e mëdha që
i dalin nga qeveria komuniste. Ishte nandori i 1945, kur e kërkon
këtë gja nga Vatikani por Vatikani nuk miraton kërkesën
e Imzot Gjinit. Në janar të 1946 përsëritë
kërkesën gojarisht me anë të At Filipe Kjeja,
italian, që niset për Itali, njëkohësisht njofton
Vatikanin për reformat komuniste që po zbatoheshin këtu,
si: mbyllja e shkollave fetare, shtetëzimet e pronave të
Kishës, reprazaljet dhe arrestimet, pushkatimet e klerikëve
të pafaj, etj. Në muejn shkurt 1946, i poston një
letër Nuncit Apostolik të Vatikanit në Francë,
(mbasi Shqipnia nuk kishte atëherë lidhje postare me Italinë)
ku, kërkonte skjarime për çështje të
ndërpreme fetare. Në muejn maj të 1946, flitej nga
radio Vatikani se në Shqipni do të vinte një amerikan
i deleguem i Vatikanit për me asistue këtu, por kjo nuk
ngjau, gja e cila dha me kuptue se komunistëve shqiptarë
po u lejohej dorë e lirë me vëprue edhe ndaj Fesë,
ashtu si ndër të gjitha çështjet tjera.
Imzot Gjini asht ndër të parët që kuptoi kjartë
qëndrimin e Amerikës, Anglisë dhe Italisë. Ai
posa u emnue zyrtarisht në detyren ë re si Delegat i Vatikanit,
kërkoi të paraqitej tek Enver Hoxha, aso kohe kryetar
i qeverisë së Tiranës, por kërkesa e tij nuk
u pranue. Kishe me thanë se Imzot Gjinin nuk e kishte marrë
malli me pa surratin e Enver Hoxhës, por sidukët donte
me matë pulsin e tij për të ardhmën. Ai kishte
qëllim me këtë kërkesë që të
bisedonte për mbylljen e shkollave, për lirinë e
fjalës dhe të shtypit, si dhe për disa masa ekonomike
që qeveria kishte ndërmarrë kundrejt Kishës
Katolike. Gjithmonë masat ekonomike në sistemin komunist
paralajmërojnë masat politike. Kryesisht takimi u kërkue
nga Imzot Gjini, se Ai nuk mund të qëndronte indiferent
ndaj vëprimeve zyrtare që po kryente qeveria komuniste
kundër Klerit, inteligjencës dhe katolikëve në
veçansi. Në këtë takim Imzot Gjini kërkonte
edhe praninë e Imzot Vinçenc Prennushit, si Argjipeshkëv
i Durrësit dhe i Tiranës, Imzot Gjergj Volaj, At Mati
Prennushit, si Provinçial i Françeskanëve të
Shqipnisë. Ishte mueji dhetor 1945 kur u ba kërkesa zyrtare
për takim, por nuk u realizue se gjoja sa kishin përfundue
zgjedhjet e dhetorit. Në muejn mars të 1946-ës, në
qelën e Tiranës që administronte Don Shtjefën
Kurti, u mblodhën edhe njëherë të gjithë
personat e sipërpërmendun ku, përveç, tyne
ishte Don Shtjefni dhe At Meshkalla. Aty u vendos që t'i shkruhet
një letër qeverisë dhe t'i dorëzohej nga Don
Shtjefni. Letra u përpilue nga At Meshkalla me sugjerimet dhe
pëlqimin e të gjithëve që ndodheshin aty, mbasi
ata përfaqësonin vullnetin e klerit në përgjithësi.
Një kopje u vëndos t'i jepet Misionit Anglez ose Amerikan,
për dijeni nga ana e tyne si dhe me vue në dijeni Vatikanin,
mbasi përfundimisht ishin ndërpre korrespondencat nga
Shqipnia. Dërgimi i kësaj letre në Vatikan kishte
për qëllim që të vihej në dijeni Selia
Shenjte se kleri katolik shqiptar nuk i ndërpret lidhjet me
té, dhe se kjo çështje asht vetëm kërkesë
kambëngulëse e qeverisë komuniste të Tiranës,
e kryesueme nga E. Hoxha. Letra nuk u dërgue me dorë mbasi
një jezuit italian që shkonte ato ditë atje kishte
frikë me e marrë letrën, se mos e kontrollojnë
dhe i pezullojnë nisjën për Itali. Ai mori përsipër
me i shpjegue Vatikanit gojarisht përmbajtjën e letrës,
si dhe kërkesën e Imzot Gjinit për zëvendsimin
e tij mbasi ai nuk njihët nga qeveria e Tiranës. Flitët,
se letrat deri vonë i ka pasë të ruejtuna Don Lec
Sahatçija që kryente edhe punën e sekretarit të
Imzot Gjinit, por e vërteta nuk dihet se ku kanë përfundue
ato letra. Asht edhe një mendim tjetër se mund të
jenë zhdukë me vdekjen e Don Mark Xhanit, në hetuesi,
tue mos pasë ma mundësi me u dijtë ku mund të
jenë mëshehë prej tij. Letra asht shkrue mbasi e
pranon edhe At Meshkalla, por fatin e saj nuk e di as ai. Takimin
me Misionet e hueja e mori përsipër Imzot Vinçenc
Prennushi, i cili u takue me Z. Hudgson në Misionin Anglez
dhe i paraqiti me gojë gjithë përmbajtjën e
letrës me prezencën e Don Shtjefën Kurtit, i cili
fliste shumë mirë frengjishtën. Ai u tregue shumë
pesimist mbasi sidukët ishte koha kur marrëdhanjët
e qeverisë me anglezët ishin në ftohje, të paktën
në dukje.
Kam përshtypjen, se, klerikët komunikonin me të huejt
vetëm gojarisht mbasi nuk duhet ti kenë besue as atyne,
me dhanë e me marrë letra, gjithmonë një punë
me rrezik.
Në vitin 1946 Imzot Gjini, bante edhe ndonjë rrugë
nga Mirdita, mbasi nuk kishte mundësi zëvendsimi me ipeshkëv
tjetër në atë zonë. Sigurisht, ai atje kishte
kalue kohë të gjatë ndër ata male. Koha ishte
shumë e vështirë në të gjitha anët.
Malët ishin mbushë me të arratisun që nuk e
pushonin përpjekjen për liri nga komunistët nën
drejtimin e Mark Gjomarkut. I vëllai i Markut, Lleshi (edhe
ky, oficer akademist në mal), që thirrej Lleshi i zi,
i ban një kërkesë Imzot Gjinit tue i krijue mundësinë
me u largue nga Shqipnia, me anën e një avioni anglez
që sillte ndihma për çetat e malëve, mbasi
ishte hapë fjala se mund të arrestohej shpejt. Imzot Frano
Gjini, iu përgjegj: "Unë edhe po iku, po kujt t'ia
la besimtarët e Sh'Lleshtrit? - Kjo punë nuk bahet kurrë
prej meje!". Sigurisht, kjo temë nuk u hap ma prej tyne.
Përgjigja e shkurtë, e shpejt dhe e saktë tregon
shpirtin e klerikut të vërtetë që asht gati
me u flijue, por, jo, me lanë popullin pa drejtues të
fesë në atë kohë aq të mnerëshme.
Kështu vepruan edhe shumë priftën të tjerë
që edhe ata nuk u arratisën, por pranuen Kalvarin e pafund.
Ai, jo vetëm qëndroi në atdhe por punoi me përkushtim
dhe i vendosun në detyrën e lartë dhe të randë
që iu ngarkue. Përgjegjësia e madhe e tij vërehët
në vëprimet e matuna dhe të pagabueshme që kryen.
Sa merr detyrën ai asht i vetëdijshëm se asht para
një lufte të përgjakshme të shpallun nga komunistët.
Kërkesat e Hoxhës, Shehut dhe të Xoxës me klerikët
e Shkodrës dhe të Tiranës që në ditët
e para të janarit 1945 për bashkpunim dhe shkëputje
nga Vatikani, loja e Sejfulla Maleshovës, gjoja për formimin
e një partie demokristjane për zgjedhjet e dhetorit të
1945, nxjerrja jashtë e Delegatit Apostolik Nigris, më
5 maj 1945, mos njohja e Regjentit të ri nga qeveria e Hoxhës,
tue mos pranue takimin e kërkuem nga Imzot Gjini, eleminimi
i deputetëve të dhetorit me pikëpamje jokomuniste,
formimi i qeverisë me prioritet jugosllav dhe rus, miqësia
e madhe me druzhe Titon, formimet e grupeve dhe organizatave me
njerëz te pafajshëm dhe pushkatimet e njëmbasnjëshme,
etj. etj. e detyrojnë Imzot Gjinin me ndërmarrë hapin
ma të rëndësishëm që i pret mundësinë
qeverisë me akuzue klerin, me urdhën: "Mos implikimi
i çdo kleriku, kushdo kjoftë, me asnjë çështje
politike, pra ndalimin e plotë të marrjës me politikë.
Urdhni asht i padiskutueshëm dhe i pakundërshtueshëm."
(Kopja asht në Arkivin e Shtetit Tiranë).
Promemoria e lëshueme për këtë qëllim me
datën 25 nandor 1944 nga Imzot Gjini, mbasi Delegati Nigris
ndodhej në Itali, asht dokumenti ma i saktë që tregon
mendjen e hollë dhe largpamësinë e tij për kohën
që po vinte. Këto cilësi të Imzot Gjinit të
forcueme me karakterin burrnor e trim, ndoshta, ishin arësyet
që Vatikani e zgjodhi atë për Regjent në atë
grup ipeshkvijsh që kishte atëherë Shqipnia, një
vend i vogël me njërëz me të vërtetë
të mëdhaj.
Qëndrimi i haptë dhe burrnor i Imzot Gjinit tashti nuk
i përkiste vetëm Mirditës, por ishte qëndrimi
i mbarë Katolikëve Shqiptarë tue fillue nga Shkodra,
në Vlonë e Korçë, e ku kishte kjoftë
edhe vetëm një besimtar katolik. Ai tashti ishte edhe
burri ma trim në radhët klerit mbasi e dinte mirë
se me çfarë komunistësh kishte punë, por edhe
e njihte mirë mënyrën e sjelljes së tyne të
pashpirt e barbare me klerin shqiptar. Ai ishte i vetëdishëm
për rrugën e rrezikshme por edhe të pakëthyeshme
në të cilën për fat të mirë, e solli
historia. Ai i ruhët dhanjes shkak, por nuk i frigohet kërcënimit.
Ai njeh mirë mënyrat komuniste të dredhisë dhe
pabesisë prandej edhe punoi me mendje të freskët
dhe të mprehtë për ruajtjen e pastër të
Fesë, ndër kushtet ma te vështira të krejt Lindjës,
ku komunizmi nuk ishte thjeshtë një grup njerëzish
të paditun e kriminelë. Ai ishte përballë atyne
bishave komuniste të mnershëm, fanatikë dhe vegla
të shovenistëve sllavë që historia do t'i cilësojnë
si kafshët ma të egra të komunizmit ndërkombëtar
dhe,... të mbarë globit...njëditë.
Ai dinte dhe njihte mirë praktikën që po ndiqej me
liritë thëmelore të qytetarëve, tue përfshi
të drejtën me jetue dhe me shprehë lirisht mendimet
individuale ose të përgjithshme, madje, dhe të drejtat
kryesore: jeta dhe paprekshmënia e saj që po shkeleshin
çdo çast tue torturue dhe vra çdo besimtar
i thirrun "kundërshtar", vetëm pse BESONTE NË
ZOTIN, pikërisht, ata që hypën në pushtet tue
mashtrue popullin "pa dallim feje, krahine dhe ideje"
dhe që do të mbetën në histori si regjimi ma
përdhunues e gjakatar i shekullit.
Imzot Frano Gjini, asht pa asnjë mëdyshje një ndër
klerikët katolikë që deri në çastet e
fundit vetëm kryen detyrën. E kam shkrue edhe në
librin "Martirizimi i Kishës Katolike Shqiptare",
sesi, kur ndodhej i lidhun ndër degët e ullinjëve
të hetuesisë (tek shtëpia e Çiurçisë),
gjeti rasën dhe i bani me shenj një të lidhunit tjetër
që po jepte shpirt dhe ashtu si ishte i varun, lujti kokën
në shenj të Kryqit, për me e zgjidhë nga fajet
e kësaj jete atë martir që mbas pak minutash u gjet
para gjyqit të mbramë, por, që, me siguri ka pa Fëtyrën
e Zotit.
Imzot Frano Gjini asht Ai klerik që me pranga ndër duer
thërret në bankën e të akuzuemve, kur po i jepej
vëndimi "me vdekje": "Jeni të zgjidhun
vëllazën, të gjithë çka jeni dënue
këtu me vdekje, qëndroni si burrat, se asht lavd me vdekë
për Fé të Jezu Krishtit!...", dhe bishat e
tërhoqën zvarrë nga ajo dhomë ku bahej gjyqi...
dhe, nuk e pau kush përveç shokëve të tij,
që shkuen të lidhun bashkë kambësh e duersh
në Zallin e Kirit, më 11 mars 1948.
Dosja nr. 1302/II - A, viti 1948, Arkivi i Ministrisë së
Mbrendshme Tiranë, asht dokumenti ma i saktë që tregon
se kush ishte Ky, Imzot Frano Pjetër Gjini? Pse u zgjodh Regjent'i
Delegacionit Apostolik në Shqipni? Çfarë qëndrimit
mbajti në torturar e mnershme që provoi për 16 muej
mbi trupin e tij? Cili ishte faji i tij? Kush e akuzoi dhe pse?
Cila ishte arsyeja që e pushkatoi terroristi Enver Hoxha?....
Dhe, do të bindeni se arsyeja e vetme asht kjo:
IMZOT FRANO PJETËR GJINI, ISHTE ATDHETAR, ISHTE KLERIK KATOLIK
ME PIKPAMJE DEMOKRATIKE EVROPJANE PERËNDIMORE, ISHTE KREJTËSISHT
I PAFAJSHËM DHE, SE, ISHTE REGJENT' I DELEGACIONIT APOSTOLIK
NË SHQIPNI, PRA, NUK PRANOI ME U BA AGJENT I KOMUNISTËVE
DHE NUK PRANOI ME U SHKËPUTË KISHA KATOLIKE SHQIPTARE
NGA PAPA DHE VATIKANI DHE, ME U LIDHË ME LINDJËN SHOVENISTE
SLLAVE E AZIATIKE, KOMUNISTE BOLSHEVIKE.
AI ASHT TRIM SE ASHT I BINDUN SE GJAKU I PAPËRLYEM I TIJ DO
TË DERDHET NË THËMELET E FORTA E TË PALËKUNDUNA
TË KATOLICIZMIT NË TOKËN SHQIPTARE!
K L E R I K Ë T E F A M I L J Ë S P R E N N U S H I
P Ë R B A L L Ë T E R R O R I T K O M U N I S T
AT M A T I P R E N N U S H I O.F.M.
PROVINÇIAL I FRANÇESKANËVE TË SHQIPNISË
(2 TETOR 1881 - 11 MARS 1948)
IMZOT V I N Ç E N C P R E N N U S H I O.F.M.
ARGJIPESHKËV I DIOÇEZIT TË DURRËSIT
(4 SHTATOR 1885 - 19 MARS 1949)
DON K O L E C P R E N N U S H I
FAMULLITAR I DAJÇIT TË BREGUT BUNËS - SHKODËR
(1 JANAR 1902 - 2 KORRIK 1950)
"POPULL SHQIPTAR, EC PËRPARA ME KURAJO DREJT SHTIGJËVE
TË SOLIDARITETIT. ASHT NJË RRUGË E VËSHTIRË
KJO, POR NË TE JANË TË MBJELLUNA FARNAT E SHPRESËS.
LE TË SHOQNOJNË FORCA E MARTIRËVE TË TU, DISHMITARË
GJITHMONË NË ROJE TË LIRISË NË VITËT
E PAFUND TË SHTYPJES SË RREGJIMIT TOTALITAR."
PAPA GJON PALI II
Tiranë, 25 prill 1993
AT MATI PRENNUSHI O.F.M.
"Mbrojeni trimnisht me hekur qytetin e atdheun tuej, kjoftë
edhe tue derdhë gjakun deri në pikën e fundit!"
Marin Barleci
Ka lé në Shkodër më 2 tetor 1881, prej prindve
Kolë e Drande Prennushi. Asht i pagëzuem me emnin Paulin.
Familja Prennushi asht e vjetër në qytetin e Shkodrës.
Të parët e tyne kanë ma shumë se 300 vjet që
kanë ardhë nga Zhupa, fshat malor, por, që, asnjëherë
nuk asht shkelë nga turqit deri në ardhjen e kësaj
familje në Shkodër, prandej edhe nuk kanë ndrrue
Fé. Tregojnë se vazhdimisht kanë pasë klerikë
në za. Ndër të fundit asht kenë Don Mati Prennushi,
axha i At Matisë i cili ka vdekë në vitin 1904 dhe
asht varrosë në Remaji, ku sot janë vorret e kësaj
familje.
Ai ishte i njohtun për aktivitet atdhetar në krahinat
e Veriut. At Matia trashigoi emnin e tij mbasi pikërisht atë
vit kur ai vdiq ky u shugurue meshtar, më datë 4 prill
1904, në Kishën e Françeskanëve të Gjuhadolit.
Mësimet e para i mori në Troshan, ku edhe iu kushtue Urdhnit
të Shën Françeskut i njoftun në Shqipni "Urdhni
i Fretënve të Vogjël, O.F.M.". Vazhdoi në
Bosnje, ku, pothuej ishte traditë paraprëgatitore e fretënve,
për vazhdimin e studimeve të nalta në Austri. Kjo
rrugë asht ndjekë nga pjesa ma e madhe e françeskanëve
shqiptarë, mbasi Austria jo vetëm se ishte forcë
e madhe por edhe ishte e vullnetshme me ndihmue Shqipninë me
kuadër të naltë në të gjitha fushat. Pregatitja
e klerikëve atje bahej me dëshirën ma të madhe
prej tyne mbasi atë kohë ajo shihte edhe teposhtën
që kishte marrë Përandoria Turke. At Matia studimet
e nalta i përfundoi në Grac në vitin 1904. E theksova
këtë fakt mbasi edukata dhe kultura e marrun në këto
qendra edukimi në Austri la përjetësisht gjurmët
e veta të pashlyeshme në formimin atdhetar e fetar në
të gjithë ata shqiptarë që, edhe pse ishin ende
nën pushtimin mizor turk, formuen atë brezni që Shqipnia
nuk do të mundët me e përsëritë kurrëma.
Në moshën 24 vjeçare At Matia zotnonte gjuhët:
latinisht, greqishtën e vjetër, italisht, gjermanisht,
serbo-kroatisht dhe frengjisht, gjuhë, të cilat i fliste
dhe i shkruante saktësisht.
Françeskani i ri e filloi misionin e tij si profesor në
gjimnazin e fretënve dhe, mbas një viti shkon në
Katund të Kastratit të Koplikut, ku, përfshihej edhe
Bajza. Ka edhe sot familje e që kujtojnë me respekt meshtarin
e ri ndër votrat e të parëve të tyne.
Shumë shpejt u fiton zemrën besimtarëve të vet.
At Dioniz Maka më tregonte më 14 prill 1995: " Kur
turqit në agoninë e tatpjetës, mendonin aty nga 1905
me djegë Shkodrën, në shenjë hakmarrjeje për
përpjekjet që po baheshin me dalë nga zgjedha e robnisë
së tyne, njëditë të dielë, mbas meshët
At Matia, çveshi teshat e meshës, u tha besimtarëve
me pritë në oborr pesë minuta. Ai vetë shkoi
te qela, doli para Kishës dhe iu drejtue të pranishëmve
tue nxjerrë prej xhepit të zhgunit një alltije: -
Kush asht burrë dhe e don me zemër Shkodrën, o sot
o kurrë, me ardhë mbas meje, do t'ju prij unë e do
të shkojmë me i ndalue dorën hasmit turk, që
don me zharitë vëllaznit tonë!
Të gjithë si ishin shkuen ndër shtëpia, ndrruen
teshat, u armatosën dhe u rreshtuen mbas tij ndër kuaj
për pak kohë. Dhanë kushtrimin përreth ndër
male dhe nën drejtimin e At Matisë u nisën në
drejtim të Shkodrës. Lajmi erdhi shumë shpejt edhe
në Shkodër.
Me të marrun vesht Valia dërgoi ndërmjetësit
tek Kisha e Madhe e Shkodrës për me e ndalue këtë
veprim, tue premtue se ushtria turke nuk do të bajë asnjë
reprazalje kundër shkodranëve. Imzot Guarini i dërgoi
një përfaqësues me u dalë para malësorëve
që po vinin me At Matinë në krye. Përfaqësuesi
i klerit i takoi ata pak pa mërrijtë në Vrakë
dhe mbasi ishin marrë garancitë prej Valisë, malësorët
u kthyen, Shkodra shpëtoi..... At Matia qysh i ri asht dallue
në trimni. Kishte një za të trashë dhe pak të
marrun... e, si tash e kam ndër veshë zanin e tij kur
këndonte Gloria......"
Me shkuemjen e Imzot Lazër Mjedjes, në Prizren, aty nga
1908, At Matia shkon në Traboin, Deçiq dhe Greçë.
Tue pa përditë me sy tiparët e malësorit të
kulluem atje ai preku me dorë gjanë ma të çmueshme
që e karakterizon shqiptarin dhe që e veçon nga
kombët tjera, aty ishte burrnia e besa!
Në çdo votër përcillej ndër breza qëndresa
e kreshnikia pa mburrje.
Virtyti ma i shenjti i yni besa, qarkullonte ndër damarët
e gjakut të malësorit fisnikinë, me formulen Fé
e Atdhé, aqsa dukej sikur ky ny i pazgjidhshëm asht
lidhë njëherit me kërthizën e tij.
Prova ma e saktë asht vetësakrifica për hatër
të mikut, ndërsa, për priftin edhe binte në
zjarr e nuk i dhimbej jeta si me lé së dyti. Ishin françeskanët
të parët që e provuan këtë gja ndër
male mbasi me ndore të këtyne, ata mërrijtën
me falë edhe gjaksin.
Ishte besa që në karakterin e atyne burrave, ruante të
forta dhe të freskëta ndjesitë atdhetare që
prisnin çdo çast me u zgjue nga dora e bekueme me
gjakun e martirëve, nga dora e atij Kreshniku që shpejt
do të thërriste: "Çonju burra, ku jeni, drejt
e në Deçiq!..."
E, mbas Tij, fluturuan edhe shqipet e Alpëve tona!
Më 24 mars 1911 janë, At Mati Prennushi e At Buon Gjeçaj
që shpalosin nga gjoksi i tyne Flamurin Kombëtar të
Gjergj Kastriotit - Skënderbeut, dhe ia dorëzojnë
të pathyeshmit Trim të Traboinit, DED GJO'LULIT, që
me ata dy sy zhgabë, që i vezullojshin prej gëzimi,
e buzëngërthye nën ata mustakë të bardhë
si biluri, me kësulë mbi një sy si bora e MAJËS
SË BRATILES, i mbërthyem ndër armët e Të
Parëve në atë brez të punuem prej lokes qysh
se rrezja e diellit kishte shkrepë ndër ato maje, me ata
çakçirë nën të artin xhamadan ku rrahte
ORA E SHQIPNISË, aty, po, ishte zëmreku i kombit, ku gufonte
gjaku i shkuem rrëkajë i Fatosave; aty, po, ishte ajo
e forta zemër që me duer prej bronxi, ngjiti në atë
shtizë të latueme në shekuj atë cohë KUQ
E ZI, të qëndisun nga duert e bijave të Rozafës,
në atë shkam ku asht daltue amaneti i GJERGJIT që
për pesë shekuj priti: AGIMIN E LIRISË....
Po po, bash AI BURRË, që sot nuk ka as vorr!
Për këtë ngjarje kaq të randësishme përveç
dokumentëve të botueme historike të asaj kohe, fotografive
në revistat "Leka", "Hylli i Dritës",
etj. shkruan edhe Stephen Schwartz, në Albanian Catholic Bulletin,
1994, vol. XV, fq.150, University of San Francisco: "On March
24, 1911 the Albanian double-headed eagle flag was raised for the
first time in five centuries since the death of Scanderbeg. The
flag was raised on the top of Deçiq mountain, near the toën
of Tuzi. It had been wrapped and secretly carried from Shkoder by
Franciscan Father Mati Prennushi under his religious habit.";
dhe, e përkthyeme shqip: "Më 24 Mars 1911, pesë
shekuj mbas vdekjes së Skënderbeut, për herë
të parë u ngrit Flamuri Shqiptar me shqiponjën dykrenare.
Flamuri u ngrit në maje të malit Deçiq, afër
qytetit të Tuzit. Atë e solli në mënyrë
të fshehtë nga Shkodra, Françeskani Padre Mati
Prennushi, i cili e kishte palosë nën zhgunin e tij."
At Matia nuk asht i knaqun vetëm me lirinë e malëve
mbasi atje liria pothuej nuk ishte shkelë asnjëherë.
Vepra fisnike e Deçiqit vërtetë që ishte një
shpërblim i luftës së vazhdueshme të malëve
tona, por, kënaqësia duhej me u shtri në të
gjithë vendin. Asht kjo arsyeja që në qelën
e At Matisë, në Greçë, shkon Imzot Lazër
Mjedja dhe organizojnë takimin historik ku përpilohet
një dokument i randësishëm "Memorandumi i Greçës",
më 10 qershor 1911, që i prinë ngjarjës së
madhe të Pavarësisë Kombtare në Vlonë,
më 28 nandor 1912. Ky memorandum u shkrue në gjuhën
frenge nga dora e atdhetarit Luigj Gurakuqi dhe u përpilue
nga Imzot Lazër Mjedja, Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, At Mati
Prennushi, At Buon Gjeçaj, etj. Ajo që sot bie në
sy asht përdorimi i saktë i terminologjisë juridike
të asaj kohe, që të jep përshtypjen e përpilimit
të tij në kohën e sotme moderne prej ndonjë
grupi juristësh të një shteti shumë të
përparuem.
Kur malazezët shkelin tokat tona, për këto akte atdhetarie
që At Matia kishte organizue e kapin dhe e dënojnë
me varje në litar. Gjatë zhvillimit të gjyqit, një
anëtar i trupit gjykues i thotë: "E sheh litarin
që ke në brez, në atë litar do të varim!"....dhe,
At Matia me buzë në gaz i përgjigjët: -"Jua
dij për nderë me më varë në konopin tem,
mbasi me siguri litari em ka me ma falë jetën!"
Thanja kishte dy kuptime: Së parit, konopi i Françeskanit
do të këputej, mbasi nuk do të pranonte që të
varet kush në atë litar; së dyti, litari i tij nuk
kishte si me bajtë peshën e randë të trupit
të madh e të shëndetshëm të At Matisë.
Asht e vërtetë që me At Fishtën ishin miq, por
ishin edhe bashkëpunëtorë. Për hirë të
kësaj dashtnie që kishte At Fishta për té,
ai ndërhyni tek Krajl Nikolla për me i falë jetën
At Matisë. Krajli jo vetëm i fali jetën por edhe
e liroi dhe ia dha me vedi. Erdhën në Shkodër, ku
për pak kohë punoi si profesor në Gjimnazin Françeskan.
Siduket, ata i përpiqte bashkë edhe humori. Fishta e tregonte
shpesh thanjën e At Matisë para gjyqit dhe qeshëshin.
Kjo vërehet edhe ndër ato pak letra të korrespondencës
së tyne, që për fat, nuk janë zhdukë dhe
prej të cilave një muejta me e fotokopjue. Pjesa ma e
madhe e tyne asht e vështirë me ra në duert e mija.
Nuk zgjati shumë kohë dhe At Matia u kthye në Bajzë
të Kastratit edhe njëherë mjedis miqve të vjetër,
që e pritën me dashtninë ma të madhe. Në
vitin 1924 asht përkrah Opozitës si gjithë Kleri
Katolik, kryesisht ai Françeskan kundër Regjimit të
Zogut. Lëvizjet e 1926 e përfshijnë edhe At Matinë
i cili mbas vrasjes së Luigj Gurakuqit nuk donte me i ndigjue
emnin Zogut dhe as Musa Jukës. Arrëstohet prap në
këtë Lëvizje bashkë me shumë klerikë
tjerë. Don Gjon Gazulli u dënue me varje dhe u ekzekutue
vëndimi në Shkoder. At Matia u dënue me pushkatim.
Këtë herë asht At Palë Dodaj që ndërhyn
tek Zogu, i cili për miqësinë që kishte me At
Palin, ia fali jetën At Matisë. Edhe ky e liron por me
kusht që At Matia, me u largue nga ato krahina. Atëherë
detyrohët me u largue përfundimisht dhe emnohet në
Laç të Kurbinit. Në vitin 1928 shkon në Iballe
të Pukës dhe mbas pak vitësh asht famullitar në
Gomsiqe. Në vitin 1941 emnohët në Tiranë, megjithëse
aty nuk shtrihej veprimtaria e Françeskanëve. Bashkë
me Provinçialin e tyne At Anton Harapin, hapin Kishën
Françeskane të kryeqytetit, ku At Matia ushtron një
aktivitet të gjanë atdhetar. Aty bashkëpunon me At
Meshkallën, Imzot Vinçenc Prennushin, Imzot Bumçin,
Don Lazër Shantojën etj. At Matia jo vetëm ishte
antifashist por ishte edhe anti-italian. Nuk pajtohej me pushtimin
e Shqipnisë nga Italia, gja të cilën e ka shpreh
pa kurrfarë frike. Në Kishën Françeskane të
Tiranës më 28 nandor 1942, ai ka vue Flamurin Kombëtar
me shqipën e flamurit të Deçiqit, pa stemat e fashizmit.
Kryente vizita kortezie ndër autoritetet shtetnore edhe italiane,
që i kishte të detyrueme por, prej tyne konsiderohej "françeskan
me ndjenja të theksueme nacionaliste dhe antifashiste italiane".
Dëshmi e At Dioniz Makës.
Në Tiranë ai u njoht me shumë përsonalitete
si me Shefqet Vërlacin, Mustafa Krujën, Maliq Bushatin,
Iliaz Agushin, Musa Gjylbegun, Rexhep Mitrovicën, Ibrahim Biçakun,
Lef Nosin, Cafo Beg Ulqinin etj. Të gjithë dokumentet
arkivore të marrëdhanjëve të At Matisë,
me këta përsonalitete, flasin vetëm për ATDHETARIZËM.
Ai, edhe pse ishte në Tiranë, ruen miqësinë
me fisin e Ded Gjo'Lulit, me Prenkë Calin, Kol Zefin e Grudës,
Kol Ndoun - Bajraktar'i Shalës, Lulash Gjeloshin e Shoshit
dhe e veçon Gjelosh Lulin, si trim dhe atdhetar. Në
grupin e politikanëve të njoftun ruen respekt të
veçantë për Mehdi Frashërin, si politikan,
jurist, historian dhe liberal shumë i kulturuem.
Ndër takimet e bame me italianët shihët kjartë
interesa që ata kishin për té, dhe ky përfiton
tue u marrë të holla për ndërtime qelash e kishash
në zonat e Tiranës. Kjo dokumentohët edhe me shpjegimet
e shpënzimeve të bame në materialin e ruejtun në
Arkivin e Shtetit në Tiranë (shif librin "Françeskanët").
Në vitin 1943 vjen në Shkodër. Mbas emnimit të
At Anton Harapit në Regjencë, në vendin e tij si
Provinçial i Françeskanëve të Shqipnisë
emnohet At Matia, detyrë e cila i njihët zyrtarisht nga
eprorët në muejin qershor të vitit 1944. Detyrën
e fillueme në gjysmën e vitit 1943 e vazhdon paemnim zyrtar,
mbasi rruga e ndjekun me At Harapin për aprovimin e emnimit
të tij në Regjencë vazhdoi aq kohë. Mënyrën
si u veprue, do ta shpjegoj tashti nga burimet e vërteta për
këtë çashtje.
Zgjedhja e At Mati Prennushit si Provinçial asht mjaft origjinale.
Po filloj me citue At Konrad Gjolaj, i cili ishte i pranishëm
në atë mbledhje posa kishte ardhë nga studimet prej
Italie. Në librin "Çinarët" (fq. 67)
shkruen: "At Çiprian Nika ishte ndër françeskanët
ma me vlerë që ka pasë kleri e kjo asht edhe arsyeja
që kur u zgjodh Provinçial At Matia, pat ngulë
kambë mos me u zgjedhë At Çipriani, se komunistët
punën e parë që kanë me ba kanë me pushkatue
Provinçialin, prandej, t'a ruejmë At Çiprianin
për ma vonë, mbasi asht i ri dhe i vlefshëm shumë
për né. Ai e mori vetë detyrën e Provinçialit
me bindje të plotë se do të pushkatohet, por At Matisë,
nuk i bante përshtypje pushkatimi, se edhe dy herë maparë
kishte shkue deri te gryka e pushkës, bile edhe deri tek stoli
i konopit në Serbi.". Po në këtë mënyrë
e shpjegon edhe At Dioniz Maka mënyrën e zgjedhjes së
tij Provinçial.
Në fq 65 (po aty), At Gjolaj shkruen: "Ardhjën e
At Mati Prennushit si Provinçial të Françeskanëve
të Shqipnisë, unë e kam konsiderue gjithmonë
si një fat i madh i Kishës Katolike dhe i Françeskanëve
të Shqipnisë. Ai asht kenë portreti shpirtnuer, fizik
e moral i një françeskani të vërtetë.
Inteligjent, trim dhe organizator. Janë tri cilësi të
vështira me u kombinue, por sidukët Zoti tue dashtë
me na ruejtë me faqe të bardhë na shndriti mendjën
me zgjedhë At Matinë, në kohën ma të rrezikshme
dhe delikate, në të cilën asht ndodhë Kisha
përballë terrorit sllavo-aziatik komunist".
Shkuemjen e At Anton Harapit në Regjencë, At Matia e konsideron
të rregullt dhe në përputhje të plotë me
normat ligjore të Urdhnit, mbasi vetë At Antoni ka kërkue
rrugën ligjore.
Mbasi u mblodhën françeskanët: At Mati Prennushi,
At Pal Dodaj, At Çiprian Nikaj, At Donat Kurti, At Pashko
Bardhi, At Gjon Shllaku dhe At Augustin Ashiku; At Matia deklaron:
"...... U bisedue në se mund t'i sillej ndonji dobi Atdheut
me pjesëmarrjen e tij (Padër Antonit) në regjencë,
e arritëm në përfundimin se mund t'i sillet shumë,
prandej e autorizueme Padër Antonin të marrin pjesë
në Regjencë. (A. M. Prennushi Dosja 1302, fq. 56, Arkivi
Min. Mbrendshme, Tiranë).
Ma poshtë vazhdon: "Mbas kësaj mbledhjeje i asht
kërkue mendimi Papës dhe Vatikani, në bazë të
Kodit Kishtar, e lé në dorë të Argjipeshkvit.
Argjipeshkvi i Shkodrës e pëlqen këtë vëndim
dhe Padër Antoni shkoi në Regjencë".(po aty
fq. 57.)
Kur hetuesi e pyet At Matinë, se konsiderohët apo jo At
Antoni "kriminel lufte", përgjigja asht kjo: "Për
Padër Anton Harapin nuk ka ndonjë fakt që të
më bindin se ky mund të jenë kenë kriminel lufte".
(Dosja 1302 fq. 6). Letra e At Antonit dhanë Osman Kazazit,
njëditë para pushkatimit, ende nuk po botohet. E quej
me vlerë po të ishte mundësia e një studimi
të plotë për At Anton Harapin, me nxjerrë në
dritë një letër të Lef Nosit që ruhet në
Arkivin e Shtetit, me të cilën Lef Nosi kërkon me
çdo kusht kenjen e At Antonit në përbamjen e Regjencës.
Po aty asht e ruejtun një letër tjetër që At
Matia u dërgon të gjithë françeskanëve
me rastin e vrasjes At Lekë Lulit në mënyrë
mizore dhe trathtisht, vetëm me i plaçkitë të
hollat që kishte me vedi. Në këtë letër
jep urdhën të premë, që asnjë frat të
mos merrët me politikë dhe të mos iu besojnë
asnjenës parti, mbasi jo vetëm mund të pësojnë
fatin e At Lekë Lulit por, edhe do të njolloset me akuzat
ma të këqia nga ajo parti që do t'i marrë edhe
jetën. Porosia asht e padiskutueshme. Ka një shënim
me të cilin akuzojnë At Matinë, se kjo letër
asht shkrue vetëm kundër Lëvizjes N.Çl. dhe
formacionëve partizane. Qëllimi i vërtetë me
sa duket asht frika e përzimjes klerikëve në turbullinat
e kohës.
Në të vërtetë koha e turbullt dhe e pasigurt
e vitit 1944 sjell të paprituna të njëmbasnjëshme.
Shumë nana shkodrane zanë derën e kuvendit për
me iu shpëtue kokat e djelmëve të kapun nga gjermanët,
si komunistë ose të dyshimtë; shumë të
tjerë afrohën me vërejtë se çfarë
qëndrimi po mbante kleri kundrejt partizanëve; shumë
të tjerë vijnë me lypë ndihmë për
jetesë si Pjerin Kçira me shokë; shumë të
tjerë kërkojnë me rrahë në të dy krahët
dhe me e pasë mirë me të gjitha palët e, që
këta të fundit janë kenë ma të shumtit.
Praktikisht në Kuvendin e Fretënve gjetën strehë
edhe shumë prej atyne që ma vonë, do të dëshmojnë
për "veprimtarinë antikombëtare" të
françeskanëve, vetëm e vetëm me sigurue një
vend pune të rahatshëm, me marrë një gradë
shkencore të pameritueme etj. etj. që shtjellohën
ma kjartë në ngjarjet e ndodhuna mbas vitit 1944. Proçesët
e bame ndër gjyqet e hapuna të Shkodrës janë
dëshmi e mirë dhe mbahen mend nga qytetarët, por
proçesët e "mbylluna" që sot edhe ato
janë të hapuna e publike, për fat të keq, dëshmojnë
se shumë vetë kanë mendue se komunizmi asht i "përjetëshëm"
dhe asnjëherë nuk kanë mendue se do të dalë
në shesh e vërteta e vëprimeve të tyne.
Nuk ishte detyrë e thjeshtë me kenë Provinçial
në një kohë ma keq se në kohë të paganëve,
mbasi për Françeskanët e Shqipnisë ishte koha
ma e vështirë e shekullit. Mos harroni, se gjithçka
ishte në dorën e jugosllavëve e, kush ma parë
se fretnit do të kishin punë me ta?
At Mati Prennushi ruejti dinjitetin e vet dhe të shokëve
pa madhështi. Ai u ndodh i vorfën mjedis të vorfënve
të Asizit, dijti me lidhë gjithmonë veprën me
logjikën, tue arsytue gjithçka e këshillonte atë
vëllau i kuvendit. Ai ishte i sjellshëm, i premë
në vëndime, i njerëzishëm, bujar dhe i pakundërshtueshëm,
mbasi me fjalë e vepra nuk dijti me iu randue as anmikut. Ishte
elokuent, të bante për vedi se ishte gjithmonë dashamirës.
Këshilla e vërejtja e tij mirëpritej si prej ATIT.
Punoi pa iu ndigjue zani për Fé e Atdhé si të
gjithë françeskanët, mbasi në zemër i
vlonte LIRIA. Ai vdiq i respektuem edhe nga anmiqtë, se njihëj
për burrë trim.
IMZOT V I N Ç E N C P R E N N U S H I
"..E ngarkuan me bajtë trungje prej rrugës posht
e te kodrina ku gjindëj burgu. Si Krishti n'Udhën e Kalvarit
u përpoq tri herë me radhë, por u rrëzue të
trija herët pa shprehë ankim."
Prof. Arshi Pipa
Ka le në Shkodër me 4 shtator 1885, nga prindët Gjon
e Drande Prennushi dhe asht pagëzue me emnin Kolë. Mësimet
e para i mori në vendlindje, ndërsa, në seminarin
e Troshanit iu kushtue Urdhnit françeskan. Mësimet e
larta i përfundoi në Tirol të Austrisë. Asht
shugurue meshtar me datën 25 mars 1908, dhe si françeskan
merr emnin At Vinçenc Prennushi O.F.M.
Asht i formuem jo vetëm nga ana fetare, atdhetare dhe kulturore,
por radhitët ndër letrarët ma në za të
Rilindjës sonë. Shkruan në revistën "Hylli
i Dritës","Lajmtari i Zemrës së Krishtit",
"Zani i Shna Ndout" dhe ka vlera të posaçme
për artikujt e shkruem në gazetën "Ora e Maleve",
mbasi, aty, Ai shfaqë edhe pikëpamjet e veta atdhetare,
politike dhe demokratike. Ban pjesë në veprimët e
vazhdueshme të klerit për pavarësinë dhe, si
i tillë, me rastin e ngritjës së Flamurit në
Kalanë "Rozafat" në Shkodër, me 14 mars
1914, mban fjalimin kryesor ku spikat oratoria e At Vinçencit.
Në librin "Ndër lamijet e demokracisë së
vërtetë", At Vinçenci, jep mendime të
sakta për një shtet të andrruem demokratik të
tipit Përendimor, mendime që mbetën të gjalla
edhe për kohën e sotme. Fusha e përkthimëve
asht ndër ma të dashtunat për té, mbasi "Fabiola"
dhe "Quo vadis?", janë kenë si oficet e klerikëve
ndër familjet shkodrane. Libri "Gjeth e lule" mbetët
ndër veprat e letrarit të nivelëve të larta,
mbasi ashtu ishte edhe pena e tij.
At Vinçenci asht kenë Provinçial i Françeskanëve
në vitin 1928. Koha e shërbimit si drejtor'i Kolegjit
Françeskan dhe si Provinçial, ka provue mendimin se
ai dinte me drejtue, prandej në vitin 1936, At Vinçenci,
shugurohet Ipeshkëv i Sapës (Dioçezi i Zadrimës).
Në vitin 1940, Ai emnohet Argjipeshkëv i Dioçezit
të Durrësit. Kur asht Metropolitan i Durresit asht edhe
koha kur kryeqyteti i Shqipnisë, Tirana, përfshihej në
Dioçezin e Durrësit (ashtu si sot), pra, vetvetiu qendra
kryesore e Shqipnisë kalonte nën drejtimin e Imzot Vinçenc
Prennushit. Asht e vërtetë se aso kohe ai ka përkrah
tij edhe Imzot Luigj Bumçin, një ndër përsonalitetët
ma të njohtuna të Klerit Katolik edhe si politikan, që
ka lanë emnin e vet të paharruem në çastët
ma delikate të fateve të Shqipnisë. Atë kohë
në Tiranë nuk duhet harrue se ishte edhe Don Lazër
Shantoja, At Pjetër Meshkalla dhe Don Shtjefën Kurti,
përsonalitete që kanë lanë në kujtesën
e qytetarëve të Tiranes, një "epokë",
ku spikatën me punën e tyne këta kolosë të
atdhetarizmës.
Fatkeqësisht gjendja e keqe shëndetësore e Bumçit,
ndoshta, randoi punën e Imzot Prennushit, por fatmirësisht
Imzot Prennushi jo vetëm kreu me ndër detyrën e klerikut
të divoçëm, por edhe nuk i la kurgja mangut Imzot
Bumçit edhe në fushën politike, pikërisht,
në fazën ma delikate të historisë përballë
pushtimit fashist italian, atij gjerman dhe së fundit, atij
sllavo -komunist jugosllav e rus, të vitit 1944.
Asht e vërtetë se Jakomoni i dha një dekoratë
Vinçenc Prennushit, po kurrë nuk asht shkrue çfarë
ka thanë Jakomoni, për françeskanët e Shqipnisë
dhe për shkollat e tyne; kurrë nuk asht botue teksti i
plotë i kujtimeve të Kontit Çiano, ku shprehët
kjartë pritja që i ka ba Italisë Kleri Katolik dhe
Katolikët e Shqipnisë. Pra, këtij Kleri dhe këtyne
françeskanëve, i përkiste edhe Imzot Vinçenc
Prennushi, i cili deklaron: "Kam marrë një medalje
nderi për shka, nuk e dij - Lekë jo. Dekoratës nuk
i dij as emnin". (Dosja 1245 Arkivi i M.M.Tiranë). Kujtimet
e Kontit Çiano as nuk kanë me u botue ndonjëherë,
mbasi fatkeqësisht aty asht shkrue edhe se kush e priti mirë
okupacionin fashist. Për telegramin e dërguem mbas okupacionit
fashist shprehët kjartë bashkfirmuesi Imzot Frano Gjini,
(atëherë Abat i Mirditës), në letrën origjinale
të Tij:
"........4. se nuk ia kam dhanë kurr aderimin tem okupacionit
italian me përjashtim të nji telegrami dërgue mbas
22 ditësh nga okupacioni italian, bashkë me Kolegët
të tjerë t'Episkopatit, i cili telegram nuk ka tjetër
kuptim veç nji formalitet konvenience, të detyruem nga
fataliteti historik të ngjarjeve të kohës të
pregatituna prej tjerve; po si kanë veprue të gjithë
përfaqsuesit e entëve civile, ushtarake e fetare të
vendit tonë." (Dosja 1302 Arkivi M.M.Tiranë).
Ndërsa, Imzot Prennushi deklaron: "Se shka përmban
telegrami nuk me kujtohët, ai asht ba nga Metropoliti i Shkodrës."
(Dosja 1245, Arkivi M.M.Tiranë).
Si Imzot Prennushi, si Imzot Gjini, deklarojnë se, "na
kemi firmue para një fakti të kryem dhe, jo, para okupacionit
të Shqipnisë nga Italia.".
"Nuk i kam ba fashizmit asnjë shërbim", shënon
Imzot Prennushi, dhe i qëndron kësaj fjale deri në
fund. Sigurisht, kjo qëndresë bazohej tek e vërteta,
mbasi vëprimet e tija diheshin.
Në vitin 1945 Enver Hoxha, i kërkon një takim Imzot
Prennushit dhe ky e pranon. Në atë takim asht kenë
prezent edhe Imzot Gaspër Thaçi. Rezultatin e atij takimi
e kujtoj edhe unë....
Kur erdhi Enver Hoxha në Shkodër në vitin 1949, dhe
mbajti një fjalim disa orësh në balkonin e pallatit
të Prefekturës, ku i rrahu shpatullat "birit të
denjë të kllasës puntore të Shkodrës",
"shokut të dashtun" Tuk Jakova, kujtoj si tashti
që, kur foli për takimin e tij me Ipeshkvijtë, imitoi
tue ferkue duert Imzot Prennushin dhe shprehu si zakonisht, "konsideratën"
e tij për Klerin Katolik si agjenturë e Vatikanit, mbasi
aty i kishte ngecë sharra Enver Hoxhës, tek shkëputja
nga Papa....
Me datën 19 maj 1947 Imzot Prennushi, arrestohët dhe si
të tjerët fillon Kalvarin. Qëndrimi i tij në
Hetuesi tregon karakterin burrnor që shihët edhe ndër
ata pak dokumenta që ruhën. Imzot Prennushi asht i parapregatitun
për rrugën që ka përpara. Ja, si shprehët
për té At Gjolaj: ".....Letra që Imzot Frano
Gjini, u ka dërgue Misjonëve të hueja i asht dorzue
Imzot Prennushit, me ia dhanë atyne. Prezent ka kenë edhe
Don Anton Muzaj e Don Shtjefën Kurti. Letra asht përpilue
nga At Meshkalla. Arsyeja që e shkruen këte letër
asht kenë mospritja e drejtuesve të Klerit nga ana e Enver
Hoxhës. Mbasi Imzot Prennushi, e kishte dorzue këte letër
erdhi në Shkodër, dhe na tha atyne pak vetëve që
ishim në oborrin e Kuvendit të Gjuhadolit:
-Bijt'e mij, ishe tek përfaqsuesi i UNRRES, dhe i shpjegova
shka asht tue u ba në Shqipni me Klerin dhe popullin Katolik.
I tregova represionet dhe burgjet e mbushuna me né. I tregova
se pasiguria shtohet përditë e ma shumë. Ai u përgjigj:
-Ecelenza, i dijmë të gjitha shka ke thanë e, shka
ké me thanë, bile, dijmë edhe ma shumë se
ju, prandej, duhët të dini se kemi ba shka asht e mundun
por nuk kemi shka bajmë ma. Ju jeni të përfunduem,
se për 40 vjet komunizmi nuk do të hiqet prej Shqipnijet!
Unë ika.
Na që ndigjuem, i thamë: -Ti jé pesimist!
Imzot Prennushi, ashtu i ambël dhe i butë si ishte Ai,
na tha: -Jo, nuk jam pesimist, por keni me pa, e ndoshta ma parë
tek unë se shka do t'ju gjejnë ju. Ndoshta, asht premtue
prej Zotit me e provue unë shumë shpejt". Prej asaj
ditë nuk e pashë ma. Ai me të vërtetë u
martirizue."
Kur, Imzot Prennushi pyetët për shkuemjen e tij në
Misionin amerikan, ai përgjigjet: "Në Misionin amerikan
kam shkue për kryeshndosh për Rusveltin....Në Tiranë,
në një mbledhje të Klerit kemi diskutue për
mbylljen e shkollave, të seminarëve dhe shoqnive fetare,
si, dhe ndalesat e qeverisë për fenë. (Në janar
1946) Kemi paraqitë në qeveri një memorandum, me
të cilin kërkonim të drejtat tona fetare. Nga një
kopjo ia kam çue misionëve amerikane e franceze në
Tiranë." (Dosja1245).
Imzot Prennushi shpjegon për një takim me gjeneralin Hudgson,
kur vizitoi Zyrën Famullitare, në Tiranë: "Hudgson
ka ardhë me dy oficera. Unë nuk dij frengjisht po dinte
Don Shtjefën Kurti. Kemi bisedue mbi çeshtje të
përgjithshme, por me hollësi nuk më kujtohët
se çfarë. Mbas disa ditësh i kam këthye vizitën
unë me Don Shtjefnin, në Pallatin e Misionit anglez, ku
me kujtohët se më ka pyet për flamurët që
mbante populli në rrugët e qytetit, dhe më tha: -Ma
mirë do të ishte kenë që të gjithë
këto flamuj t'i bënin rrobe me veshë fukaratë!
Nuk u shpreh mirë për qeverinë, por u tregue i ftoftë."(po
në atë dosje).
Për vuejtjet dhe torturat e bame mbi Imzot Prennushin tregon
Prof. Arshi Pipa ndërsa, kush ishte Imzot Vinçenci,
tregojnë këto rreshta të deponuem në hetuesi
prej tij me datën 4 shtator 1947:
"....Unë (Vinçenc Prennushi) i thojshe popullit
kur kishe kontakte me té, dhe sidoemos me pjesën Katolike,
se qeveria e sotme udhëhiqet nga komunistat të cilët
né na luftojnë deri në zhdukje".
Me datën 18 dhetor 1947, Gjykata Ushtarake e Durrësit
e përberë nga: Kryetari, major Gjon Banushi, anëtarë,
major Zhule Çiriako, kapiten Halim Ramohito dhe prokuror,
kapiten Petrit Hakani, hapin gjyqin kundër të pandehurve:
1.Monsinjor Vinçenc Gjon Prennushi, datlindja 1885, Kryepeshkop
i Durrësit, i biri i Gjonit dhe i Drandës, lindë
në Shkodër.
2.Don Anton Lekë Zogaj, datlindja 1905, prift katolik, i biri
i Lekës dhe i Marijës, lind në Kthellë të
Mirditës.
3.Don Pal Martin Gjini, datlindja 1910, prift katolik në Jubë,
i biri i Martinit e Terezës, lindë në Shkodër,
arrestue me 19 maj 1947.
Vëndimi i gjykatës u dha me datën 20 dhetor 1947
si vijon:
1.Don Anton Zogaj, vjeç 42, me vdekje, me pushkatim.
2.Monsinjor Vinçenc Prennushi, vjeç 63, me 20 vjet
burg.
3.Don Pal Gjini, vjeç 37, me 10 vjet burg, heqje lirie.
Vëndimi i Gjykatës së Durrësit përcillet
për shqyrtim në Gjykatën e Naltë të Tiranës,
bashkë me një relacion të prokurorit të Durrësit,
i quejtun Sotir Qiriaqi (data, 1 dhetor 1947), në të cilin
kam shkëputë një frazë, lexoni me kujdes:
"......Don Anton Zogaj pranon menjëherë sa thotë
katoliku Gjon Vlashi se ka zhvilluar aktivitet të gjerë
kundërshtar, sidoemos në pjesën katolike....Mbrend
në Kishë ka bërë mbledhje me katolikun Gjon
Vlashi e Palush Koka....". (përforcimi i shkronjave në
tekst asht i emi, autori).
Gjykata e Naltë Ushtarake Tiranë e përberë nga:
Kryetar, major Niko Ceta, anëtarë, kapiten Nexhat Hyseni,
kapiten II Mustafa Iljazi dhe sekretar, aspirant Thoma Rino, me
datën 23 shkurt 1948, mbasi shqyrtoi çeshtjën e
të pandehurve...."refuzon kërkesën e tyre"....
Arsyeja e refuzimit nuk ka nëvojë për koment, mbasi
do të lexoni prap ma poshtë:
".....Don Anton Zogaj dhe dy shokët e tij të akuzuar
mohuan, njëkohësisht edhe pohimët e tyre në
proçes-verbalët e hetuesisë në Sigurim, shoqëruar
megjithse fjalë për fjalë janë të njëllojta
dhe pa asnjë ndryshim me deponimet e të pandehurve....
Don Anton Zogaj thotë se unë kam ba një proçes-verbal
dhe nuk e pranoj krejtësisht....por më kanë detyruar....
Janë kundërshtarë koshient të Pushtetit Popullor.
Vinçenc Prennushi deklaron se lufta ime ishte kundër
komunistave e Partisë Komuniste, që të mos egzistonte,
kur të formohej Pushteti që mendonim me zbarkimin e amerikanëve."
(Dosja 1245, po aty).
Prof. Arshi Pipa, në "In memoriam", për Imzot
Prennushin tregon: "Kur gjyqi ushtarak që u zhvillue në
nji dhomë të burgut e dënoi me 20 vjet burgim të
randë, fjala e tij e mbrojtjes qe: "Nuk i kam dashtë
kujt të keqën. Jam mundue me ba mirë".
Dosja mbyllët me Proçes-verbalin nr.103/1, datë
10 mars 1948, i mbajtun me datën 9 mars 1948, nr. 51/3 në
Seksionin e Sigurimit Durrës:
"Don Anton Zogaj deklaroi dëshirën e fundit para
ekzekutimit:
Nuk kam ba aq faj sa Qeverija të më dënojë,
por kjo asht vullnesa e saj dhe i bindëm, dhe shtoi - ju lutëm
që trupin tem t'ma çoni në Kishë, dhe teshat
që kam në burg të mi marri kushrina. Mbasi bani Kryq
u ekzekutua dhe u konstatua nga doktori se kishte vdekë."
Prokurori Publik i qytetit të Durrësit
( Muharrem Rugia) d.v.
Data 9 mars 1948 në Durrës, më kujton datën
tjetër në Shkodër, 11 mars 1948, ditën e pushkatimit
të Prelatve të Klerit Katolik. Pra, vërehët
deshira dhe pangopësia e komunistëve me gjak klerikësh
ndër ato ditë në të gjithë Shqipninë.
Po cili nga këta tre klerikë u shpëtoi thonjve të
Sigurimit të Shtetit?
Don Anton Zogaj u pushkatue me datën 9 mars 1948.
Imzot Vinçenc Prennushi vdiq në burgun e Durrësit
me 19 mars 1949.
Don Pal Gjini "lirohët" i sëmurë nga burgu
i Shkodrës, në vitin 1951 dhe vdes në shtëpi.
Kishe me thanë, se Dosja 1245 asht mbyllë formalisht me
pushkatimin e Don Anton Zogaj, por me siguri ajo ka vazhdue me kenë
e hapun deri me vdekjën e Don Pal Gjinit. Kur vdiq edhe MARTIRI
i fundit, vetëm atëherë, ndoshta, nuk asht mendue
ma për ata njerëz të pafajshëm nga katilët
e Sigurimit komunist shqiptar, tham ndoshta, mbasi komunistët
kanë pasë punë nganjëherë, e shpesh, mashumë
me të vdekun se me të gjallë.
Kur pashë shprehjën e Imzot Vinçenc Prennushit:
"Lufta ime ishte kundër komunistave dhe Partisë Komuniste,
që të mos egzistonte..", mu kujtue Imzot Ernesto
Çoba, i cili thotë edhe ai mbas 20 vjetësh: "Jam
kenë gjithmonë kundër komunizmit, as nuk kam dashtë
me ia ndigjue zanin, kam punue me shpirt me e zhdukë dhe do
të vazhdoj me kenë kundër, deri në vdekje...."
(Dosja Monsinjor Ernesto Çoba me grupin.). Edhe Imzot Çoba,
dha shpirt ndër birucat e Sigurimit të Tiranës.
Tue lexue kujtimet e Imzot Vinçenc Prennushit, në revistën
"Zani i Shna Ndout", kallnuer 1930, me titull "Nji
e stigmatizueme e ditve tona", u ndalova një çast
në takimin që Imzot Prennushi kishte pasë me TERESA
NEUMANN, në Bavari të Gjermanisë, e cila i kishte
thanë:
"Do të keshë nji aksident rrugor,
Do të bahësh Ipeshkëv dhe,
Mbas 13 vjetësh të Ipeshkvisë do të vdesësh
MARTIR I FESË".
Dhe, me të vërtetë, në atë prag pranvere,
nësa lulja e Sh'Jozefit shpërthente gonxhët e saja
në degët e çveshuna prej acarit të komunizmit,
një za ndigjohej në atë errësinë, në
të mekun:
" PAK DRITË ! - MEHR LICHT !"....
Jo, jo ! Imzot!
SHUMË DRITË I DHA SHPIRTI YT FESË, ATDHEUT E KULTURËS,
ME 19 MARS 1949.
Mars 1999
DON K O L E C P R E N N U S H I
".il futuro Cardinale d'Albania!"
AT ZEF VALENTINI S.J.
Don Kolec Prennushi ka lé në Shkodër me 1 janar
1902, prej prindve Pjetër e Nine Prennushi. Pjetri njihëj
në Shkodër me emnin Tukja i Kol Ded Prennushit, rrobaqepës
i njohtun për kostumin kombëtar shqiptar të burrave.
Don Koleci kishte edhe dy axha, Dedën, tregëtar i vogël
dhe At Matinë, Provinçialin e Françeskanëve
të Shqipnisë, që u pushkatue prej komunistëve
me 11 mars 1948. Edhe axha i babës së Don Kolecit asht
kenë prift, Don Mati Prennushi, i njoftun si atdhetar. Kishte
kushrinjë At Karlo Prennushin, françeskan që vdiq
shumë i ri dhe Imzot Vinçenc Prennushin, Argjipeshkvi
i Durrësit, që vdiq në burgun e Durrësit në
vitin 1949 kur Don Koleci ndodhej në hetuesinë e Seksionit
të Mbrendshëm të Shkodrës, pra, edhe ky, i arrestuem
prej komunistëve. Ninja, nana e Don Kolecit, ishte vajza e
pestë e Ndoc Daisë i cili u pat helmatisë nga turqit
për vëprimtarinë e tij atdhetare. Banonte në
Ballabane dhe rrugica Daiej, mban emnin nga shtëpia e tij e
ndodhun aty (sot shtëpia e Tom Shkrelit). Don Koleci asht prifti
i fundit i familjës qytetare shkodrane Prennushi, në shekullin
XX.
Don Koleci kreu shkollën e mesme në Jezuitët e Shkodrës
dhe vazhdoi studimët e larta teologjike në Linc të
Austrisë, bashkë me shokun dhe mikun e gjithë jetës
së tij, At Pjetër Meshkallën S.J., i cili iu kushtue
Shoqnisë Jezu.
Don Koleci u shugurue meshtar në Shkodër me 25 qershor
1925, me një ceremoni të madhe, mbasi ishte edhe prania
e At Matisë, si, edhe e At Vinçencit, të dy françeskan
të njohtun. U emnue famullitar në Dajç të
Bregut të Bunës, ma vonë në Barbullush, ku u
pat njohtë me Don Ndre Mjedjen që ishte atëherë
famullitar në Kukël. Prej Barbullushit shkoi në Mal
të Kolajve dhe prap me kërkesën e fshatarëve
u këthye në Dajç të Bregut të Bunës,
ku mbylli jetën e tij në moshën 48 vjeçare,
ditën e diele, me 2 korrik 1950, në pragun e 25 vjetorit
të meshtarisë.
Don Koleci ishte natyrë e qetë, i mbyllun dhe shumë
studioz. Madje, kështu ishte kenë shënue edhe në
karakteristikën e sjellun nga profesorët e Universitetit
Teologjik të Lincit, gja të cilën e tregonte At Meshkalla,
që e kishte lexue mbas gati 40 vjetësh në Argjipeshkvinë
e Shkodrës, me lejën e Imzot Ernesto Çobës.
Don Koleci njihte mirë disa gjuhë të hueja. Përveç,
gjuhëve që zakonisht njohin meshtarët, latinisht,
italisht dhe greqishtën e vjetër, ai zotnonte gjermanishtën,
frengjishtën, spanjishtën, ebraishtën dhe jo mirë
anglishtën. Ai nuk kishte vështirësi me mësue
gjuhët e hueja mbasi, përveç prirjes ai dinte përmendësh
Ungjillin. Me anën e tij ai mësoi disa nga gjuhët
e sipërpërmenduna. Këto gjuhë i përdori
në disa përkthime që bani në gjuhën shqipe,
të cilën e njohti mirë dhe la gjurmë edhe si
letrar. Ka pasë fillue punën me një Fjalorth, ku
vërehët edhe ndër shënime anësore përputhja
e fjalës shqip me fjalën gjermanisht, frengjisht etj.
Përkthimi ma me vlerë i tij asht kenë "Kanuni
i Lekë Dukagjinit", përmbledhja e At Gjeçovit,
në gjuhën gjermane. Kjo vepër asht zhdukë në
vitin 1949-50. Edhe sot nuk dihët fati i saj ashtusi fati i
shumë punimëve të tjera.
Ka ba edhe përkthime të tjera si: "Vizari Shpirtnuer"
pjesa e Meshës, librin "Juan Mizeria", "Si mbaroi
dashunia", "Shna Rroku prej Montpellier" etj. ku,
spikatë mënyra me të cilën Don Koleci e ban
librin aq të dashtun për lexuesin shqiptar sa, shumë
vetë i kujtonin si vepra origjinale të tij dhe jo përkthime,
ndonse, në faqën e parë ishte emni i autorit të
veprës.
Libri "Dishmori i Golgotës", përfundoi në
Sigurimin e Shtetit kur u arrestue në vitin 1948. Për
këte libër do të shkruej në një kapitull
të veçantë që do të lexoni ma poshtë.
Me 14 shtator 1931 botoi librin "Rrimë shtremtë e
flasim ndrejtë". Libri, që në parathanje ka
pikëpamjet filozofike të Don Kolecit, i cili shkruan:
".....Me fitimin e lirisë e të pavarsisë s'onë
kombtare asht mbyllë nji kaptinë e mjerueshme e njiherit
e lumnueshme në histori shqiptare.
Shqiptari i ka ulë armët e bartuna për sa kavaljete
aq me nderë e ndjekë në qetinë e pagjës
udhët e naltsimit shpirtnuer. Për ditë ma tepër
vjen tue e kuptue gjejën e kohës së tashme; ai e
ndien se botën në dit' t'ona e sundon fjala, idea, përparimi,
armë ma të fuqishme se të çeliktat, qi kalojnë
ngadhnjyeshëm mbi popuj tue mkamë e tue rroposë frone."....
"E kështu shofim na në ditët t'ona kah shpërthen
si duhi revolucioni. Prej kumonarëve, kishave, universitetëve
njitet tymi i zi e përhapët mbi qytetet e trondituna prej
dëgame. Votra kulture mivjeçare rrokullisën e bijnë
nën majin e liberal-radikalit qi, mbi gërmadhat e parimëve
të moçme kremton triumfin e ides së lirisë.
Gjaku i pafaj i atyne qi guxojnë t'ushqejnë tjera ide
shkon rrkajë nëpër rruga të qytetit. E në
ket gjak ai njynë dorën e vet trueshkyese e shkruen mbi
flamur të ri:
L i b e r t é, é g a l i t é, f r a t e r n
i t é.
O kulturë fetare, o bolshevizëm."....
"..I ngrati afetar , të fortat budalleqe do të besojë
për mos me besue të vërtetat e fesë."(fq.40)
"Prangat e përjashtme, robnia e jashtme, s'asht kurgja
me verigat që lidhin vullnetin".
Parullën: "Liberté (point) Egalité (point)
Fraternité (point)", Don Kolec Prennushi, e përkthen
në gjuhën shqipe: "Liri (aspak) Barazim (aspak) Vllaznim
(aspak)".......
Dhe vazhdon në fq.4: "Pse ju do të veni oroe qi Shqipnisë
i ra me u zgjue prej letargisë qindvjeçare e me rilé
në të njimdhetën orë, kur popujt e prendimit
të plakun e të shkrimë prej nji kulture mishit, me
nji fatalizëm të verbtë rrajnë gjithnji kah
gryka e vorrit. Arrijtë në kulmin e zhvillimit shpirtnuer
e teknik janë short me u rrokullisë tëposhtë
në thelli.
Vetë me duer të veta i kanë vue kazmën kulturës
mivjeçare me e dërmue deri në temel".
".....Me kenë socialist don me thanë me kenë
njiheri antikrisht; ngadhnjimi i mbramë nuk asht i mundun pa
rroposjën e krishtënimit. Kështu thote Losinsky në
1902 e bolshevikët e soçëm (socialista radikal),
janë tue i vërtetue me fakte dita me ditë."
(fq.22).
"Me kenë "antinacional" asht nji mkat: me kenë
"internacional" d.m.th. me i mbajtë të gjitha
kombët baras asht nji padrejtësi"(fq.27).....
Në librin "Zoti asht" lexojmë një dialog
aktual me ateistet dhe, pikërisht, këtu, asht vlera e
këtyne librave: aktualiteti, edhe pse librat janë shkrue
70 e sa vjet ma parë.
Në librin "Për Krishtin o kundra Krishtit",
i shkruem në vitin 1938, që në parathanje lexojmë:
"Kush rreshtohët për Krishtin e kush rreshtohët
kundra Krishtit. Rreth vehtjës së Tij asht ndezë
lufta ma e madhe e shpirtënve. Lufta qi racionalizmi nisi mbi
katedra, ra mandej në rruga në rreshta të popullit
e u ba komunizëm, bolshevizëm gjithrrënues. Sulmi
i tij nuk qëllon vetëm hyjninë e Krishtit e hyjnueshmëninë
e Kishës, por, edhe kullat mprojtëse të tyne: Doktrinën
e revelacionit o të zbulimit; të mshehtësive, të
mrekullive të dokumentëve të krishtënimit"....
".....Por, armët kundra vërsuljeve të anmiqve,
sidomos në këte kohë kur mortaja e komunizmit ka
prâ atmosferën e përgjithshme i duhët popullit
me i pasë për dorësh e kundra të zakonshmëve,
e kundra atyne ma të hollave qi kanë hijen e ditunisë,
të cillat edhe në mos paçin mërrijtë
ndër né, do të vijnë, si meturina rrënojash
qi hjedh dallka e detit në bregore tona."....
Parathanja mbyllët me këto fjalë:
"Zoti i së vërtetës i bekoftë gjith ata
qi rreshtohën për Krishtin, por, edhe ata qi janë
kundra Krishtit u dënjoftë i Lumi me i bekue, pse, na
luftojmë gabimët e tyne, por shpirtënt e pavdekshëm
të tyne ia porosisim mshirës së pakufi të Shelbuesit
hyjnuer." (24 qershor 1938)
Don Koleci, ka edhe shumë artikuj të një rendësie
të veçantë në revistat: "Leka",
"Kumbona e së Diellës", "Hylli i Dritës",
"Cirka", "Zani i Shna Ndout", "Lajmtari
i Zemrës së Krishtit", etj. ku, shpesh , përdor
edhe pseudonimin Mujs Polemi.
Don Kolec Prennushi ka hy në antologjinë e shkrimtarëve
shqiptarë(1941) si letrar me prozën "Të vershuemit"(fq.221),
dhe si të tillë Prof. Ernest Koliqi, e cilëson rreth
vitit 1960, në Radio "Vatikani" me këto fjalë:
"....Don Kolec Prennushi pat një jetë të shkurtë,
por, ajo, që ndërpreu krijimtarinë e tij letrare
në kulmin e saj kje mortaja komuniste, që pushtoi Shqipninë...
Me 1944 erdhi ajo kohë ku nuk bahëj ma fjalë për
një letërsi të mirëfilltë...." (Citue
nga Prof. Gasper Ugashi).
Don Koleci me guxim shkruan për Fishtën: "Poemi epik
<< Lahuta e Malcis>> asht nji vade mecum i çdo
atdhetari", ndërsa, për At Anton Harapin shkruan:
"....Mendje dialektike qi shkruen kryeartikuj ndër të
cilët disa janë kryevepra. Dieja e thellë, arsyetimi
i lidhun, analizimi i holl, stili i peshuem dallojnë gjith
shkrimët e tija. Mund të jetë i thatë, i ftoftë,
por, ai asht i drejt e i pafajshëm." ("Hylli i Drites",
1936, fq.583. marrë nga Klajd Kapinova "Me Kryq e Pendë"
fq.65.).
Kardinal Mikel Koliqi në vitin 1992, më thonte: "Don
Koleci ishte nji bashkpuntor i emi, ishim edhe moshatarë. Ai
kishte nji gjuhë të pastër dhe të pasun. Edhe
sot njifët stili i veçantë i shkrimëve të
tija. Shpresohej shumë prej tij si letrar, mbasi ka shkrue
pak proza por janë të bukra. Vdiq i ri si shumë tëtjerë,
edhe ate e mori vala komuniste."
Ai njihëj ndër pesë predikatarët ma në
za të klerit, përkrah Imzot Thaçit, Anton Harapit,
Lazër Shantojës dhe Ndre Zadejës. Forca e mendimit
dhe elokuenca e të folunit e bane të dashtun dhe të
paharrueshëm në popullin e vëndlindjes së tij.
Imzot Thaçi, me humor thonte: "...Ai duhët me ndejë
atje në katund, me ardhë edhe ai në Shkodër,
ku me predikue na të tjerët?"
Don Koleci njihej si konferencier, kryesisht për problemët
filozofike dhe teologjike. Deri në vitin 1938 ai shkonte në
Vienë dhe predikonte natën e Krishtlindjeve në një
Kethedrale të rëndësishme ku, atë natë
ishin të mbledhuna vajzat që pregatitëshin për
murgesha të reja. Ai u fliste për guximin dhe sakrificën.
Aq mirë e fliste gjuhën gjermane, sa kam ndigjue unë,
thonte At Meshkalla, tue pyet vienezët: "Në cilën
kishë të Vjenës asht ky prift, se do të kishe
shkue përditë me e ndigjue tue predikue?....." (Dëshmi
e At Meshkallës në vitin 1964).
Kur jezuitët e Shkodrës banin ushtrimet e shpirtit, tregonte
At Meshkalla, ishte Don Koleci i vetmi prift katolik shqiptar që
ftohej për me folë për tema të veçanta
në Kuvendin e Jezuitve, mbasi ata jo vetëm e respektonin
por, edhe e donin shumë për vetë seriozitetin e tij.
At Zef Valentini S.J. ndër ma të njohtunit dhe të
ditunit jezuitë që ka kalue vite të tana në
Shqipni dhe ka shkrue shumë për shqiptarë e, që,
disa vepra të njohtuna i ka botue edhe mbas 1944 në Itali,
e vlerësonte Don Kolecin me këto fjalë: "Don
Nicola Prennushi, il futuro Cardinale d'Albania". Kjo thanje
dëshmohët edhe sot nga ish-studenti i asaj kohë në
Gjimnazin e Jezuitëve, Z.Gjovalin Shuk Prendi.
Z.Gjovalini, më tregonte njëherë: "Jeziuitët
kishin një derë hymje në Kuvend të mbyllun për
të gjithë, me përjashtim të jezuitëve.
Dera ishte pak e ultë dhe e vogël. Kur vinte Don Koleci,
ai futëj nga ajo derë tue ulë kryet, mbasi ishte
i gjatë dhe i pashëm e na binte në sy menjëherë.
Patëm pyet një jezuit: -Pse Don Koleci lejohët me
hy nga ajo derë tue mos kenë jezuit?- Ai u përgjigj:
- Don Koleci asht i vetmi prift shqiptar që ka të drejtë
me hy kah don ai e, ku të duen në këte Kuvend.".
Z. Nush Tukja, kur ishte i burgosun në burgun e Burrelit, tregonte
se, njëditë rreth vitit 1948, kur pothuej po zhdukëj
kleri katolik kishte pyetë me keqardhje At Frano Kirin: "Po
ju qesin fare Padër, a ka mbetë kush bre burrë gjallë
veç jush që jeni këtu në burg?....".
At Frano Kiri i ishte përgjigjë: "Po, po, ka mbetë
ma i riu e ma i dituni, Don Kolec Prennushi. Sa të kemi atë
kemi boll!....". At Frano Kiri kur fliste për të,
thonte: "Ishte shpnesa e fundit e jona!.....".
Fshatarët e vëndeve ku ka shërbye edhe sot e kujtojnë
me respekt veprën e tij baritore. Z.Lekë Harapi nga Dajçi,
në librin e tij "50 vjet kujtime" shkruan: "....Bisedat
e tija ishin një mësim i çmueshëm për
mue, pse gjithmonë tregonte diçka tjetër aqsa kisha
krijue përshtypjën se ishte si një bibliotekë
që ecë me dy kambë."
Sot, mbas 50 vjetësh që ai ka vdekë besimtaret që
e njohtën, e kujtojnë për përvujtninë e
tij dhe moralin e palëkundun, gja, që, vërteton atë
që At Gjergj Fishta, kishte parashikue dhe i kishte shpreh
nanës së Don Kolecit në vitin 1916, kur, ajo kundërshtonte
vëndimin që ky kishte marrë me u ba prift. At Fishta
i tha: "Zoti ta ruejt Kolecin, ai do të bahët nji
prift i mbrekullueshëm, se ia kishte shndritë Zoti deri
edhe ftyrën, kur e kishte thirrë për meshtar!".
Mbas fjalëve të At Fishtës, çdo gja u mbyll
dhe as nuk u bisedue ma nga nana e tij për atë çeshtje.
Ndonjëherë me të qeshun ajo i thonte At Matisë:
"Ma mbylle gojën me Padër Gjergjin!.... Hallallë
të kjoftë!".
Ndue Prendushi ishte mësues në Samrishë në vitin
1948. Ky djalë i ri vendos me u arratisë në Jugosllavi,
mbasi ishin prishë mardhanjet shtetnore. Tregonte në vitin
1993, sesi kishte ardhë në qelën e Don Kolecit dhe
i kishte tregue se due me ikë në Jugosllavi. I kishte
kërkue me u rrëfye mbasi frigohej se mund të vritej
tue kalue kufinin me not në lumin Buna. Don Koleci i kishte
thanë atij: "Unë nuk ta këshilloj me rrezikue
jetën por mbasi ty të asht mbushë mendja top, unë
po të rrëfej, po të kungoj dhe po të bekoj,
të kjofte rruga e mbarë." Më shoqnoi deri tek
dera e Kishës dhe aty u ndalue dhe më tha: "Tashti,
shko dhe kalo pa frikë!". Në fund të bisedës,
shtonte Ndou: "Unë i besoj mbrekullisë së tij,
mbasi ai ishte i sigurt se, mue nuk më ndodhë gja e keqe,
përderisa më tha, kalo pa frikë!". Ai edhe sot
tregonte sesi i lutët Don Kolecit, kur bie ngusht për
ndonjë problem.
Prej thonjëve të komunistëve nuk kishte si me shpëtue
as Don Koleci, këte edhe ai e dinte mirë. Kur fshatari
besnik i tij Lac Gjushi, nga Dajçi, që e mbylli jetën
"kulak" dhe burgjësh, vetëm se ishte mik i priftit
dhe nuk pranoi me dëshmue në hetuesi kundër tij,
i pat propozue Don Kolecit, tue i sigurue me e nxjerrë jashtë
Shqipnie bashkë me far'e fis, për me i shpëtue arrestimit,
Don Koleci i tha: "Jo, kjo punë nuk bahët prej meje,
se jam betue nji ditë mbi Elterë kur jam shugurue meshtar
se, po kje nevoja edhe unë do të derdhi gjakun tem si
Mesuesi em Jezu Krishti, në krye të popullit tem, në
tokën teme shqiptare." Ai nuk u arratis. Para tij u arrestuan
dy vëllaznit Paulini dhe Mikeli, të cilet u dënuen
me mjaft vite burg e internim, ndërsa axha i tij At Matia,
mbas dy vjetësh hetuesi, pa dalë në gjyq u pushkatue
me 11 mars 1948, vetëm se ishte atdhetar dhe Provinçial
i Françeskanëve të Shqipnisë. Kjo ishte mortaja
bolshevike që përlau edhe familjën Prennushi, si
shumë familje shkodranë vetëm se këta klerikë
ishin atdhetarë të flakte dhe punonin për një
shtet demokratik të përparuem.
Natën e Shën'Kollit, me 5 dhetor 1948, rreth orës
22.00, kur Don Koleci ishte në sofër me nanën dhe
motrat e tija, me kafshatë buke në gojë, forcat e
Sigurimit komunist me njëfarë vagabondi e rrugaçi
Ahmet Suji, që ishte edhe shoferi i Sigurimit, mbasi kishin
rrethue qelën, kur u diktuan se lehte qeni pa pushim, hyjnë
dhe i venë prangat tue e akuzue: "Ka propaganduar në
favor të Italisë fashiste për pushtimin e Shqipërisë.
Ka propaganduar kundër Pushtetit Popullor. Ka strehuar kriminelë
të arratisur. Duhët dënuar për vëprimtari
armiqësore." (Dosja D.K.Prennushi nr.1072, 1989,1143,
2452, 3359/1, Arkivi i Ministrisë P. Mbrendshme, Tiranë,
1998).
Nuk duhët harrue se ishte koha kur diktatori solli në
krye të Ministrisë së Punëve të Mbrendshme
kriminelin Mehmet Shehu dhe në qytetin e Shkodrës, vazhdonte
kasaphanën terroristi i pashoq, furrtari Zoji Themeli, që
tashti kur dëgjon se çfarë po bëjnë serbët
në Kosovë, "i rrënqethën misht" po,
kur e mësonin serbët atë në Shkodër se
shka me ba me atdhetarët shkodranë e klerin, a rrënqethëj?!
Për 11 muej pra, edhe Don Koleci, do të provonte torturat
ma çnjerëzore, lidhjët në vargoj, shenjat
e të cilëve i mori me vete ndër vorre, korrentet
elektrike që i shkatërruen zemrën dhe, njëdite
në fund të tetorit 1949, pra gati mbas një viti,
kur vërejtën se jeta e tij kishte marrë fund, poashtu
si e kushrinit të tij, Imzot Vinçencit, në qelitë
e Durrësit, këte e "liruan" me vdekë në
shtëpi për mos me shtue numurin e klerikëve të
mbetun në tortura. Kur doli nga hetuesia nuk fliste se kishte
humb zanin prej vetmisë, të cilën e cilësonte
si martirizimin ma të madh dhe ma të mnershëm të
shpirtit, që ia kalon dhimbjeve të trupit. Ai doli pikërisht
kur shteti po i shpallte luftë klerit katolik për jetë
a vdekje, tue mendue se: Don Koleci, Don Dedë Malaj, At Marin
Sirdani, Don Ejëll Kovaçi, At Konrrad Gjolaj, Don Zef
Gila, Don Mark Shllaku etj. të friguem nga vuejtjet dhe torturat
e Sigurimit që u ishin ba mbi trupat e tyne, do të ndikonin
në miratimin e Statutit të Kishës Katolike me heshtje
dhe pa asnjë kundërshtim. Ndodhi e kundërta. Këta,
jo vetëm nuk e pranuan as si projekt, por e kundërshtuan
me forcë, deri në vetflijim. Don Deda dhe Don Ejëlli,
vetëm pse nuk vune firmat e tyne, në vitin 1958-59 u pushkatuan,
të tjerët që kundërshtuan kaluan jetën
në burgje e kampe të shfarosjes. Ndërsa, Don Koleci
vdiq kur po zhvillohëshin ato mbledhje.
Don Koleci mori pjesë vetëm ne dy mbledhjët e para,
ku, ndër tjera ka thanë edhe këto fjalë: ".....Këta
do të na kercnojnë se do të mbyllin kishat tona,
në kjoftëse na nuk miratojmë këte projekt- statut,
kështu si asht këtu. Ky projekt-statut nuk duhët
miratue prej nesh se, edhe mbas miratimit të tij këta
kanë me i mbyllë kishat prapseprap. Jam i sigurt se do
të na thonë se do t'ju vrasim por, asht ma mirë me
ba çka kanë ndër mend sot se ma vonë. Lé
të na vrasin ma mirë sot me faqe të bardhë,
sësa me firmue këte dhe, nesër prap kanë me
na mbytë por, na do të vdesim me faqe të zezë.
E, na, nuk duhët me harrue se me këta na jemi hupë
se hupë. Komunistët kështu kanë ba ku e kanë
marrë pushtetin, në Rusi, në Spanjë e kudo.
Na nuk jemi të parët që nuk po i njofim se kush janë....Këta
janë gjithkund njisoj...!" (Nga At K.Gjolaj në librin
"Çinarët", fq.125). Kjo dëshmi përputhet
edhe me tregimin e Dr. Avokat Emid Tedeschinit, i cili ka marrë
pjesë në të dy mbledhjet e para për problemët
juridike. Ndërsa, Prof. Gaspër Ugashi e dinte zhvillimin
e ngjarjëve të atyne ditëve nga vetë goja e
Don Kolecit.
Pak ditë para vdekjës Don Koleci, i kishte thanë
gjatë një vizite mjekësore Dr. Karagjozit kur po
bisedonin gjermanisht i shtrimë në shtratin e vdekjës:
"...Ma forco mirë zemrën se disa herë kam mbetë
pa ndjenja në hetuesi, kur me banin elektroshok, se më
dukët jam prap për atë rrugë..." Sidukët,
shtonte doktori, e kishte kuptue mirë se me të vërtetë
donin me e arrëstue, mbasi gjatë kohës që unë
e mjekoja interesohëshin njerëz të Sigurimit për
shëndetin e tij. Kur vdiq ka pasë prej atyre që me
kanë thënë: "Na shpëtoi për pak!"
(Dëshmi e Prof. Gaspër Ugashit, e thanun nga vetë
mjeku).
Në shënimet autobiografike që At Pjetër Meshkalla
S.J. i ka lanë Zef Mirditës (Bukës) në vitët
e fundit të jetës së tij aty nga 1987, shënon:
"...Dhimbja ma e madhe që kam ndie në zemër
kur isha në burgun e Burrelit, asht kenë ajo e vitit 1950,
kur mora vesht vdekjën e shokut dhe mikut tem të vetëm
të të gjithë jetës, Don Kolec Prennushit."
At Meshkalla vlerësonte qëndrimin burrnor të Don
Kolecit në lidhje me Statutin, mbasi edhe pse ishte kenë
në burg aso kohe, ishte i mirinformuem dhe shtonte: "Don
Koleci ishte i mirë, i dashtun, i qetë e jo si unë.
Ai ishte aq i dijtun, sa vdekja e parakohëshme nuk e la Shqipninë
me marrë vesht se ke ka humbë ajo, Kisha dhe Kleri me
vdekjën e tij. Don Koleci, fatkeqësisht, nuk ka lanë
shok....". Sigurisht, kjo tregon mendimin e At Meshkallës,
por edhe modestinë e tij.
Ditën e dielë, me 2 korrik 1950, aty nga ora 11.00 para
dreke në prani të mjekut me të cilin po bisedonte,
Dr.Karagjozit, i ka ra një të fikët, kur e motra
Viktoria, po i jepte një kafe mjekut. Ka ardhë pak në
vedi dhe ka nxjerrë vetëm dy fjalë: "Vidë....Don
Erneston!"....Me shpejtësi e ka sjellë atë Prof.
Gasper Ugashi, që për fat ndodhej aty. Don Ernesto Çoba
ka hy në dhomë dhe mbas pak minutash ka thirrë njerëzit
e shtëpisë....Don Koleci ishte në agoni të plotë.....Don
Ernesto ka tregue, se, kur ka hy në dhomë Don Koleci ka
folë këto fjalë: "Don Ernesto, më jep të
zgjidhun, se janë tue më pritë një tubë
engjuj, mbasi më asht hapë qielli e më dukët
se po shkoj tek Jezu Krishti,....nuk muejta me folë deri tashti
asnjë fjalë....mi thuej Vidës e motrave.... të
ma kenë kujdes nanën!....". Don Ernesto e ka kungue,
ai asht kapërdi me zori, ka buzëqesh dhe ka ra në
agoni. Mbas pak kohe, rreth orës 14.00 mjeku ka vërtetue
vdekjën e tij.
Funerali asht kenë familjar. Kanë marrë pjesë
me qindra vetë nga fshatrat e famullisë së tij e
përreth, deri në Velipojë. Përveç, kumbonëve
që fshatarët u kanë ra në njëanë në
shenjë zije, nuk asht ba vëprim tjetër nga frika.
Në Kishën Kathedrale të Shkodrës kur i asht
ba bekimi i trupit të vdekun, asht vëndosë në
fund të Kishës, tek Elteri i Zojës me shtatë
hanxharë dhe ka kenë prezent edhe Imzot Bernardin Shllaku,
kur Don Ernesto Çoba ka ba bekimin. Mjaft klerikë nuk
kanë marrë pjesë nga frika. Nga Kathedralia asht
nxjerrë nën drejtimin e Don Ernestos, dhe asht bajtë
në dorë prej fshatarëve të fshatrave të
famullisë së tij. Asht varrosë në Rëmaji,
në vorrin e Dr. Emid Tedeschinit, i cili e ka kërkue këte
deshirë nga vetë nana e Don Kolecit, derisa ti jepët
mundësia me ba një vorr për té. Kjo mundesi
u plotësue vetëm tashti.
Tashti Don Koleci, asht i varrosun me Don Matinë (i vdekun
në 1904), ndër vorret e familjës Prennushi. Në
pllakën e vorrit asht edhe emni i At Matisë, mbasi eshtnat
janë të humbuna në Zallin e Kirit.
Të gjithë bashkë presin ringjalljën.
Sot, na vetëm mund të thomi, se, DON KOLEC PRENNUSHI,
ishte një prej perlave të asaj kolane, që Krishti
la pasues në Klerin Katolik Shqiptar.
Ne 90 vjetorin e lindjës, me 1janar 1992
N J Ë G U R ....
Një gur shumë i çmueshëm.......Në thëmelet
e Kishës Katolike
Shqiptare....................................
Gur shumë i fortë, i pathyeshëm.....Ashtu si karakteri
i Tij.........
Gur me vlerë të madhe...............Një burrë
me kulturë të gjanë....
Gur që provohet me zjarr, po nuk thehët....Ashtu si u
provue edhe
Ai në Sigurimin komunist............
Gur shumë i pastër......................Pasqyrë e
Shpirtit të Tij................
Gur shumë i bukur......................Burrë shumë
i pashëm..................
Ka tone e rrëzatime që nuk harrohën.............................................
.....................................................Ashtu si kishte
portretin eTij.... . Shpirtnor e fizik për ata qe e njohtën......
Ka prej këtyne gurëve edhe me ngjyrë të zezë................................
. ...................................................Ashtu, Ai kishte
vetëm petkun....
Asht gur që tërheq vëmendjen e të gjithëve..................................
. ............................................. Ashtu ishte edhe
forca e fjalës së Tij.
Gur që përdorët si objekt zbukurimi.....Ashtu si
vëpronte edhe.... . fjala e Tij në çdo zemër
Shqiptare.
Ka edhe me ngjyra që thirrën të ambla....Vetëm
ashtu, ishte çdo . këshillë e fjalë e Tij..............
I qëndrueshëm edhe ndaj kohës.......Ai nuk vjetrohët
asnjëherë ....
para syve të askujt................
Gur, që edhe kur humbë, nuk i ndryshon asnjë veti
që kishte ..........................................Vdekja
për Até ishte vetëm buzëqeshje!
Besoj, se, ju kujtohët ?!..............Ky gur asht B R I L
A N T I !....
E,.... ky.....B R I L A N T,....asht..........
DON K O L E C P R E N N U S H I ....
L I B R I I F U N D I T
"Pa dyshim, priftënt katolikë do të mësojnë
si mësojnë, por jo, se i shtërngon parja, por e vërteta.
E, ata kanë mësue gjithmonë edhe kur në vend
të parëve u epej burgu e konopi."
Don Kolec Prennushi
Ndoshta nuk kam kenë asnjëherë fëmijë...
Kështu më dukët mue!
Prej nandorit të zi të vitit 1944, e deri në vitin
1949 kam jetue tek daja, té Don Kolec Prennushi, në
Dajç të Bregut të Bunës, ku kam vazhdue edhe
shkollën fillore. Gjyshja dhe tezja Rozë kujdesëshin
shumë për mue mbasi ishe edhe jetim pa babë. Daja
Don Kolec, merrëj shumë me edukimin tem, jo pse nuk kishte
çka me ba, por përpiqej që ajo kohë të
mos më kalonte kot. Unë sot e kuptoj, se atij dhe vetëm
atij, i përket krejt formimi i em shpirtnuer dhe antikomunist.
Më pat çue tek një murgeshë Motër Luigja,
e cila më mësoi me shkrue bukur. Kur hyna në klasën
e parë në gjysmën e vitit, nga fillimi vitit 1946,
na u ndërpre mësimi disa ditë mbasi pritëj me
ardhë një mësuese tjetër, sëpse mësuesja
e parë zonjusha Viktore Kuka ishte arrestue. Ne na njoftuan
se ajo ishte kundër Pushtetit Popullor. Ka kenë dënue
me disa vite burg. Unë e kam takue vetëm mbas 48 vjetësh
në 1994, në Shkodër, dhe më ka tregue kujtimet
e saj në burgun e Kuvendit të Fretënve. Aty, kishte
kalue disa javë në një birucë me At Mati Prennushin.
Tashti ajo asht me familjën e saj në Korçë.
Fliste me adhurim për ato pak muej që ka njohtë Don
Kolecin kur ishte mësuese në Dajç. Në hetuesi
tregonte se asht pyetë shumë për té. Sigurisht,
kjo nuk ka folë gja, mbasi koha ka tregue gjithçka.
Don Koleci kohën ma të madhe e kalonte në një
dhomë pritjeje të qelës, mbasi aty kishte edhe bibliotekën
e tij. Biblioteka zënte dy faqe muri pa shtue gja, aty mund
të ishin mbi 2500 libra. Kishte libra në disa lloje gjuhësh,
ma shumë gjermanisht, italisht, frengjisht. Një seri të
tanë fjalorë të disa gjuhëve, shumë libra
filozofie e teologjie, historie dhe përmbledhje histori arti
të paisuna me ilustrime të bukra me ngjyra. Këto
të fundit mi epte me i pa, pra kur ishe 6 vjeç ai ka
fillue me më edukue me bukurinë e kryeveprave botnore
të artit. Koleksionët e revistave "Leka", "Hylli
i Dritës", etj. i mbante në sakristinë e kishës.
Kisha ishte mesatare nga madhësia dhe në tavanin e saj,
kujtoj një ushtar rob, italian, që pat punue një
afresk "Të Shelbuemin", mbasi ai i përkiste
edhe festës së katundit që kremtohej shumë.
Ishte edhe një armonio e vogël që në kohë
të meshës një murgeshë i binte dhe drejtonte
një kor të vogël me vajzat e shkollës.
Aty nga viti 1948, Don Koleci mbante mbi skritore një libër
spanjisht, me kopertinë me ngjyrë të mbyllët,
me shkronja të bardha shkruhej: "DISHMORI I GOLGOTËS".
Afër atij libri ishte një blok, ku Don Koleci shkruante
vazhdimisht. Njëditë më tha: "Unë do të
lexoj diçka që kam përkthye prej këtij libri,
ti më ndigjo me kujdes, kur të mërzitesh më
thuej, dajë,... boll!....". Ai lexoi, dhe në njësoj
kohe, vështroi kah unë dhe pau se unë nuk ishe mërzitë,
atëherë më tha ai mue: "Tash, boll!... shko
me lujtë me shokë...". Sidukët, tash e mendoj
me vedi, ai kërkonte me kontrollue me anën teme interesin
e lexuesit të nesërm të atij libri. Kujtoj pak gjana.
Libri përshkruente në fillim rrugën e Golgotës,
bukurinë natyrore, kopështijet e ullinjëve etj. Ma
vonë pat hy në kapitullin ku fillonte ngjarja e vuajtjëve
të Krishtit... dhe më 5 dhetor 1948, Don Koleci filloi
ai vetë ate për çka po shkruante.....Golgotën...
U arrestue.
U kontrollue qela, kisha, mullart e sanës, grazhdi i lopës,
koteci i pulave...
Mbas tri ditësh, prap kontroll, edhe njëherë tue
fillue nga leshi i dyshekve, kornizat e figurëve e të
fotografive e deri tek brandavekët e gjyshës, çdo
skutë....Dy përsona shfletonin librat, disa të tjerë
kishin nxjerrë koleksionet e revistave në oborr para kishës
dhe mbasi nuk kishin gjetë asgja i vunë flakën. Fshatarët
as nuk shiheshin aty pari, u kishte hy mnera, veç mbasi ikën
ata, thonin, se jemi zhdukë, se kur asht arrestue edhe Don
Koleci që nuk trazon njeri, komunistët kapin këdo
që u shkon mendja, .... këta dalshin farët,....u
raftë lija,....se na ngrinë gjakun !...
Ky ankth nuk ishte punë orësh por i përditëshëm
... e me muej të tanë. Nuk merrej vesht asnjë fjalë,
as pse, as si veç, ço sofratasa tek dera me ngopë
zagart e Sigurimit dhe merr një palë të tjerë
të palamë. Shif ato fëtyra xhullinjshë me vërejtjë,
me mujtë me kuptue diçka, por ... kurrgja! "...
Na!... merri!..." dhe hidhëshin plaçkat si të
ishin plaçka lëbrozësh..." Ikë!... lëro
rrugë!" ... dhe vazhdonte karvani i pafund i njerëzve
pa pikë shprese ... se, a do të vijë njëditë
me i pa me sy ata njerëz që kalbëshin ndër ato
qeli... Ndoshta, kurrë!
Aty nga shtatori 1949, flitëj se do të lirohen të
burgosun me rastin e 28 e 29 nandorit, gjoja për festa, po
kush besonte? Në komunizëm gjithçka asht e papritun.
Njerëzit dijnë dhe mund të tregojnë vetëm
për të kaluemen por, për të ardhmën, vetëm
mund të gënjejnë, mbasi për të ardhmën
nuk din askush. Në fund të muejt tetor 1949, vjen lajmi
nga nana prej Shkodrët, se Don Koleci asht lirue nga Sigurimi.
Gjyshja thonte: "Pritni, mos i tregoni njeriu, se nuk e besoj
pa e pa me sy!"
Daja Don Kolec pak ditë ndej në Shkodër mbasi nuk
fliste, se nuk kishte za, dhe nuk ecte fare nga dhimbjet e kambëve.
Ishte i dërmuem nga hetuesia. Vetëm vinin lajmët
se "asht mirë" dhe ka ndej me ba letër-njoftimin
e ri. Mbas një jave lajmëruen se nesër vjen. Katundi
u çue në kambë mbasi edhe lirimi pa gjyq ishte
shenjë pafajsie. Të nesërmen, ditë e shtunë
nga ora tre mbas dreke, fshatarët morën çilsat
e kishës dhe filluen me i ra kumbonëve... Filloi festa...
Lajmi i ardhjës mori dheun, "po vjen Zotnia!", mbasi
kështu thirrëj prifti nga fshatarët. Një grup
të rinjësh doli tek Lisi në Vorr, aty ku pritët
Buna me kalue nga Ana e Malit për në Samrishë. Tek
ajo pikë ishin grumbullue shumë vetë tue fillue nga
Velipoja, Mali Kolaj, Pentari e me rradhë të gjitha fshatrat
e bregut të Bunës kishin dërgue përfaqësuesit
e vet ndër kuaj. Lac Gjushi, fshatari ma besnik i jetës
së tij nuk kishte dalë vetë, por kishte dërgue
vëllain e tij Kolën, bashkë me kalin e vet, për
me marrë Don Kolecin në kalin e tij dhe me e sjellë
në Dajç. Kur ka mërrijte tek Lisi në Vorr,
aty Don Koleci, asht nda me fshatarët e Anës së Malit
që e kanë shoqnue prej Oblike, bashkë me Hoxhën
e tyne.
Kumbonët vazhdonin me ra... ndër të gjitha katundet.
Nga ora 4.30 mbas dreke daja hyni në oborrin e Kishës
që ishte edhe i qelës, i mbushun polt me njerëz.
Zbriti nga kali dhe u përqafue me nanën Nine ku, plasi
një vajë gëzimi... dhe mbasi u përshëndet
me të gjithë, u drejtue nga kisha, u ul tek dera puthi
prakun, bani Kryq dhe hyni mbrendë. Shkoi drejt e tek Elteri
i djathtë i kishës, tek Elteri i Zojës së Papërlyeme,
ku ishte edhe Sakramendi, bashkë me një kandil që
nuk fikej kurrë. Aty ra në dy gjunjë dhe bashkoi
duert, filloi me thanë një uratë të shkurtë
në shenj falnderimi. Erdhi në qelë dhe priti urimet
e ardhjes. Vizitat vazhdonin. Secili urimet e veta, por të
gjithë papërjashtim i puthnin duert e veladonin tue kja
prej atij gëzimi aq të madh që kishin ndër zemrat
e tyne. Kumbonët kanë pra vetëm në orën
tetë. Gjatë gjithë kohës ndër kambët
e tij ishte edhe "Frida", qeni besnik që qëndronte
edhe ai tue shprehë mallin e vet. Atë vjeshtë u gëzue
edhe toka, dukej se edhe bari nuk thahej prej gëzimi. Të
nesërmen Lac Gjushi, herët nga ora 6.00 solli një
ka kulari, dhuratë për me ba gostën e lirimit nga
burgu. Don Koleci tha meshën në ora 10.00 dhe tha vetëm
pak fjalë: "Falnderoj Zotin dhe Zojën e Papërlyme,
së cilës i jam lutë me më nxjerrë të
papërlym edhe mue prej atij vendi, ku të gjithve si jeni
ju uroj "mos e provoshi", ju falëm nderës për
gjithçka keni ba për mue!". Falnderimi ishte me
plot zemër, mbasi asnjë fshatarë, gjatë gjithë
hetuesisë, nuk ka pranue me i dalë dëshmitar. Dhe
ju lumtë!
Ndër ditët e para vazhdonin vizitat, po kohën e lirë
ai e kalonte në bibliotekë. Kërkonte në rrumbujën
e krijueme nga kontrollet me mujtë me gjetë diçka.
Nuk fliste veç sistemonte librat. Nuk ndihej mirë, pinte
ndojë filxhan qumësht por nuk ishte i qetë. Njëditë
kishte hapë një bisedë të shkurtë rreth
shëndetit dhe i kishte shpjegue së motrës, Rozës,
se nuk ndihej mirë me fyt, kishte një shqetësim të
vazhdueshëm, madje, edhe natën. Për problemët
tjera të çfaquna në hetuesi nuk kishte bisedue
gja edhe mbasi Roza e kishte pyetë për disa shenja, si
gropa në mish mbi nejet e kambëve, ai kishte tretë
bisedën pa i dhanë asnjë shpjegim. Nuk fliste as
për vuejtjet as për shkaqët e arrestimit, as për
trajtimin në hetuesi dhe as për ndonjë mendim të
ndonjë bakeqi. Kur Roza e kishte pyetë për ndonjë
arsye që ishte arrestue, ai ishte përgjigjë shkurt:
"Komunistët me klerin kanë punë, se mos bani
gja axha Padër Mati, apo Vinçenci !?". E kishin
pyetë në hetuesi disa herë se pse je tue përkëthye
librin "Dishmori i Golgotës", deri njëditë
që e kishin mërzitë dhe i kishte thanë: "Jam
kenë tue e përkthye mbasi aty kam gjetë vendin ku
më dukej se shoh axhën tem, që e keni vra të
pafaj" dhe, mbas asaj dite nuk ia kishin tregue ma as blokun
e përkthyem, as librin origjinal që kishin marrë
gjatë kontrolleve të bame. Atij nuk i dhimbej puna, mbasi
atë e bante prap por, i dhimbej origjinali mbasi atë nuk
kishte ku me e marrë ma. Ai ishte libri i fundit...
Ka kalue gati një gjysëm shekulli padijtë kush pse
ishte arrestue.
Dosja nuk asht kurrkund mbasi gjoja nuk asht dënue. Në
një fletë sekret të arkivit asht përmbledhë
vuejtja e 11 muejve ndër ata pak rreshta ku, shkruhët
se ka propaganduar në favor të... dhe vazhdon, se duhet
dënuar për veprimtari armiqësore... Shënohet
në fillim se asht nipi i At Matisë... vëllai i Paulinit
e Mikelit... por, çështja kryesore mbetë se ka
strehuar kriminelë të arratisur. Kjo asht akuza ma e rrezikëshme
dhe ma e paprituna, ku Don Koleci mundohët me mohue, por ai
duhet të jenë ndodhë shumë ngusht para deklarimit
të Bep Negrit, i cili në dosjën 1072/1 deklaron:
"Jam nisë me ikë prej Shkodrët bashkë me
Paulin Prennushin dhe Ndrekë Pukën, aty nga data 26 nandor
1944, kur kemi mërrijtë tek fabrika e çimentos,
aty na ka dalë para fshatari Marin Beci prej Dajçit
dhe na ka marrë me vedi e, bashkë me Ndrekën e Paulinin
kemi shkue tek Don Kolec Prennushi. Kemi ndej 4-5 ditë, mandej
kemi shkue të shoqnuem me njerëzit e tij në Mal të
Kolaj, tek shtëpia e Dul Doshit, edhe atje na ndjeku Ndjekja,...dhe
kemi shkue ...."(vazhdon Dosja 1072/1 Bep Negri). Fshatari
Marin Beci pranon se i ka takue rastësisht dhe se ka njoftë
Paulinin, por jo se e ka çue aty prifti Don Koleci, ai nuk
pranon se asht kenë fundi i nandorit por e çon ngjarjen
kah vera, në të dalun të vjeshtës, d.m.th. nga
gushti ose fillimi i shtatorit, kjo përputhet për fat
me deklarimin e Paulinit. Ndërsa i shkreti Ndrekë Puka,
në vitin 1945 asht pushkatue, kur përpiqej me gjetë
mundësinë e dorëzimit, si duket asht trathtue dhe
asht kapë nga forcat e Ndjekjës. Kur pyetet Don Koleci
për këtë çështje, edhe ky deklaron se
nuk ka kanë në fund të nandorit por kah vera, saktësisht
gjoja nuk e kujtonte kohën.
Në fakt Bepi bashkë me Paulinin e Ndrekën janë
kenë në Dajç, kur kanë hy forcat partizane
dhe janë kenë në qelë kur partizanët ndjeknin
të arratisunit e kanë shpëtue për mbrekulli.
Edhe në Mal të Kolajve janë kenë në shtëpinë
e Dul Doshit, që asht kenë aty edhe baba i Don Mark Hasit.
Menjëherë sa këta janë largue prej shtëpisë
Dul Doshit, kanë mërrijtë forcat partizane, kanë
kontrollue, thohej se kanë gjetë funda cingarësh
në një qoshe të podrumit, janë interesue ke
kanë pasë aty, ata nuk kanë tregue dhe, flitej se
për terror kanë vra Kirin, axhën e Don Markut, një
burrë i vërtetë. Shtëpia e Dul Doshit asht ndër
shtëpitë e njoftuna të malësisë për
kah ndera, pritja e trimnia.
Pikërisht atë kohë partizanët kapin një
barkë me 200 vetë që donin me ikë në Itali,
nëpërmjet lumit Buna. I sjellin në oborrin e kishës
se Dajçit me pritë sa të vinin forca të tjera
partizane. Dy vetë kalojnë mbas mullarëve të
sanës dhe bijnë në not, mbasi ishte përmbytë
krejt bregu i Bunës. Ata u zhdukën. U kontrollue katundi
po nuk u gjetën. Në vitin 1949 Zalo Ali Selenica, tregon
sesi u ka ikë partizanëve dhe asht njeni nga të arratisunit
në Dajç. Ka hy në një shtëpi dhe u ka
thanë se më ka çue Don Koleci, me e ndihmue për
me ikë. E kanë veshë fshatarë, e kanë hypë
në një sule, kanë shkue në fshatin Samrishë
ndër miqtë e fshatarit. Ai i ka lanë aty me porosi
prej Don Kolecit. Të nesërmen i kanë çue në
Mal të Jushit, prap me porosi të Don Kolecit. Mbas disa
ditësh fshatarët e Malit Jushit i përcjellin në
Breg të Matës dhe prej andej në Milot, tue vazhdue
me porosi të Don Kolecit. Në Milot kanë kalue në
thellsi derisa kanë dalë në rrethina të Elbasanit
ndër miqtë e vet, të cilët i kanë ndihmue
me dalë në Greqi. Në vitin 1949, Z. Zalo, kapët
si diversant dhe tregon sesi asht largue nga Shqipnia. Kur përmend
emnin e Don Kolecit, hetuesi gadi-gadi harron se asht me diversantin
dhe kërkon shpjegime të hollësishme për Don
Kolecin, si u njohë me të, çka të tha dhe
si të shoqëroi me u arratisë?... Zalo, përgjigjet
shkurt: -"Nuk e njoh as për fytyrë Don Kolecin, por
kur partizanët na çuan në oborrin e kishës
së Dajçit, pyeta njërin, si e ka emrin prifti dhe
ai më tregoi se quhët Don Kolec, mbiemrin as ai nuk e
dinte. Kur hyra në shtëpinë e një fshatarit
në Dajç, ai sa dëgjoi se më ka dërguar
Don Koleci më ndihmoi me shkuar në Samrishë... dhe
kështu, unë, pa e njohur fare Don Kolecin, arrijta me
emrin e tij me dalë në Greqi...".
Në vitin 1951, Zalo, mbas dënimit, në kampin ku e
dergojnë, tregon historinë e arratisjes nëpërmjet
emnit të Don Kolecit, njëkohësisht shton edhe interesimin
e hetuesit për këtë emën. Aty, ai asht interesue
me dijtë se çfarë bahët me këtë
prift, me emnin e të cilit i shpëtoi jeta, mbasi nga 200
vetë të kapun nga partizanët, nuk kishin shpëtue
vetëm 18 vetë, të tjerët të gjithë
ishin pushkatue e zhdukë. Një përson i kishte tregue
se ai njeh vëllain e Don Kolecit, Mikelin, që ishte në
atë kamp i dënuem 10 vjet dhe i kishte tregue se ka ndigjue
që Don Koleci ka pak kohë që ka vdekë. Menjëherë
kishte takue Mikelin, i kishte shprehë ngushllimet dhe i kishte
shpjegue kush asht. Gjatë kohës së burgut tregonte
Mikeli, shpesh Zalo, e ftonte për kafe në shenjë
mirënjohje.
Sigurisht, vetëm për emnin "Don Kolec", ai duhej
dënue për "veprimtari armiqësore", si të
gjithë priftnit tjere.
Jam takue me At Konrrad Gjolaj, Don Zef Gilën dhe Dr. Avokat
Emid Tedeschinin, dhe kam bisedue për lirimin e këtij
grupi klerikësh në vitin 1949. Mendimi i tyne asht i njajti:
"Jemi lirue gjoja për mungesë faktesh, por, sidukët,
mendohej nga shteti për nënshkrimin e "Statutit të
Kishës Katolike Shqiptare" pa probleme, mbasi këta
që po lirohën nuk kanë me mendue me ardhë prap
këtu". Asht e vërtetë që mbas lirimit të
Don Kolecit, kanë ardhë dy herë grupe me 3-4 vetë
në qelën e Dajçit me takue Don Kolecin. U ndrynin
me té nga 6-7 orë, pinin një ose dy kafe dhe iknin
pa i tregue se kush janë e pse vijnë. Nga bisedat e pakta
që tregonte Don Koleci, mendonte se vijnë nga Tirana.
Bisedat silleshin rreth dogmave të kishës dhe kush mund
t'i ndryshojnë ato. Kishin interesim të madh për
zgjedhjen e ipeshkvijve dhe rrugën që mund të ndiqët
pa pjesmarrjen e Vatikanit. Deri në vitin 1968 kam pasë
një letër të Don Dedë Malaj që i shkruan
Don Kolecit (8 qershor 1950) , në lidhje me mendimin që
kishte Don Deda, si me veprue në mbledhjen e ardhëshme
ku, kujtoj vetëm një rresht mbasi fatkeqësisht letra
asht zhdukë, ai shkruante: " ...Ti ishalla don Zoti e
ban ma mirë me shndet edhe po nuk muejte me ardhë, mos
u ban marak, do të flas unë, si me kenë ti aty!..."(Mbledhja
e tretë asht zhvillue shumë vonë nga data e caktueme,
pritej me u shtrue terreni).
Avokat Tedeschini tregon qëndrimin burrnor të Don Kolecit,
në dy mbledhjet e para, mbasi mbas vdekjes së tij, as
avokati nuk ka shkue ma aty, kishte vërejtë se grupi që
ishte për nënshkrimin e Statutit po e fitonte davanë
dhe nuk donte me kenë ma prezent në atë çështje.
At Gjergj Vata S.J. më ka tregue në vitin 1996, se asht
ndodhë me punë në Tiranë në 1950. Njëditë
e ka thirrë në qelën e Tiranës Don Zef Bici.
Ky ka shkue dhe ka gjetë aty: Don Zefin, Don Mark Dushin, Don
Ndoc Sahatçinë, At Rrok Gurashin dhe At David Picin.
I kanë tregue se kanë ba një letër për
qeverinë e Tiranës, ku i paraqesin dëshirën
për një mbledhje të shpejtë mbasi shumica e
klerit tashti, (mbas vdekjës së Don Kolecit), asht për
miratimin e Statutit dhe me kenë se nuk kishin asnjë jezuit
aty kishin mendue me marrë firmën nga Gjergj Vata, i cili
nuk pranon me firmue, mbasi në atë kohë nuk ishte
i shuguruem meshtar pra, gjeti një mënyrë me iu shmangë
firmës. Kishte shkue menjëherë dhe i kishte tregue
mikut të vet Pjetër Topallit, i cili ka dijtë shumë
gjana por nuk dij në se i ka shkrue, mbasi kur me ka bisedue
për qëndrimin e klerikëve të Tiranës në
kohën e Statutit, më ka pasë premtue se do t'i shkruente
të gjitha ato që dinte.
Gjaja ma interesante që kam ndigjue për atë kohë
prej At Konrrad Gjolaj asht kenë qëndrimi i Don Jak Gazullit,
që kur po diskutonte Don Koleci i ka ndërpre fjalën
Don Ndoc Sahatçija, me mendimin se nuk kemi çka zgjatemi,
po t'i japim fund diskutimeve e të bajmë si thotë
shteti. Don Jaku i ka pré fjalën tue i thanë: "Ti
Don Ndoc që nuk jé prift e dij, por sot po besoj, se
ti nuk jé as katolik!". Aty, asht ngritë në
kambë Imzot Shllaku, dhe ka mbyllë mbledhjen.
At Frano Kiri, më ka pas tregue se, aso kohe në 1950,
mbas vdekjes së Don Kolecit kishte shkue në burgun e Burrelit,
Hilmi Seiti, kryetar i Seksionit të Mbrendshëm në
Shkodër, bashkë me një oficer të naltë
nga Ministria e Mbrendshme, dhe kishin thirrë: At Donat Kurtin,
At Pjetër Meshkallën e At Franon. I kanë tregue se
bisedohet për një Statut të Kishës, projektin
e së cilës ia kishte sjellë me vedi. Ne, po ua japim
ju shikojeni dhe na jepni mendimin tuaj, u kanë thanë
ata dy. At Donati pa mbarue mirë fjalën ata, u kishte
thanë: "Na e kemi Statutin e Kishës, se atë
Statut e ka lanë Krishti, prandej, ketë që doni me
ba ju, banje me ata që e keni fillue!" Kanë pyetë
At Meshkallën, edhe ai i ishte përgjegjë: "Nuk
kam çka i shtoj as çka i mungoj fjalës At Donatit".
Kanë dalë për dere tue sha e kërcënue:
"As nuk keni për të dalur ndonjëherë nga
ky vend!..."
Në vitin 1951, Statuti u aprovue nga kleri katolik, por jo
si dëshroi shteti komunist.
Kleri Katolik Shqiptar asnjëherë nuk asht shkëputë
nga Vatikani edhe pse nuk ka pasë mundësi asnjëherë
me u lidhë direkt, Ai ka kenë gjithënjë i vëndosun
në njohjen e Papës dhe të Vatikanit.
TË VËRSHUEMIT
Buna asht breg në breg. Bora maleve asht de prej erës
së jugut e ka ajë lumin. Me madhni të njij ngallnjyesi,
të cilit s'ka forcë qi i ban ball, ulët rryma e gjanë
pa pushue.
Gjindja janë strukë nëpër shtëpija. Ndonji
bari i rrall qi nget kah shtëpija, kqyrë pa da at element
të mnershëm, qi vjen tue u shtri me kërcnim. Në
të tanë katundin zotnon nji qeti vorresh porsi në
nji qytet të mundun qi pret tue u dridhë kur të derdhet
ushtrija me ba rrufi.
Qielli asht terratisë. Ret e zeza si male vigane njiten prej
gryke. Duket se të tanë kupa e qiellit asht tue u dyndë,
si të njitej deti mbi horizont. Së largu ndihet gjama
e ndryme e bumbullimës qi dridhë shtëpijat me themel.
Deti, i tollovitun si përbindsh i egërcuem, buluron për
mnerë.
Mbi horizontin e ximë kah gryka shpërthejnë prej
gojve të reve të zeza porsi gjarpij rrufet vetuese e futen
vrap në gjinin e zymtë.
Nji fishkullimë e thekshme shiroku kalon nëpër shelqe
e plepa porsi piskamë orësh qi ikin prej katundi. Mandej
nji hingllim e ulurim i tërbuem nëpër gembat e landvet
qi shpërvilen e përkulen si vigaj, qi luftojnë me
elementa të shpranguem e mbrapa shtërgata me trollim të
frigueshëm. Shiu me shena ka veshë shtëpijat e landët.
Tushti i stuhisë e ka pështjellë katundin mbarë.
Ret janë bashkue me uj poshtë qi ka nisë me lëshue.
"U thye penda e madhe!" ndihet nji vigëm e tretun
nëpër ushtimë të motit. Uji derdhet nëpër
rruga të katundit porsi pushtues krenar mbi plaçkën
e vet. Rrugat nji metër e ma nën trollin e shtëpijavet
e të kopshtijevet mbushen me uj qi shkon tue u rritë pa
da. Ndihet kushtrimi i ndonjij bariu qi ka mbetë me gja në
fushë qi e bredh ushtima e valvet me ndërlikim të
zymtë. Valët e harlisuna dirgjen si aradhet e rrebta t'ushtrisë
ngallnjyese. S'të dallon syni përveç shtëpija
të zhytuna n'uj.
Errej nji mbramje e ftoftë. Qelqet e dritores n'odë të
zjarmit krisshin prej pikave të shiut qi shkrepshin pa pushue.
Era e fortë, hove-hove, kthente tymin e tymtarit teposhtë
qi na pshtielltë për rreth votre. Zjarmi strukej herë
në njenën në anë, herë në tjetrën.
Tjegullat kërsitshin në pullaz. Shtëpija mbarë
gjimonte prej duhme s'erës qi frynte me tërbim.
Përjashta ushtonte zhaurima e ujnavet qi bajshin rrjedhat e
trumhasuna, e rridhte zymtas krah për krah me gjamën e
stuhis.
N'errsinë e heshti të natës gjithkah prej ujnash
edhe mjedis shtëpijave të njij katundi, e ndien njeriu
vetmin e trishtueshme si të gjindej mbi nji gumë mjedis
detit e pa fuqin e vet para këtij elementi të tmershëm.
Të nesërmen në mëngjes mendimi i parë qi
m'erdh qe nji.
Dola në dritore. Kishte dalë nji ditë prandvere.
Natën kishte çue murrla e ra borë bjeshkvet. Malet
e kaltërta kah veriu ngrehshin në horizont majat e mbulueme
në borë, qi vetojshin në rreze të diellit. Përmbi
majën e Rumis endej hija e reve të bardha qi velizojshin
në kupen e qiellit.
Poshtë ujnat e ndyta të Drinit qi kalojshin me shurimën
e trishtueshme e shkulmet qi rrihshin me sulmet e veta muret e shtëpijavet
hidhshin në kreni porsi trofe plaçkën e bame: cokla,
cunga, trupa e bagti të mbytuna. Nëpër dritore burrat
i bajshin za shoqishojt, tue pyetë si kishin gdhi. Nëpër
katund shkojshin e vijshin lundrat tue u bajtë tagji bagtive.
Vetë sulja e vogël me nji njeri, dy gisht mbi ujë,
dukej porsi shigjetë rrymës teposhtë, me u dridhë
tue e pa.
Dam të pamatun ban të vërshuemit në katund.
MUIS POLEMI
Shënim: Muis Polemi asht pseudonimi i Don Kolec Prennushit.
Kjo pjesë letrare asht marrë nga: Antologjia "Rreze
Drite" fq. 221-223, botim i vitit 1941.
AT ÇIPRIAN NIKA O.F.M.
GUARDIAN I FRANÇESKANËVE TË SHKODRËS
"Vuejtja, o bir, e ban ma fisnike fitorën!"
Ka lé në Shosh të Shkodrës, më 19 korrik
1900. Prindët e tij ishin Mëhill e Prenda Nika, të
cilët e lanë jetim qyshë të vogël 5 vjeç.
Prifti i Shoshit e solli Dedën e vogël në Kuvendin
e Françeskanëve të Shkodrës, ku, përfundoi
edhe shkollën e mesme. U dallue si nxanës dhe tue pasë
thirrjen shpirtnore për meshtar vëndosi me iu kushtue
urdhnit të Sh'Françeskut. Përfundoi studimet e
Larta Teologjike në Austri dhe më 26 korrik 1924, shugurohet
meshtar në Romë, tue marrë emnin Çiprian,
në Urdhnin e Fretënve të Vogjël, (O.F.M.). Vjen
në Shkodër me një prëgatitje të mirë
kulturore. Ishte ndër ma të ditunit në fushën
teologjike dhe filozofike. Emnohet profesor në Gjimnazin e
Fretënve. Ka pasion muzikën. Nën drejtimin e At Martin
Gjokës merr pjesë në orkestrën frymore të
Françeskanëve që përbahej prej rreth 40 vetësh.
Ishte ndër flautistët ma të mirë që cilëson
mjeshtri At Gjoka. Njihët edhe me vegla tjera frymore të
bandës muzikore. Zotnonte mirë disa gjuhë, spikati
në gjermanisht, frengjisht dhe greqishtën e vjetër.
Ishte bashkëpuntor i revistave "Hylli i Dritës"
dhe "Leka", ku ka shkrue artikuj me vlerë në
fushën filozofike. Njihët si Provinçiali ma i ri
në moshë sëpse në vitin 1938 drejton Provinçën
e Shqipnisë. Një figurë e kompletueme në të
gjitha pikëpamjet, françeskan në veshje dhe në
dukje të virtytëve të tij, i qeshun, i dashtun, i
qetë, i ambël dhe joshës në biseda. Fizionomia
e tij pasqyronte modelin shpirtnuer të Fratit t'Asizit. Në
kohën e Opozitës kundër Mbretit Zog, asht i pandamë
nga fretnit tjerë, merr pjesë me malësorët e
krahinës së tij në Shosh. Për fat të keq
në vitin 1939, u ndodh në postin e Provinçialit
dhe u detyrue me pranue okupacionin fashist. Asht anti-italian dhe
nuk afrohet fare me ndjesitë proitaliane të disa klerikëve,
si At Bernardin Palaj, At Rrok Gurashi etj.
Pak kujt aso kohe i shkonte mendja tek një okupacion i mundëshëm
i Italisë, mbasi ardhja e saj mendohej se sillte një dëshirë
të madhe të shqiptarëve për bashkimin e Kosovës
me tokën nanë. Shumë atdhetarë tue fillue nga
Mustafa Kruja e deri tek Don Lazër Shantoja, kishin qëndrue
me vite të tana në mërgim tue punue për një
Shqipni Etnike, gja të cilën e shohin se mund të
realizohej nga ardhja e Italisë apo e Gjermanisë së
njohtun antisllave. Pavarësisht nga koha e shkurtë por
një gja e tillë u realizue. Hapja e 120 shkollave shqipe
nga Mustafa Kruja dhe Ernest Koliqi, me mësues shqiptarë
në tokat e Shqipnisë jashtë kufijve të sotëm
çka përfshinë në Veri dhe Kosovën, na
pëlqen ose jo, në fund të fundit duhet pranue se
po mos të ishin hapë ato shkolla në vitin 1941, sot
asnjë nga shqiptarët e atyne krahinave nuk do të
dinte me shkrue e lexue në gjuhën amtare shqipe.
Në vitin 1943 At Çipriani, ishte me u zgjedhë prap
Provinçial, por asht At Mati Prennushi që mendon se
At Çipriani nuk duhet sakrifikue tue u vue si Provinçial,
mbasi Shqipnia ishte në pragun e okupacionit tjetër, këtë
herë nga komunist dhe këta do ta pushkatonin të parin.
At Matia merr postin e Provinçialit vetë, me mendimin
se regjimi komunist nuk ka me kenë i gjatë dhe pranon
ma parë vetsakrifikimin se humbjen e At Çiprianit, i
cili asht mjaft ma i ri edhe në moshë. Nëse, Anglo-Amerikanët
do të ndryshonin politikën e tyne me Shqipninë, tue
mos e lanë në mëshirën e Jugosllavisë,
atëherë pushteti nuk mbetëj vetëm në dorë
të komunistëve. Gjithë shpresa ishte se me hymjen
e grupeve të tjera në qeveri, komunistët do të
spostoheshin dhe do të krijoheshin rrëthana të tjera
politike. Koha e ardhëshme mbas luftës mendohej se do
të ishte ma favorizuese për të gjitha çështjet
kombëtare. Mundësia e një zbarkimi Anglo- Amerikan
në Ballkan ishte e mundëshme dhe e pritëshme nga
pjesa ma e madhe e antifashistëve shqiptarë që nuk
i donin komunistët. Kjo dëshirë jo e parealizueshme
ishte edhe e klerit shqiptar, e kryesisht atij françeskan.
Madje, koha ka me nxjerrë fakte që At Anton Harapi dhe
Regjenca në muejt e fundit kanë punue për një
qëllim të tillë, pavarësisht se përpjekja
i shkoi kot nga lidhjet e mëshefta të Rusveltit me Stalinin,
të njohtuna zyrtarisht në Jalta. Askujt nuk mund t'i shkonte
mendja se koha e mbas luftës do të sjellin shkatrrimin
e plotë të krejt përpjekjeve të një shekulli
të të gjithë shqiptarëve.
Me shkuemjen e At Anton Harapit, si Regjent në Tiranë,
Provinçial u zgjodh At Matia dhe At Çiprian Nika mbeti
Guardian i Françeskanëve të Shkodrës. At Pal
Dodaj ishte sekretar i Provinçës, një françeskan
me vlerë në shumë fusha. Ishte historian i njohtun
dhe si i tillë edhe një ndër politikanët e rrafinuem
që ka pasë kleri, prandej asht kudo.
At Pal Dodaj deklaron: "Në 1924 jam kenë me Opozitën.
Në vitin 1922, kam tentue me bashkue Zogun me Luigj Gurakuqin,
mbasi tue u bashkue trimnia e Zogut me urtësinë e Gurakuqit,
do t'i vinte nji hov Shqipnisë. Zogu e pranoi, Luigji jo! E,
mbet."(Dosja 1248).
Ardhja e Gjermanisë në Shqipni asht quejt kalimtare mbasi
tue fillue nga qeverisja dhe krejt organizimi i shtetit ishin në
dorën e shqiptarëve. Lufta që ata kanë ba kundër
komunistëve dhe italianëve i ka dhanë mundësinë
e një simpatie të gjithë atdhetarëve, por ç'e
do, ishte koha kur ata i kishte marrë tatpjeta dhe nuk la mundësinë
e një organizimi të mirë të forcave përparimtare
në dobi të vendit, ku tashma mbretnonte kausi dhe rrumbuja.
Secili veç mendonte me ikë. Forcat gjermane të
vendosuna në Shkodër kanë hy edhe në kuvendin
e fretënve vetëm për fjetje. Dy herë At Çipriani
e At Matia kërkojnë nga Komanda Gjermane lirimin e kuvendit,
tue e konsiderue një shkelje, herën e parë u lirue,
por mbas dy javësh kanë hy prap dhe nuk kanë dalë
ma deri me datën 29 nandor 1944, që janë largue përfundimisht
nga Shqipnia.
Kjo kohë asht edhe periudha ma fatkeqe për At Çiprianin
mbasi gjermanët kur u larguan kanë lanë disa armë
në oborr, të cilat atë ditë, pra, më 29
nandor At Çipriani, i nxjerr nga oborri përpara dhe
i çon tek stallat e derrave mbrapa në shi e në
diell, si të ishte koha. Kur fillon me u ndigjue rreziku i
mbajtjes së armëve mbas Lëvizjes së Veriut dhe
të Koplikut, më 14-15 janar 1945 At Matia, urdhnon që
të treten armët jashta kuvendit të Fretënve
edhe pse janë të ndryshkuna dhe të prishuna jashtë
përdorimi. At Çipriani, tue pasë frikë se
hedhja në rrugë do të ngarkojë qytetarët
përreth kuvendit me përgjegjësi, mbasi mund të
kontrollohen shtëpijat e tyne dhe vështirë se mund
të kishte një shtëpi pa dy armë, e shkaktari
do të ishte At Çipriani, ky vëndosë groposjen
e këtyne armëve në një ambjent larg kuvendit
në kantinën e venës, ku hapë tokën e dyshemës
së shtrueme me çimento dhe derdhë prap beton sipër
tue i çimentue edhe armët, me anën e një ushtari
italian i mbetun rob që shërbente në shtëpinë
e tij.
At Filip Mazrreku, mbante dy revolverë të vëllazënve
të tij si kujtim, mbasi të dy ishin vra nga komunistët.
Për këtë ai njofton At Çiprianin i cili ia
merr të dy dhe i tretë në gropën e zezë,
bashkë me një tjetër të At Zef Mesit që
kishte vdekë pikërisht ato ditë kur partizanët
kontrollonin krejt qytetin shtëpi për shtëpi. Një
armë, tip alltije të gjetun nga At Gjeçovi, bashkë
me një armë ma të gjatë edhe kjo me vlera vjetërsije
dhurue nga Lef Nosi, e rujtun në muzeun e Fretënve, mëshefet
nga At Çipriani, nën dyshemen e dhomës së
tij me anën e kuzhinjerit Martin Tarri, me qëllim që
të mos i grabitet nga komunistët ashtu si pat ndodhë
në kontrollin e parë të kuvendit nga Sheuqet Peçi.
Pak ditë para 29 nandorit 1944 dy përsona i sjellin At
Pal Dodës një arkë të vogël me disa dokumenta
të shkruem turqisht. At Pali, njofton At Çiprianin dhe
At Matinë për këta dokumenta të mbylluna në
arkë, që ua kishte dërgue Gjoni i Markagjonit para
se të arratisej nga Shqipnia. Kur puna e kontrolleve shpeshtohet,
At Matia urdhnon që të digjen bashkë me disa dokumenta
të lanuna nga Papalilo në një zarf, edhe ky i arratisun
ndër ato ditë. Bashkë me disa shkrime të At
Bernardin Palaj, të At Fishtës, dokumenta të Gjeçovit,
janë disa dokumenta muzeale me vlerë historike si dhe
disa pare të vjetra të kohës ilire, edhe këto
të gjetuna nga gërmimet e Gjeçovit. At Pal Dodaj
me dijeni të At Çiprianit, (simbas dëshmisë
së bame në hetuesi, Dosja 1248, Arkivi i M.Mbrendshme
Tiranë), i hap në disa skuta e qoshe me mendimin se kanë
me u dashtë për shpjegime historike ma vonë. Për
vëndet ku ishin futë ishte në dijeni At Donat Kurti,
At Frano Kiri dhe fra Zef Pëllumbi, xhakue, përveç
dy të parëve, mbasi u kishte ndihmue me i vue ndër
ato vënde. At Pal Dodaj mendon me u ndrrue vend, këtë
ia thotë edhe At Çiprianit, mbasi: "xhakojt Ndoc
Vasili, Zef Pëllumbi dhe Luk Kaçaj janë mërzitë
e nuk bajnë ma për këtë punë ", por
nuk i premton koha me i heq mbasi me datën 15 nandor 1946,
kur Kuvendi këthehët në burg, të gjithë
janë të arrestuem. Luk Kaçaj, nuk përmendet
ma mbasi siduket, nuk asht implikue në ndonjë ngjarje,
gja të cilën e ka tregue edhe jeta e tij sëpse, kur
ishte me tregue vedin para një gjyqi fals në Tiranë,
ai shprehi mirënjohje ndaj mësuesve të vet françeskanë,
gja të cilën e ka ba pak kush. Fretnit e arrestuem kur
shohin materialet historike të hapuna mjedis të Kuvendit
asht i pari At Donat Kurti, Drejtor'i Gjimnazit Françeskan,
qe u thotë: "... një arkë me libra e dorshkrime
i kam mëshef në një odë, e cila asht nalt pa
shkallë dhe po të mos të të çojë
kush nuk e gjenë dot". (po aty, Dosja 1248).
Ndonse në grupimet që ban Sigurimi, At Çipriani
nuk asht në dosjen e Imzot Frano Gjinit, në filmin jugosllav
"Dosja 1302/II-A", aty asht edhe At Çiprian Nika,
At Pal Dodaj, At Donat Kurti, At Aleks Baqli dhe At Frano Kiri.
Qëndrimi burrnor dhe i patundun në hetuesi këta fretën
i ban të pavdekshëm.
At Çiprian Nika asht përballë një kafshës
së tërbueme që thirret kapiten i I-rë, Nësti
Kopali. (edhe materiali i tij hetimor mban datën 22 nandor
1946, pra, një vit mbas arrestimit!?...).
Ky frat u masakrue si të gjithë tjerët, por nuk duhet
lanë pa u shkrue se, kur komunistët kishin të dhana
për vlerat e ndonjë kleriku, atëherë, nuk kënaqeshin
vetëm me pushkatimin e tij, por e torturonin aq sa njerëzit
që kishin bashkjetue me te, kur ia sillnin në qeli e pyesnin:
"Kush je ti?", këtë fat të zi pat edhe
At Çiprian Nika.
Në proces-verbalin me nr. aktesh: 558, dhe nr. vëndimi
224, Prokuroria Ushtarake e Shkodrës, me akt-akuzën nr.
581, me datën 26 dhetor 1947, sjellë për gjykim në
një dhomë të kuvendit: At Çiprian Nikën,
nga Shkodra dhe At Pal Dodën nga Janjeva e Jugosllavisë,
për fajin se: "... gjatë gjithë jetës së
tyre pranë Klerit Katolik kanë zhvilluar aktivitet të
rrezikshëm anti-popullor... duke qenë elementa me pozitë
dhe udhëheqës të Klerit Katolik në Shqipni...
me anën e këtyre lidhjeve të kombinuara me Demokristjanen
kanë menduar për një kryengritje të armatosur
kundër Pushtetit... Me qëllim që të furnizojnë
kriminelat e arratisur për të goditur Pushtetin kanë
fshehur në Seminar dhe në Kishë armë të
ndryshme lufte, revolvera, pjesë ndrrimi mitralozi dhe shumë
arka me municion lufte. Faje këto të parashikuara prej
nenëve 2, 3 (pika 1, 2, 4, 7, 8, 14) të ligjes Nr. 372.
Këto akte mbasi u rregjistruan në Nr. 558 të Rregj.Them.
Për ditë gjyqi u caktua data 26 dhetor 1947, ditë
e premte, ora 3 mbas dreke.
Shkodër, 26 dhetor 1947
Sekretari: Sh. Dautaj d.v. Kryetari: M. Bllaci d.v. (firmat).
Ditën e premte, datë 26 dhetor 1947, ora 3 mbas dreke
u formua trupi gjykues si vijon:
Kryetar: Kap. I-rë Misto Bllaçi,
Antarë: Toger Bastri Beqiri, dhe N/Toger Anastas Koroveshi.
Duke qenë gati Prokurori Ushtarak Kap. Namik Qemali, dhe Sekretari
Tish Tukja:
U pyet i pandehuri At Çiprian Nika dhe tha: ... Jam dërgue
nga Provinçiali me krye studimet e larta dhe jo nga kush
tjetër... kam pasë shok At Frano Kirin... Austria e mori
në dore çështjen e Klerit Katolik që të
mos merrej nëpër kambë... interresat e tyne nuk i
dij. Me Sheuqet Verlacin kam pasë lidhje zyrtare ... Nuk e
dij a kje ma e mirë koha e regjimit të Zogut a sot ...
Mue nuk mu ndalue me marrë frymë, por mu ndaluen burimet
e jetesës, p.sh. tokat e kuvendëve na i mori Pushteti
i sotëm dhe shkollat i mbylli. Tokat i mori qeveria dhe nuk
dij kujt ia dha... Enciklika e Papës flet për komunizmin
në Rusi dhe Meksikë, në Rusi kishte Fé dhe
besim dhe nuk mundet me kenë që të gjithë janë
komunista ateista. Edhe na Françeskanët jemi komunista.
Na kemi jetue me pak ndryshim nga fshatarët atje ku shërbenim.
.... me Enciklikë doli në shesh doktrina komuniste që
asht kundër doktrinës së Krishtenë... këtë
e kam pa ndër disa revista që keni botue ju, si dhe në
radio "Shkodra" që asht vue në tallje Kristjanizmi...
Kishat nuk janë prishë akoma, por janë mbyllë
shkollat e shoqnitë fetare, ku asht edukue rinija me parimet
e fesë dhe jo me politikë... Lufta për zhdukjen e
komunizmit mue më pëlqeu, por mund të zhdukej edhe
me paqë. Lufta kundër okupatorit na shkatrroi ma shumë
ne, u dogjën fshatra e lagje qytetësh dhe u vranë
shumë njerëz, kjo nuk më pëlqej mbasi mund të
bahej me kombinacione politike. Rrënimet i kjava me lot gjaku....
Padër Antoni u dënue, por nuk dij se pse u tha se punoi
kundër popullit... Unë kam kenë profesor dhe nuk
dij se asht predikue për fashizmin as prej meje as prej shokve...
Nuk kemi punue për ardhjen e fashizmit në Shqipni... Na
i kemi marrë ndihmat se nuk kishim me se të jetonim dhe
të mbanim shkollat.... Në kohën e okupatorit kam
shkue në Kosovë me fratel Gjonin tek At Bernard Llupi,
me marrë ushqime për xhakoj, ndërsa në Logutenencë
shkonte At Rrok Gurashi, ai asht dhelpën e madhe... shumë
gjana që i bante ky, i nxirte në skenë me anë
të At Palajt... Demokristjanën nuk e kam formue unë,
mbasi nuk jam marrë me politikë, atë e ndigjova në
radio kur u ba gjyqi por as nuk e mora vesht kush e kishte krijue.
Kur u ba çlirimi i Shqipnisë nuk e dij... se nuk më
erdhi mirë që u ba nga partizanët, kur u çlirue
nga okupatorët italian e prita mirë. Nuk më ka pëlqye
Partia, më pëlqenin Nacional-Çlirimtarët,
Balli dhe Legaliteti... sistemi i qeverimit asht kundër parimëve
të mija... Më ka pëlqye që të drejtonin
në Pushtet klasat që kanë studjue, mbasi fshatarët
shumica janë pa shkollë... Në Tiranë ishte Imzot
Gjini për me shkue në qeveri, por nuk dij se ka shkue
ndër legata të hueja... Padër Mati Prennushi në
atë kohë ishte Provinçial, por ky nuk më spjegoi
se çka kanë shtrue kur kanë shkue në Tiranë...
Nuk dij gja për Demokristjanën, kur asht ba sulmi prej
Postribës nuk kishe dijeni dhe as nuk kam bashkëpunue
me njeri... Nuk kam mësheh asnjë armë në kuvend...
Në Elterët e shenjtë nuk dij se u gjet gja, tash
kujtohem se u gjetën do libra, por nuk dij se u gjetën
armë... Nuk kam sabotue zgjedhjet e 2 dhetorit... Për
votime kam shkue në Troshan. Në votime nuk dola fare.
Këto nuk ishin të lira se nuk doli asnjë parti opozitare.
Na kujtuem se nuk kishte arkë boshe, se, po ta kishe dijtë
se ka, do të kishe shkue për ta hjedhë votën
kundër. Të gjithë bashkë me At Mati Prennushin
s'kena dalë fare ndër votime... Nuk kam pasë lidhje
me të arratisun... At Antonit i kam çue dy herë
ushqime me një grue, se mi kërkoi si shok, dhe nuk e njof
si trathtar... përhapjen e komunizmit në Shqipni e konsideroj
ateiste, prandej jam kenë dhe jam kundër tij. Si konseguencë
fatale kam konsiderue mohimin e egzistencës së Zotit.
Nga ky kam mendue dhe mendoj, se mohohen të gjithë ligjet
morale, si ndera, dashtnija, drejtësia etj. dhe si përfundim
kam nxjerrë me vehten time, se me përhapjen e komunizmit
ateist do të shkatrrohet shoqnia njerzore... Direktivat janë
dhanë me anë të librave të teologjisë dhe
filozofisë... Qëndrimi i ynë kundrejt komunizmit
ateist asht qenë armiqësor... Unë kam dishrue që
në luftën e gjermanëve me Bashkimin Sovjetik, të
fitonin forcat gjermane, dhe nuk dishroja që ushtria e kuqe
të përhapej në Prendim, mbasi me përhapjen e
komunizmit rus ndihet edhe rreziku serb. Fitoria e Gjermanisë
ishte në favor të Shqipnisë... Xhakonin Ndoc Vasili
e qita jashtë pse nuk kishte sjellje të mira, nuk e qita
pse ishte lidhë me qeveri, se nuk kishëm frikë nga
ky se merrësh vesht me qeveri, por ky merresh vesht vetëm
me të huej, pse edhe shqiptarët kishin gjithfarë
ngjyrash që nuk na pëlqenin né... Dëshira
e eme dhe e shokëve të mij ka kenë me e shue farën
e komunizmit në Shqipni." (Dosja 1248).
Në dosje asht edhe mbrojtja e avokat Dr. Emid Tedeschinit,
që ban mbas dhanjes së pretencës së prokurorit,
ndër të paktat raste që kam mujt me pa. Dokumentët
e At Pal Dodës, vëndimet e Tiranës dhe fjalën
e fundit të At Çiprianit para pushkatimit nuk kam pasë
mundësi me i pa.
Avokat Dr. E. Tedeschini shkruen: "I pandehuni Patër Çiprian
Nika, mbi pyetjet e Jueja ka shfaqë haptazi se shka ka mendue,
shka ka dishrue dhe shka ka veprue.
Mendimet e tija, ai i ka shfaqë sinçerisht dhe ky sinçeritet
rreth idenave të tija më duket nji provë e fortë
me i besue edhe deponimëve të tija, që i referohen
veprave. Këtu, zotni Gjyqtar, nga pikëpamja ligjore na
intereson vetëm vepra konkrete dhe, jo, idenat abstrakte që
ai ka. Këto idena na interesojnë vetëm e vetëm
për me zbulue shkakun e veprave.
Deponimet e tija para gjyqit janë përgjithësisht
konform me proçes-verbalin hetimor, kështu, që,
për dhanjen e gjykimit mund të mbështetemi vetëm
mbi atë proçes dhe mbi ato deponime dhe mbi mënyrën
e shfaqjes së tyne para gjyqit..."(Dosja 1248, po aty).
Fjala e fundit në gjyq ishte: "Lutem, të merrni parasyshë
mbrojtjen e avokatit që më ka caktue gjykata".
Me datën 28 dhetor 1947, Trupi Gjykues dha vëndimin:
1. At Çiprian Nika nga Shkodra, me vdekje me pushkatim.
2. At Pal Dodaj nga Janjeva, Jugosllavi, me privim lirije për
jetë.
Sekretari: T. Tukja, Antarë. B. Beqiri, A. Koroveshi dhe Kryetari
Misto Bllaci, d.v. (Firmat)
AT ÇIPRIAN NIKA u pushkatue më 11 mars 1948, në
orën 5 të mëngjezit, në Zallin e Kirit, në
Shkodër, bashkë me vëllaznit e shokët e gjithë
jetës...
AT DONAT KURTI O.F.M.
Ka lé në Shkodër më 3 shtator 1903. Në
vitin 1937 nga Universiteti "San'Antonio" i Romës,
i jepët titulli "Doktor i Shkencave". Asht i njoftun
ndër françeskanët ma të ditun dhe rreshtohët
ndër shkenctarët që kanë dalë prej asaj
vatre të pashterrëshme të kulturës sone shqiptare.
Thëmelet e vueme prej At Gjeçovit u ngritën nalt
nga At Donat Kurti, At Bernardin Palaj, At Benedikt Dema etj. me
veprat e mëdha që i lanë trashigim Atdheut, tue i
përjetësue ato në "Visaret e Kombit".
Prof. Dr. Norbert Jokli e cilëson At Donat Kurtin: "Një
ndër prozatorët ma të mëdhaj shqiptarë".
Në vitin 1946, At Donat Kurti asht drejtor i Gjimnazit të
Fretënve "Illyricum" të Shkodrës. Asht
drejtor i atij Gjimnazi, që asht cilësue vatra prej ku
përhapeshin shkëndijat e atij atdhetarizmi dhe të
asaj kulture shqiptare, mbi të cilat u ndërtue përjetësisht
binomi "Fé e Atdhé".
Prof. Simon Pepa, shkruen: "Dhe tani, në 55 vjetorin e
botimit të "Iliadës" shqiptare të gjithë
ata që e mblodhën dhe e botuan nuk janë më.
Edhe Kuvendi Françeskan ku punuan, është këthyer
në gërmadhë."(Martirizimi i Kishës Katolike
Shqiptare. 1944-1990. fq. 30).
Asht pragu i ngjarjëve të zeza që dukej se po vinin.
At Donati, shkon në Tiranë aty nga gjysma e tetorit të
vitit 1946, për me takue Nako Spiron, dhe me bisedue në
lidhje me problemet financiare të shkollës. Jo vetëm
që nuk takohet me té, por edhe mërrinë me
kuptue se jo vetëm shkollës por edhe mësuesve po
u vinte fundi. Me të ardhun në Shkodër At Donati,
kryen aktin burrnor tue thye vulën e ftohët të shkollës,
për mos me u ra në dorë komunistëve kështu,
që, i pret mundësinë me falsifikue dokumenta të
atij Gjimnazi. Dhe nuk asht larg 11 nandori 1946, kur merr fund
shkolla, kuvendi, muzeu, fretnit dhe Kisha, vendi ku Sigurimi komunist
futë armët dhe akuzon Fretnit për këtë
akt të ultë që u krye në Kishën Katolike
Shqiptare, në të gdhimë të datës 17 nandor
1946, nga vetë ata. Me datën 12 nandor asht ndër
të parët që arrestohet At Donat Kurti, me akuzën
e formimit të Partisë Demokristjane, të futjes së
armëve në Kishë, edukator i rinisë me frymën
fashiste, një ndër bashkëpuntorët e "Hyllit
të Dritës", që ka lavdëruar fashizmin etj.
Akuzat e rreshtojnë ndër ata klerikë që nuk
pritej prej askujt shpëtimi i kokës së tij. Ai ishte
i sëmurë me një ulçëra kronike, nga e
cila ka vuejt gjithë jetën. Ndoshta, gjendja shëndetësore
e randë në birucat e Sigurimit, u ka krijue përshtypjen
xhelatëve se "nuk e ka të gjatë", prandej
po e lamë të vdesin ndër burgjet e mnershme që
ka vuejt dënimin e përjetëshëm, mbas pretencës
së prokurorit që kërkoi pushkatimin e tij.
Hetohët nga kriminelët Nesti Kopali, Zoi Shkurti, Qako
Prokopi, Hysni Ndoja etj. Qëndron kokfortë, ashtusi kishte
edhe natyrën e tij para armiqve, nuk thehët as nga frika,
as nga torturat por asht ballhapët dhe trim para të gjithë
presionëve. Asht i vetëdijshëm se e pret plumbi.
At Donat Kurti deklaron para Trupit Gjykues, i përbamë
nga: Kryetar, Misto Bllaci, antarë, P. Alizoti, A. Koroveshi
dhe prokuror, Namik Qemali: "Nuk kam punue për fashizmin
asnjëherë... tek Hausdingu kemi shkue me At Mati Prennushin
për me kërkue lirimin e kuvendit që na kishte zanë
ushtria gjermane... herët tjera At Matia ka shkue vetëm
tek gjermanët, mbasi dinte vetë gjermanishten e merrësh
vesht direkt.... Me zbritjen e partizanëve në Shkodër,
kemi mbajtë qëndrim të ftoftë për 4-5 muej
mbas vëndosjes së Pushtetit, unë për vehten
teme e kam kuptue se ky Pushtet ishte komunist dhe, se po bahej
rrezik për Fenë... Monsinjor Gjini, me t'u emnuem Delegat
vitin e kaluem i ka drejtue një memorandum delegatit françeskan,
ku kërkohej të respektohën të drejtat e katolikëve
nga qeveria, mbasi ato të drejta që i takojnë po
shkeleshin çdo ditë... Për armët në Kishë
nuk dij gja... Me rastin e 2 dhetorit 1945, unë kam dalë
për votime, por votën e kam hjellë në arkën
boshe. Natyrisht, këtë e kam ba si kundërshtar i
rregjimit komunist... një mikroskop, një aparat fotografik,
20 filma, një makinë shkrimi, një gramafon dhe një
arkë me libra e dorëshkrime i kam mëshef në
një odë e cila asht nalt pa shkallë, dhe po të
mos të të çojë kush, nuk e gjenë dot...
Për né, e quej ma të rrezikëshëm qenjen
e këtij Pushteti këtu, sesa okupacionin italian e gjerman...
Letrën e Padër Gjon Shllakut me pseudonim "Forca
Atomike", e kam ruejt për dokument, mbasi ajo tregon qëndrimin
e Padër Gjon Shllakut, në burg.... Nuk e ndiej vedin fajtor..."(Dosja
1303, Arkivi M.M.Tiranë)
Kështu edhe At Donati, me këtë grup ku bante pjesë
Don Anton Muzaj, Don Mark Hasi, Viktor Kujxhija, etj. ku, spikatë
qëndrimi i Anës Daja dhe Liza Palit para prokurorit katil
Aranit Çela njëditë para gjyqit, e vazhdon skenarin
e filmit jugosllav "Dosja 1302/2-A", dhe kjo asht e kuptueshme
edhe nga vazhdimi i numrit "Dosja 1303 At Donat Kurti...".
Ai edhe pse ishte në burg vazhdoi punën shkencore, nga
e cila e ndau vetëm vdekja. Atje ai njihej me të burgosun
të krahinave të ndryshme të Shqipnisë, dhe mblidhte
fraza gjuhësore që përdornin ndër ato krahina.
I shkruante ndër fletore dhe pregatiste "Fjalorin Frazeologjik
të Gjuhës Shqipe". Ky fjalor kishte 45000 (katërdhet
e pesëmijë) fraza. Asht kenë i shkruem në dy
kopje me dorë, një për Universitetin, dhe një
do ta merrte me vedi kur të lirohej. Kjo punë nuk ishte
ilegale mbasi dihej edhe nga komanda e burgut të Burrelit.
Ditën që asht lirue, komandanti i burgut ia ka mbajtë
në zyrën e tij edhe kopjen që kishte të veten
At Donati, tue i thanë: "Me që janë shumë
fletore dhe nuk i lexojmë dot tani, këto do ti merrni
pasi të kontrollohën nga ana e jonë. Do të ua
dërgojmë në Degën e Punëve të Mbrendshme
të Shkodrës, nuk ua humbim, por, është një
formalitet që do të bëhet, mbasi kështu kemi
urdhër nga lart." Këto fjalë mi ka tregue vetë
At Donati, kur ishte për drekë në shtëpinë
tonë më 13 qershor 1964, ditën e Shna Ndout, bashkë
me Don Mark Hasin, Prof. Gaspër Ugashin, Prof. Petro Fundon
etj. Atë ditë ai erdhi ma vonë se të tjerët.
Kur hyni mbrend na kërkoi të falun për vonesën.
Mbasi u ul në krye të vendit në sofër tregoi
sesi e kishte pritë tek dera e Kuvendit Jup Kastrati, të
cilin deri atë ditë nuk e njihte fare, as për fëtyrë...
Ndërsa, Dh. Shuteriqi, Sh. Demiraj etj. që kanë pasë
në dorë fjalorin e tij nuk dij nëse e kanë takue
ndonjëherë, mbasi për vite të tana ata kanë
vjelë frutin e punës së tij.
At Donati, ishte njoftue nga një fratel i kuvendit se pritej
nga Jupi dhe i kishte nxjerrë fjalë se nuk mund të
takohemi, se, sot jam i zanë, por Jupi kishte vazhdue me qëndrue,
tue zanë rrugën e kalimit. Jupi, aty, i dinte mirë
skutat, mbasi gati ka kenë ba edhe ky "fratel" dikur.
At Donati, për mos me na lanë me pritë né
në sofër kishte dalë dhe, ka gjetë Jupin aty.
Jupi me servilizmin e tij karakteristik, me kokë të përulun
dhe tue fërkue duert me zgërdhimjen e tij hipokrite, i
kishte dalë pak përpara At Donatit tue i tregue emnin.
Me që, At Donati ishte tue dalë e nuk kishte mundësi
me e pritë, Jupi i kishte kërkue një takim në
një ditë tjetër, kur të kishte kohë të
lirë ky. At Donati, me natyrën e tij autoritare si para
një nxanësi rrugaç, i kishte përgjigjë:
"Sot ke ardhë dhe të fola, për mue këtu
mos u duk ma mbasi nuk due me të takue. E dij mirë kush
jé, ke marrë çka ke marrë nga At Justin
Rrota, ajo asht kenë puna e tij. Tek unë nuk merr gja,
prandej mos u duk ma në këtë Kuvend, se ia ke pa
hajrin boll këtij vendi!" dhe kishte kalue pa i dhanë
edhe dorën... Nuk dij nëse Jupi e ka shkrue këtë
takim në kujtimet e tija!... Por, unë atë ditë
kam pij me gëzim të madh kur ndigjova nga goja e At Donatit,
përgjigjën që i kishte dhanë kusarit të
Fretënve.
At Donat Kurti bani ma shumë se 17 vjet burg dhe u kthye në
vendlindje tue u mbledhë në sofrën e të vobegtëve
të Asizit, që kishin mbetë në Kuvendin e Arrës
së Madhe. Aty nuk shkoi gjatë, mbasi 1967-ta e shkatrroi
edhe "këtë qendër me thëmel", por
këtë herë jo nga rusët, po me porosi nga kinezët.
Populli i Shkodrës nuk e pau asnjëherë që nga
viti 1946 tue thanë meshë ose me ndigjue fjalën e
tij në ndonjë predikatore, mbasi ai nuk ishte dakord asnjëherë
me Statutin e Kishës së vitit 1951. Këtë Statut
ai e kishte kundërshtue që në Burrel, por edhe mbasi
doli nga burgu ai nuk u pajtue me qëndrimin e klerit "të
lirë" në atë kohë. At Donati, nuk ishte
i vetëm në këtë qëndrim, me té ishte
At Meshkalla, At Gjolaj, Don Nikoll Mazrreku, Don Pashko Muzhani
etj. Mos aktivizimi legal i tyne ishte fatkeqësi kryesisht
për edukimin e rinisë.
Koha bani të veten.
At Donat Kurti, njëditë u gjet në një barakë
me llamarina pa kurrgja mbas shpirtit, vetëm me pak libra,
mbasi pjesën ma të madhe i kishte të mëshefun
si shumë shokë të tij, me një dyshek për
vedi e një për motrën, murgeshën e nderueme
.... të spitalit të Tiranës, e cila nuk e la vetëm
deri atëditë, më 10 nandor 1983, që u bashkue
me shokët e vet, eshtnat e të cilëve i kishte nën
brinjë.
At Donat Kurti O.F.M. ruejti me dinjitet deri në vdekje të
gjitha cilësitë që i përkisnin Urdhnit të
tij tue jetue fukara, tue vuajtë me fukara, tue punue me edukue
fukaratë dhe tue vdekë si fukara, i nderuem prej fukarave
të mbarë Shqipnisë, të cilëve, në
këtë jetë të mjerueme, u la trashigim një
thesar shumë të çmueshëm nga mendja e Tij
e ndritun: "VISARËT E KOMBIT".
FILMI JUGOSLLAV "DOSJA 1302/II-A"
"Të nënshtrosh armikun pa ndonjë luftim, asht
kulmi i zotësisë, këta janë njerëz me zemër
luani, të fortë, të squtë dhe trima...
Brajan Capmen
Në kjoftë se nuk duem me dijtë të vërtetën,
na pajtohemi me gënjeshtrën.
Në kjoftë se duem me dijtë të vërtetën,
nuk duhet të flasim pa pasë dokumenta.
Asnjëherë mos humbni shpresën se, a do të gjejmë
dokumenta? Koha asnjëherë nuk ka punue me zhdukë
faktet. Kurre mos të harroni: "KËRKONI SE KENI ME
GJETË!", thotë Krishti.
Kishin kalue gati 50 vjet nga 11 marsi 1948, duheshin edhe pak ditë...
Një mik i emi, Z. T. M., merr përsipër me me nxjerrë
një dokument të vdekjes së babës nga arkivi
i Ministrisë së Mbrendshme në Tiranë. Dokumenti
i vdekjes së babës ishte zhdukë edhe në gjendjen
civile të Shkodrës aty nga viti 1967, kur komunistët
mendonin me e shpallë të vramë me atentat prej tyne.
Ky dokument u ba shkak me kërkue edhe ndonjë shpjegim
për vrasjen e At Mati Prennushit, i cili asht pushkatue mbas
një "gjyqi" me dyer hekuri të mbylluna. Gati
askush nuk fliste gjatë për këtë vrasje, të
gjithë u mundonin me shpjegue se ishte një ngjarje false,
si të gjitha ngjarjet e gjyqeve të komunistëve kur
donin me pushkatue të pafajshmit. Ndër të parët
njerëz që më ka folë me njëfarë sigurie
për këtë çështje asht kenë Don Mark
Hasi, i cili tregonte për qëndrimin burrnor të atyne
trimave para një "gjyqi" që fatkeqësisht
nuk u ndigjue kurrë nga populli. Prej tij ndigjova se shumë
vetë i nxirnin në "gjyq" në ndonjë
prej dhomave të hetuesisë, i dënonin me vdekje, i
izolonin ndër të mnershmet biruca, i torturonin prap mbas
dhanjes së vëndimit dhe kur, kishte raste dobësimi
ose frike nga vdekja, dhe i "pranonin" akuzat që
deri atëherë nuk i kishin pranue, i premtonin se do t'i
falnin jetën, po kje se ata pohojnë para "gjyqit
të popullit". Bahej edhe një "gjyq publik"
dhe në fund përfundonte më dënim me vdekje,
sa me i tregue popullit se ti "ishe fajtor dhe nuk je dënue
i pafajshëm", mbasi kur të bahet kërkesa "për
falje jete" nga ana yte në Kuvendin Popullor, atëherë,
të vjen "falja e jetës". Kjo lojë u asht
ba shumë vetëve dhe pikërisht Imzot Gjergj Volaj,
asht pushkatue në këtë mënyrë. Janë
të shumtë njerëzit e pushkatuem kështu veç,
kur janë ndodhë para brigadës së pushkatimit
e kanë besue se të gjitha "premtimet", ishin
vetëm rrena.
Mbas pak ditësh, pikërisht, më 9 mars 1998 u gjeta
në një tavolinë të arkivit, para një aparati
zmadhues ku një zonjushë shumë e njerzishme më
solli një zarf me filma, më shpjegoi si shihën në
aparat, më solli edhe një letër për shënime
me vulën e arkivit dhe më ftoi me fillue punën. Kur
ajo fliste dhe mundohej me më shpjegue kjartë mënyrën
e leximit të materialit, unë i pohoja me kokë se
kam kuptue gjithçka thonte vetëm me fillue shpejt e
me pa dosjën, më dukej se po hapej dera e dikush po më
thonte: "Çou shpejt, se kemi gabuar që t'i kemi
dhenë!"
Faqja e parë..."Frano Pjetër Gjini me shokë"....
O Zot a thue jam në andërr? - Fillova me prekë tavolinën,
vehten, se nuk i besoja syve... Vëreja përreth nëse
ata njerëz që vinin e shkonin për punët e tyne
me zonjushën, janë me të vërtetë njerëz,
apo më duken mue!? ... Vazhdova me lexue: ...."1. Frano
Pjetër Gjini, 2. Nikoll Zef Deda, 3. Mati Kol Prennushi, 4.
Tom Palok Laca, 5. Zef Kol Haxhija, 6. Ndoc Rrok Sahatçija,
7. Gjon Frano Karma, 8. Nikoll Hil Shelqeti, 9. Mëhill Pjetër
Miraj, 10. Zef Gjeto Pëllumbi. Nalt në fletë futej
në rreth: Nr.1302/I Arkivi. Vazhdon në një rreth
tjetër ma poshtë: Nr.1302/II-A, ma poshtë e nënvizueme:
Fletë 156, prap ma poshtë: Nr.gj.858, 1948. Në cepin
sipër, majtas, kishte diçka të fshime. Nuk kishe
ke me pyet, pse? Sigurisht, dosja duhet të ishte ajo e përpunuemja
për me u dhanë me u shikue, mbasi kuptohet, origjinali
i vërtetë nuk mund të përfshinte 10 persona
në 156 fletë. Menjëherë më ra në sy
vetëm emni i At Mati Prennushit, ishte i nënvizuem. Shumë
kohë mbrapa pata marrë vesh se çdo emën i
nënvizuem kishte dosje në vazhdim edhe mbas pushkatimi,
ose edhe mbas vdekjës në burg. Ka rasë që nga
deponimet e tjetër njeriu, nënvizohet një person
i përmendun nga ai, nëse ai asht i nënvizuem, menjëherë
i asht hapë dosja, p.sh. Në deponimet e Prof. Pashko Gjeçit,
nënvizohet emni i Prof. Kol Ashtës, etj. Kjo nuk do të
thotë se asht arrestue përsoni i nënvizuem por sigurisht
asht kenë në listat e survejimit.
Në kopertinën e dosjes mbrendë asht një skicë
ku janë shënue studjuesit e dosjes: Rakip Beqja, Xheudet
Miloti, Pashko Picoku, Foto Prifti, Hysen Gora, Edmond Cakaj. Këta
përsona kanë pasë mundësi me e lexue dosjen
dhe me e studjue. Shpesh studimi asht lidhë me vëprimet
e ndonjenit prej tyne, që nëpërmjet atij studimi
ka krijue lidhje me proçese të tjera, p.sh. Xheudet
Miloti atë vit që ka studjue këtë dosje arreston
At Rrok Gurashin, dhe hap dosje të re për këtë
përson në vitin 1957, pra gati 10 vjet mbrapa mbas dëshmive
të At Rrokut në këtë dosje. Në ndonjë
rasë ka person që ka mujtë me botue edhe libra, tue
i ndihmue Sigurimit për publikimin e "vëprimeve"
të tija, p.sh. Rakip Beqja. Rakipi ka ndihmue edhe Jup Kastratin
nëpërmjet të parathanjes së librit të tij,
tue tregue vnerin që ka në shpirt Jupi për Klerin
Katolik, që i vlente edhe si "garanci" për titujt
"shkencorë". Ajo parathanje nuk asht shkrue kur Jup
Kastrati ka fillue me u angazhue me organët e Sigurimit, mbasi
kur shkruen parathanjen ai asht ndër "veteranët"
e Sigurimit. Jupi spijunazhin e fillon ma herët, kur punonte
si sekretar në Gjimnaz të Shtetit dhe pa dhanë provime
merr dëftesën e "pjekurisë", dhe pa dhanë
provime merr universitetin etj. privilegje deri në titujt "docent,
Prof. Dr. etj.". E, sa si Jupi... kështu veproi Skënder
Drini, Viron Koka, etj.
PJESA E PARË
Do të filloj, pra, me "Dosjen 1302/II-A":
"Faqe nr.1: Republika Popullore e Shqipërisë, Ushtrija
Kombëtare Shqiptare, Gjykata Ushtarake e Shkodrës, Vdekje
Fashizmit Liri Popullit, Nr. i Akteve: 17, Nr. i vëndimit 2.
Proçes-verbal" (një vulë e palexueshme), dhe
fillon akt-akuza: "Prokuroria Ushtarake e Zonës Ushtarake
të Shkodrës, me akt-akuzën e saj me Nr. 2, datë
2-I-1948, i solli kësaj gjykate aktet hetimore të rrjedhura
kundra të pandehurve: Monsinjor Gjini, Dom Nikoll Deda, Padër
Mati Prennushi, Dom Tom Laca, Zef Haxija, Dom Ndoc Sahatçija,
Padër Gjon Karma, Padër Mëhill Miri, Xhakoj Zef Pëllumbi
dhe Dom Shelqeti, për fajin se: Kanë punuar për ardhjen
e fashizmit dhe për okupimin e vendit t'onë nga imperializmi
Italjan. Qysh para okupacionit kanë qenë agjenta politikë
dhe spijunazhi t'imperializmit... Gjatë okupacionit ... Kanë
punuar për ta legalizuar....
Kanë qenë pengesë serioze e L.N.Çl... kanë
punuar për eleminimin e kësaj lëvizje... me organizata
kriminale... kanë përkrahur tërë qeveritë
kuislinge... kanë penguar rezistencën e popullit... janë
qenë agjenta të Gestapos duke denoncuar në zyrat
sekrete të saj militantët e L.N.Ç.
Mbas çlirimit hidhen me egërsi e tërbim, që
të godasin Pushtetin, nën kryesinë e Monsinjor Gjinit...
Gjithë klerin katolik e transformojnë në një
organizatë fashiste Demo-kristjane. Zgjedhin Komitetin Qendror...
me Monsinjor Gjinin, ... Komitete, nënkomitete, lidhje me të
arratisur... Lidhen me të huaj... pregatisin kryengritje të
armatosur ... përpjekjen e 9 shtatorit 1946, ... etj. ... etj
... faje këto të parashikuara prej nenëve 2,3, (pikat
1, 2, 4, 6, 7, 8, e 14) dhe nenit 4 të ligjes 372 mbi fajet
penale kundër Shtetit dhe Popullit.
Këto akte mbasi u rregjistruan në Nr.17 të Radhorit
Themelor për ditë gjyqi u caktua data 6 janar 1948, ditë
e martë, ora 10 para dreke.
Shkodër më 2 janar 1948
Sekretari: Sh.Dautaj d.v. Kryetari: M.Bllaci d.v."
"Ditën dhe orën e sipërme trupi gjykues u formua
si vijon:
Kryetar Kapiten i I-rë Misto Bllaci, Anëtar N/Toger Anastas
Koroveshi, anëtar N/Toger Xhemal Bejtja, duke qenë gati
prokurori Kapiten Namik Qemali dhe sekretari i Gjykatës Shaban
Qamil Dautaj. U suallën të pandehurit nga burgu. U pyet
identiteti i tyre dhe thanë se quhën:
1. Imzot Frano Pjetër Gjini, i biri i Pjetrit dhe i Drandës,
vjeç 62, shqiptar, i pa martuar, i pa dënuar, i varfër,
ka mbaruar Theollogjinë, me profesion Ipeshkëv, lindur
në Shkodër dhe banues në Shkodër, i rreshtuar
(i arrestuem) me datën 15 nandor 1946.
2. Don Nikoll Zef Deda, i biri i Zefit dhe i Agës, vjeç
58, i pa martuar, i pa dënuar, i varfër, ka mbaruar Theollogjinë,
famullitar, ka vëllaun në burg, një vëlla të
ekzekutuar, lindur në Shkodër dhe banues në Hajmel,
i rreshtuar me datën 13 tetor 1946.
3. Padër Mati Prennushi, i biri i Kolës dhe i Drandës,
vjeç 66, i pa martuar, i pa dënuar, shqiptar, i varfër,
prift, ka mbaruar Theollogjinë në Austri, në burg
ka nipin e tij Paulin Prennushin, i lindur në Shkodër,
i rreshtuar me datën 15 nandor 1946.
4. Don Tom Laca, i biri i Palokës dhe i Drandës, vjeç
51, i pa martuar, i pa dënuar, me gjendje ekonomike të
mesme, ka mbaruar Theollogjinë në Romë, me profesion
prift, në burg ka djalin e motrës Zef Palin, nga Shkodra,
i rreshtuar me datën 14 tetor 1946.
5. Zef Kol Haxhija, i biri i Kolës dhe i Gjystës, vjeç
58, i martuar me 8 fëmijë, i varfër, ka mbaruar shkollën
teknike tregtare, mandej ka vazhduar Gjimnazin Ushtarak turqisht,
nga Shkodra, i pa prekur nga reforma, ish deputet, i rreshtuar me
datën 20 nandor 1946.
6. Don Ndoc Sahatçija, i biri Rrokut dhe i Nushës, vjeç
41, i pa martuar, i pa dënuar, i varfër, ka mbaruar Theollogjinë,
me profesion Ipeshkëv, lindur në Breg të Matës,
i rreshtuar me datën 26 qershor 1947.
7. Padër Gjon Karma, i biri i Franos dhe i Dilës, vjeç
52, ka mbaruar Theollogjinë në Austri dhe në Romë,
i pa martuar, i pa dënuar, shqiptar, me profesion famullitar,
lindur në Gur të Zi, i rreshtuar më 10 nandor 1946.-vdekë
1975 (e shtueme me shkrim dorë data e vdekjes).
8. Don Nikoll Shelqeti, i biri i Hilës dhe i Dilës, vjeç
55, i pa martuar, i pa dënuar, i varfër, ka mbaruar Theollogjinë
dhe Fillozofinë në Austri, me profesion prift e famullitar,
lindur në Shelqet, i rreshtuar me datën 20 dhetor 1946.
9. Padër Mëhill Miraj, i biri i Pjetrit dhe i Prendës,
vjeç 39, shqiptar, i pa martuar, i pa dënuar, i varfër,
ka mbaruar Theollogjinë në Romë, ish profesor e zëvendës
famullitar, nga Shkodra, i rreshtuar me datën 20 tetor 1946.
10. Zef Gjeto Pëllumbi, i biri i Gjetos dhe i Lukes, vjeç
22, i pa martuar, i pa dënuar, lindur në Bogë të
Koplikut dhe banues në Mal të Rrencit të Lezhës,
me profesion xhaku, ka krye të tretin kurs Theollogjik, ka
të ekzekutuar dajat, Mark Mirin e Zef Mirin, dhe të arratisur
djalin e dajës, i varfër, i rreshtuar me datën 15
nandor 1946.
U këndua akt-akuza e Prokurorisë, përmbajtja e së
cilës është përshkruar në parathënjen
e këtij proçesi.
Prokurori përsëriti akt-akuzën.
U pyet i pandehuri Don Ndoc Sahatçija dhe tha: Pjesërisht
akuza është e vërtetë dhe pjesërisht jo.
Unë çka kam dijtë dhe çka kam ba i kam thanë
në proçes dhe jam dakord me te. Unë kam mbarue
theollogjinë e fillozofinë në vitin 1932 në
Jezuit... këta edhe si italian punonin edhe në këtë
drejtim në favor të Italisë... kemi ba hartime krejt
në frymë fashiste, ... Kolegji merrte ... subvensione
nga Roma, Ipeshkvija e Vatikani ... Ma parë merrte nga Austrija
... kleri donte influencën e Italisë, dhe kohën e
Zogut filloi aktivitet në favor të pregatitjes së
terrenit për ardhjen e fashizmit. Nga Papa ka pas ardhë
enciklika që fliste për komunizmin ateist .... Në
Rusi klasat e ulta e donin këtë regjim ... propaganda
që bahej kundër Rusisë nuk ishte e vërtetë.
Papa mundohej të shuante komunizmin por kundër fashizmit
nuk ishte ... kleri rronte mirë kurse populli vuante ... në
kemi ndjekur rrugën me luftuar pushtetin ... Enciklika i ka
ardhur Imzot Bumçit, Imzot Gjini ishte zëvendës
dhe Imzot Prennushi që mbanin lidhje me Jakomonin, Melonin
etj ... me këta lidhej edhe Çiprian Nika, Pal Doda,
Anton Harapi, ... që kishin qëllime politike ... asht
ba mbledhje si me pritë Italinë ... me Thaçin,
Laca, Koliqi, Shestani, Pici, Nika, Zojzi etj ... kemi përkrahur
karabinjerinë .... Ne e pritëm mirë Gjermaninë,
se kështu na tha Imzot Bumçi ... Kleri ka ndihmuar organizatën
trathtare të Ballit Kombëtar, Legalitetin dhe Nacional
Indipendentët dhe ka luftuar Lëvizjen N.Çl... që
luftonte okupatorin ... kështu kemi vazhdue edhe mbas çlirimit
... dhe kemi punue me zbatue direktivat e Komitetit Demokristjan
që asht formue para çlirimit në Shkodër, kjo
ka dalë prej Kryesisë së klerit Thaçit e Imzot
Gjinit me pjestarë At Mati Prennushi, Don Nikoll Deda, Çiprian
Nika, Palaj, Laca, etj ...asht formue në kohë të
Gjermanisë, ... ka ba mbledhje me civila si Serreqi, Mjeda,
Doda ... janë krijue Komitete e nën/komitete, në
Lezhë ka ardhë At Mati Prennushi, Çiprian Nika,
etj... Bashkimi Shqiptar ka dalë prej Demokristjanës dhe
Fausti e Dajani kanë qenë udhëheqës... në
Lezhë e ka formue Nën/komitetin Mati Prennushi me antarë
Padër Rrok Gurashin, Mëhill Çunin, Ndre Lufin,
Koda, Don Lekë Dredhaj etj. ...mbasi do të zbarkojnë
Anglo-Amerikanët. Padër Mati Prennushi ka ardhur në
Rubik... ku kemi biseduar për të arratisur me Padër
Rrokun, Arta, Serreqin, Palaj etj. ku ishte edhe nipi em Zef Mikeli,
edhe ky foli kundër Pushtetit... Për në Orosh më
ka tregue se kanë ba mbledhje Prenk Lezaj... Në mbledhje
në Troshan ka ardhë Imzot Volaj, Nikoll Shelqeti, Gurashi,
Dredhaj, Serafin Koda etj... Dul Rrjolli na ka propozue me u marrë
me politikë... na ishim kundër Pushtetit... Kishim takime
me të arratisun, që ishin mbrapavija e Demokristjanës...
Në Orosh më ka thanë Prenk Lezaj se Imzot Gjini ka
pasë takime me Mark Gjon Markun... At Mati Prennushi më
ka thanë se Shkodra asht e pregatitun... dhe të arratisunit
janë ushtri... Në Tiranë kam takue disa herë
Don Shtjefën Kurtin... për armët në Kuvend e
kam marrë vesh se u gjetën... veprimtarinë teme e
quaj trathti, ashtu edhe kleri ka bërë trathti... jam
fajtor se jam edukuar kështu.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Padër Mëhill Miraj dhe tha: Akuza për
mue ka gabime... Nuk kam marrë pjesë në ndonjë
mbledhje, mbasi këto janë bërë sekrete... Unë
kam bisedue me Padër Gjon Shllakun në fillim të 1945,
për me formue një parti Demokristjane... për me marrë
pjesë mbrenda Frontit... Kam bisedue edhe me Padër Leon
Kabashin për këtë... me Padër Prennushin nuk
kam bisedue.... Asht ba një mbledhje me Gac Lecin, Rrok Zojzin,
Mark Lecin, Lin Çiurçija e Zef Haxhija, i cili tha
se orthodhoksët dhe myslimanët janë bashkue, dhe
se juve jeni tue na ngatrrue... Në Vërmosh kam ba dy mbledhje
në vitin 1944, pro Prenk Calit... në shtator jam takue
me Padër Antonin ...çlirimi më pëlqeu, por
si pushtet jo... Nush Radovani më ka thanë se asht antar
i Demokristjanës ... Padër Gjoni më ka caktue propagandist
mue, Padër Frano Kirin dhe avokat Paulin Palin... ndërsa,
prej Paulin Kel Palit mora vesht se asht ba mbledhje tek ai me Nino
Kurtin etj. ... me demokristjanën asht kenë kryetar Padër
Gjoni ...kam bisedue për këtë edhe me Padër
Donat Kurtin ... Me Pashuk Bibën asht takue Padër Leoni
dhe Filip Mazrreku ... Muharrem Bajraktari ka emnue komandanta për
çdo krahinë... Nik Sokoli ka shkrue katër letra...
lidhjet me të i kam pasë prej Kadri Cacës... kam
ndi se Frano Kiri ka pasë lidhje me të arratisun... Jam
takue me Pal Thanin... Padër Antoni më ka thanë pse
nuk më bini mbrapa me më dorëzue, se më shpëtojnë
anglo-amerikanët, unë i thashë rueju mos të
diktojnë se të mbysin... Jam takue me Kol Ashikun... edhe
ky i arratisun ... gjithashtu, punët e klerit janë punë
të këqija... Ju kënduan thënjet që ka bërë
në Seksion dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Don Nikoll Shelqeti dhe tha: Akuza nuk më
duket e përshtateshme se nuk kam punue për ardhjen e imperializmit
italian... nuk kam punue për ardhjen e të huajve... nuk
dij të kemi faj politik... edukata që kam marrë asht
kenë thjeshtë fetare dhe me politikë nuk jam marrë
kurrë... kur Italia zaptoi tokën shqiptare ishte okupatore...
por kleri nuk dij se e ka pritur Italinë... me gjerman nuk
kisha lidhje, ato rrinin në pyll... aty kishin komandën...
unë nuk u trembja nga gjermanët, se nuk kishin çka
të më banin mue, vetëm se do të më internonin
fundi në Gjermani... për çlirimin e kam pritë
mirë, edhe reformat... Kanë ardhë priftën në
qelë dhe kemi biseduar si do të vijnë puna me qeveri
në të ardhmen por kundër jo... kam bisedue me Don
Nikoll Dedën, se po thonë se Gjon Marka Gjoni ka një
radio transmetuese... se nuk më kanë ardhur të arratisur...
dhe e kam pyet për Pjetër Shan Dedën, por nuk dinte
gja ... Me Mark Gjon Markun dhe Lleshin nuk jam takue qysh se kanë
dalë në mal... Qelës seme i janë marrë
tokat... Nuk jam kenë në lidhje me kërkend kundër
pushtetit. Unë kam qenë klerik, por, dukët, se nuk
më ka besue kush. Unë kundër Pushtetit nuk kam bisedue
as kam punue për kontra tij.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Zef Gjeto Pëllumbi dhe tha: Sa për
akuzat që më bëhen për mua nuk më përshtaten
aspak... kur isha 6 vjeç erdha në Shkodër... me
u ba frat... Unë në klasë jam qenë me tre vetë
të Lëvizjes N.Çl.... Partinë Komuniste e urrenim...
Në shkollë na jepnin edukatë nacionaliste... Aty
vinte Ernest Koliqi etj.... simpatizojshe Ballin.... pushteti më
pëlqeu, por si Parti Komuniste jo, se kisha fitue urrejtje
sidoemos kur më grinë (pushkatuan) dajën Mark Mirin,
pa të drejtë mbasi u pushkatue pa gjyq. Kur u gjetën
armët në kuvend më vinte keq se u shkatrrua... Me
Padër Aleks Baqlin kam biseduar, vetëm ai thoshte ndonjë
fjalë kundër pushtetit... edhe me Padër Filip Mazrrekun...
kur u vra daja vetë i dheti kam shkrue në ditar kundër
pushtetit.. në 1945 kam shkrue "Në qytet bleron pranvera"
... jo politik ... Kur u arrestue Padër Donati, më ka
thanë Padër Baqli se asht arrestue se ka grisë një
gazetë muri....Padër Aleksi e Filipi thonin fjalë
kundër oficerava, se janë pa shkollë... Padër
Augustini fliste kundër pushtetit dhe punës vullnetare...
kur asht ekzekutuar Padër Gjoni mua më asht dhimtë...
kur asht arrestue Padër Leon Kabashi, padër Baqli më
tha se ka takuar Pashuk Bibën... Zarfin me dokumenta që
më kishte dhanë Padër Palaj e mëshefa dhe kur
erdhi Dul Rrjolli i kam treguar të gjitha vendet... Dhomën
e At Bernardin Demës e ka çelur Ndoc Vasili... për
me marrë libra... Armët nuk i kam mëshehur unë,
por fretnit i kishin mëshefur, gjithashtu dhe dokumentët,
dhe përgjegjës ka qenë Çiprian Nika. Dokumentët
e Gjonit të Marka Gjonit ishin mëshef në mes të
Kishës, dhe këto dokumente i donin për histori. Në
Kuvend kam ndigjue se Padër Gjoni ka shkue me një Anglez
tek Nigris. Veprimtarinë teme, nji këto gabime të
vogla të pa çfaqura, këto janë faje, por Padër
Donat Kurti dhe Padër Baqli na epnin edukatë kundra Lëvizjes
N.Çl.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Padër Gjon Karma dhe tha: Për sa dij
unë akuza nuk asht e vërtetë. Unë nuk kam pasë
dijeni as që kam punue për ardhjen e fashizmit, por e
kam urrejtur dhe kur ka ardhur e kam pritur me keqardhje... Isha
misionar shëtitës nga 1930 deri në vitin 1943...
kam dalë me folë për Fenë e Krishtit. Padër
Anton Harapi nxori leje të posaçme nga Vatikani dhe
u fut në Regjencë... në kuvend ka ardhë një
kapiten Anticho, por nuk dij se kush kishte lidhje me të...
Enciklikën nuk e kam punue se atëherë në Shqipni
komunizmit nuk i ndihej era... tek Lëvizja nuk kam parë
rrezik as që kam predikuar kundër saj, as kundër
Partisë Komuniste. Në mbarim të 1943 më ngarkuan
detyrën e Rektorit, i pari kolegjit për shkak se kisha
treguar aktivitet fetar... Unë kam mësue edukatën
fashiste... tek Hausdingu s'kam shkuar asnjëherë përkthyes
me Nigris. Asht e vërtetë se vetëm në kuvendin
tonë dhe të fretënve hynë ushtritë gjermane.
Nga detyra e Rektorit u pushova kur erdhi Padër Fausti, se
kisha disiplinë të rrebtë me xhakoj... unë lidhje
me Misionet nuk kam pasë... tek Padër Fausti nuk i kam
parë ndonjë shenj kundër Pushtetit dhe nuk dij gja
... nuk kam propaganduar ndër xhakoj... ne na ishte prishë
qejfi pak se shkruanin në dyert e kishave drapër e çekanin
... edhe në Itali kam parë të shkruar në kisha
Sopatën e Duçes... Për Organizatën "Bashkimi
Shqiptar" nuk kam pasë dijeni përveç se kur
doli në gjyq. Përsa thonë xhakojt Gjon Shllaku, Preng
Lezaj etj. që unë kam qenë inspirues dhe organizator
i "Bashkimit Shqiptar", nuk asht e vërtetë.
Votimet e 2 dhetorit nuk i kemi sabotuar... ka ardhë Dom Shtjefën
Kurti me rregullue çështjet e klerikëve për
votime, me lanë çdo njeri të lirë por, jo,
nga pjestarët e klerit ose për me votue në kutinë
boshe... Për organizatën Demokristjane e kam dëgjuar
në gazetë por nuk kam qenë antar. Nuk asht e vërtetë
që të kem pasë lidhje me Misionet e huaja dhe as
kemi punuar për kryengritje dhe as për lidhje me të
arratisurit. Për ngjarjen e 9 shtatorit nuk kam dijtë
kurrgja. Me Mark Gjon Markun nuk kam pasë lidhje as i kam dërgue
letra, si thotë Preng Lezaj, mbasi unë nuk i kam dashtë
ata si familje. Nuk asht e vërtetë që të kem
qenë aktiv kundra Pushtetit dhe kundra interesave të popullit.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Don Nikoll Deda dhe tha: Në atë formë
që asht trajtue akuza nuk asht e vërtetë. Nuk asht
asgja e vërtetë... qysh në 1930 jam kenë famullitar
në Hajmel. Meshtar jam qysh në vitin 1914... kleri ka
marrë subvencione nga Austria, nga Zogu dhe Italia... edhe
unë kam marrë nga Zogu, Jugosllavia, por spijun nuk kam
qenë por zogist kam qenë. Nuk kam qenë agjent i imperializmit
jugosllav dhe as kam punuar për ardhjen e fashizmit ... Jakomonin
etj. i kam njohur se u kam kërkuar subvencion për të
rregulluar ndërtesat e kishës... me Zogun më mori
rryma se desht me më zanë Mustafa Kruja... tek Zogu shkoja
se isha i partisë së tij... kur u ba lëvizja e Dukagjinit...
organizator ishte Don Loro Caka... ardhjen e fashizmit e kam quejt
si akrobaci të Musolinit dhe m'u duk i keq... në karabinjeri
shkoja se hajnat filluan me vjellë famullitë... Unë
nuk dij se ka punuar për fashizmin kleri katolik... 30 e sa
armë i janë dhanë popullit për me i përdorë
kundër hajnave... por jo kundër Lëvizjes N.Çl.
Armët ia kam dorëzue Bib Rrokut... më kanë ardhë
në qelë oficera gjerman e italian, por i kam pritë
e përcjellë si shqiptar... Kam takue Padër Antonin
në Regjencë për sulmin që më bëri
Myslim Bejgora me kosovarë. Padër Antoni nuk dij në
se ka qenë kriminel i popullit, por mbas proçeseve ashtu
kemi ndigjue, dhe proçeset janë simbas punës që
ka bërë. Pëlqimi i Padër Antonit për në
Regjencë ka ardhur nga Selia Shenjte dhe eprorët e tij,
me ndërmjetësinë e Gjermanit dhe të Mehdi Frashërit
... Mbas çlirimit takime përsonale nuk kam bërë
me njeri... nuk kam kenë fashist këmishzi... Kam kenë
shumë herë tek Pjetër Deda, i cili asht arratisë
se ishte fajtor... kam qenë dy herë në mbledhje...
ka qenë Simon Darragjati, Karlo Pistulli dhe ca Vukatanas,
dhe Pjetri fliste me i ra burgut e me nxjerrë të burgosunit
dhe me nisë lëvizje kundër Qeverisë. Në
mbledhjen e dytë që asht ba në shtëpinë
e Cin Serreqit kanë ndodhur Gjoni e Cin Serreqi, Caf Dragusha,
Guljelm Suma, dhe do elementa të tjerë që nuk i njoha.
Në këtë mbledhje u bisedue me formue një organizatë
kundër Qeverisë, por mbështetjen se ku e kishin nuk
e dij. Unë kam marrë pjesë rastësisht në
këto mbledhje, mbasi shkova në shtëpi të Pjetrit
dhe familja më tha se asht tek Cin Serreqi dhe kështu
shkova fill atje ... nuk dij për sektor pune dhe për të
arratisur... Për sulmin e 9 shtatorit nuk kam bisedue as kam
qenë i deleguem nga kleri për të marrë pjesë
ndër këto mbledhje. Don Tom Laca nuk më bie ndër
mend të ketë qenë në mbledhje. Unë nuk
e dija se asht formuar demokristjania dhe kam shkue vetë tek
Pjetri e Cini, pa më thirrë njeri. Unë këto
mbledhje i quaja fantazira dhe se janë me rrezik se nuk bahët
kurrgja, nuk ma priste mendja. Nuk lajmërova qeverinë
se nuk kam qenë hafieja e kurrkujt, se mejtova se nuk bëhët
gjë. Për përpjekjen e 9 shtatorit nuk kam dijt kurrgja,
por kur u ba e mora vesh se e kish bërë Kazazi. Unë
veprimtarinë teme nuk e quaj trathti, nuk kam qenë armik
i popullit, as vegël e të huajt.
U pyet i pandehuri Padër Mati Prennushi dhe tha: Akuza nuk
është e vërtetë. Jam meshtar qysh në vitin
1904... famullitar në Kastrat jam qenë 15 vjet rresht...
ndihmat nga Austria dhe Italia jepëshin për ndihmën
e kultit dhe shkojshin në favor të kuvendit dhe të
përsonit... nuk kam qenë në shërbim të
fashizmit as kam punuar për të, dhe nuk kam dijtë
kurrgjë. Më 14 qershor 1944 jam emruar Provinçial
në vend të Padër Antonit. Kur erdhi Italia sikur
na ra rrëfeja dhe kam kja me lot, por unë nuk kam ba kurrgja.
Meloni dhe Jachomoni kanë ardhë kur jam ba Provinçial,
mbasi kam qenë qysh në 1941 në Tiranë me shërbim
e më ka takue rasti të takohesha me ta. Subvencion më
kanë dhënë po pa kurrnjë konditë... kam
njohur gjeneral Nuçin por mardhënje politike nuk kam
pasë. Kol Bibën e kam njohur më parë por nuk
kam punuar me te për ardhjen e fashizmit, gjithashtu edhe Ernest
Koliqin, por çështje politike nuk kam fjalosur me to.
Tek Jakomoni kam shkuar për vizitë në Pallat se na
grishte, kam shkuar si superior i kuvendit dhe i bënim urime
për Shqipni. Me Melonin jam njohur por takime nuk kam pasur.
Iljaz Agushin, Papa Lilon e të tjerë i kam njohur në
Tiranë, megjithatë Papa Lilon e kam njohur dhe më
parë, kam pasë shkuarje, por mardhënje politike jo.
Ai ishte në shërbim të italianëve. Unë
nuk dij se kush ka punuar nga kleri për okupimin e Shqipnisë.
Padër Palaj e Padër Gjergj Fishta kanë qenë
italo-fila. Në kohën e Italisë kemi punuar për
të këthyer orthodoksët në katolikë... por
unë nuk dij se ka pasë qëllime politike, për
këtë ka qenë i ngarkuar Delegati Apostolik, në
vende të ndryshme shkonte ai vetë. Padër Karma shkonte
për predikime ku kanë qenë katolik. Na kishim përfitim
shpirtnor... Në Tiranë kam qenë në 1941, përpara
kësaj date kam qenë në Gomsiqe dhe në Bërdicë.
Nuk kam predikuar për të shtuar radhët e fashizmit,
në Tiranë kam qëndruar deri në vitin 1944. Nuk
më ka ardhë keq për kapitullimin e Italisë.
Mbas kapitullimit të Italisë ka hy Gjermania dhe ma vonë
kam njohur gjeneralin Vistull në Tiranë, këtu kam
njohur Hausdingun, tek i cili kam shkuar 4-5 herë për
të shpëtuar njerëz, por nuk kam shkuar për spijunllëqe
dhe nuk kam marrë pare nga Gjenerali Vistull... Me majorin
gjerman që asht vra e që ka qenë tek Hausdingu jam
njohur por mardhënje politike nuk kam pasur me të. Lëvizjen
Nacional Çliririmtare e doja se luftonin kundër okupatorit.
Komunizmin e kam urryer... Ball e Legalitet kishte por nuk jam marrë
me to... Kleri, unë e dij se nuk ka punuar me okupatorin. Padër
Anton Harapi ish Regjent Shqiptar dhe njëfarë Shqipnije
ishte sa me i thanë Shqipni. Unë nuk dij se çka
ka punuar ai me okupatorin dhe as më bie ndër mend, por
Padër Antoni është munduar çka ka muejt me
ba e ka ba. Me Padër Antonin politikisht nuk kam punuar...
kur u ba Regjent ka ardhë në një mbledhje në
Shkodër, në "Rozafat", për mos me hy komunistat
në qytet, ... unë nuk kam folë, as kam aprovue as
disaprovue... Aty vetëm Prenkë Cali me disa malësorë
të tjerë tha hapët se ju qytetarët kini vetëm
fjalë, dhe nga ne kërkoni gjithnji punën. Ne na kini
lanë mbas dore, ne na thirrni kur keni punë me ba. Çfarë
vëndimesh u morën aty nuk më kujtohet... Me Padër
Antonin nuk kam bërë mbledhje. Nuk dij që kleri të
ketë punuar për të organizue forca kundër L.N.Çl.
pse unë vetë nuk kam punue. Për armën e gjatë
që është gjetur në tavanin e kishës në
një birë murit, unë nuk di gja fare se kush e ka
mëshef, kurse librat që janë gjetur në tavanin
e korit të kishës si dhe nën elterin e Shna Ndout,
janë futur prej shumë pjestarëve të këtij
kuvendi, përposë meje që nuk kam dijtë se janë...
Me Mehdi Frasherin, Lef Nosin, Brahim Biçakun jam njohur
dhe kanë ardhë në kuvend... këta ishin Regjenta...
Lef Nosi shkoi në Dukagjin e Mehdi Frashëri në Gjermani,
kurse Ibrahim Biçaku nuk dij gja. Tek Mato Murati kam shkuar
një herë, por ai nuk ka ardhë në kuvend. Nuk
asht e vërtetë që i kam çuar informata. Me
Javer Rushitin jam njohur ma parë e Nën/Kolonel Garxholen
jam njohur si shkodranë... Kur ishte në arrati Kol Ashiku
më kërkonte lajme, por nuk i kam çue... një
plakë që kishte djalin me Kol Ashikun më ka ardhë
e i kam dhanë 4 napolona letër... mbas çlirimit
nuk kam treguar aktivitet kundër Pushtetit. Mbledhje në
Kuvend me karakter politik nuk kam bërë... Provokacionet
greke i kam quajtur të rrezikshme... Padrejtësitë
e Konferencës së Paqës i kam pritur keq. Nuk asht
e vërtetë se kam sabotuar votat e dhjetorit 1945, unë
nuk kam votuar... Kemi bërë mbledhje në Argjipeshkvi,
ku ka marrë pjesë Monsinjor Thaçi, Gjini, Volaj,
Pal Doda, Fausti, Dajani dhe unë, biseduam për punë
të xhakojve nëse duhej të votonin dhe vendosëm
të mos votonin, se disiplina e mbrendëshme nuk i lejonte...
Në Seminar ka qenë Padër Gjon Shllaku, Padër
Nika... etj. por nuk dij se jepnin edukate fashiste. Tjetër
mbledhje nuk kemi bërë. Në Tiranë kam shkue
me kontrollue Ipeshkvinë, por mbledhje nuk kemi bërë.
Në Durrës nuk kam shkue, por në Tiranë jemi
kenë në qelë ku lypëm takim me Kryetarin e Qeverisë,
por nuk na pranoi. Memorandum bamë por nuk e çuam, as
që dij në se e ka çuar Don Shtjefën Kurti,
por mbi qeverinë nuk dij gja se asht shkrue, por për çështje
të shkollave që na u mbyllën asht ba memorandumi.
Delegat Apostolik ka qenë Monsinjor Nigris, zëvendës
më vonë ka qenë Monsinjor Gjini, por nuk dij se si
korespondonin me Vatikanin, por në kjoftëse nëpërmjet
Misjoneve të hueja... Me Loro Kurbinin nuk kam biseduar çështje
politike... Më 12 tetor 1945 kam shkuar në Lezhë,
... kam qenë edhe në Troshan, por nuk kam dhënë
instruksione për mos me marrë pjesë në qeveri.
Për organizatën Demokristjane nuk dij kurrgja. Nuk kemi
formuar Komitete e N/Komitete, as kemi bërë mbledhje dhe
as që asht përmendur.
I pandehuri Ndoc Sahatçija tha: Ky ka mbajtë fjalim
për sabotimin e zgjedhjeve të 2 dhjetorit dhe për
me kundërshtuar Reformat e me krijuar Komitete.
I pandehuri Padër Mati Prennushi tha: Kjo asht nji shpifje,
unë nuk dij gja... Dokumentat e municioni që janë
gjetë në Kuvend i kam parë kur i kanë gjetë
dhe, kanë qenë katër pesë pushkë, do gypa
me maskë, revolver, pushka automatike, fishekë dhe të
tjera, edhe disa bombe të çartuna. Për dokumentat
më kanë kallxue, se këto i ka pasë marrë
Padër Pal Doda e Padër Çiprian Nika, këto
vareshin prej meje, por unë e mora vesht kur ka ndodhë
kjo, nuk ma priste mendja se janë ruajtur, i dija të djeguna...
Koresponendencë me të arratisur nuk kam pasë dhe
nuk i kam konsideruar si ushtri të Demokristjanës të
arratisurit. Me Anglo-Amerikan nuk kam pasur lidhje. Në Komitetin
e Përbashkët nuk kam qenë antar as kam ftuar njëri
për të marrë pjesë. Kur është bërë
ngjarja e 9 shtatorit kam ndodhur në Troshan dhe atje e mora
vesh. Veprimtarinë time nuk e konsideroj kurrë trathti.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Monsinjor Frano Gjini dhe tha: Akuza ka disa
të teprueme, por ka disa që i kemi ba. Se kam marrë
pare asht e vërtetë, se kam propaganduar për fashizmin
jo. Para çlirimit nuk kam punuar për prëgatitjen
e terrenit për ardhjen e fashizmit... kam qenë me shërbim
në Kurbin, Derven, Durrës, Shna Premte, Perlat, dhe qysh
prej 1930 jam Ipeshkëv i Mirditës. Regjent i Delegacionit
Apostolik jam emruar në nandor të vitit 1945. Miqësi
përsonale me Zogun nuk kam pasë, .... Subvencion nga Austria
kemi marrë, pastaj u shkëputëm mbasi ajo humbi luftën
dhe u lidhëm me Italinë. Për ardhjen e Italisë
nuk kam dijtë gja, as që kam punuar... ardhjen e fashizmit
e kam marrë vesh më 5 prill 1939, por më parë
nuk dija. Me datën 6 prill në Kishë i kam thënë
popullit se kush trathton Atdheun trathton vedin. Ditën që
erdhi Italia isha në Shkodër... Me Melonin jam njohur
qysh në vitin 1920, por nuk kam pasë lidhje politike me
té. Enciklika e Papës ka ardhë në 1936, Ipeshkëv
ka qenë Thaçi. Unë varësha nga Delegati Apostolik,
ai ma dërgoi për ta punuar, por unë nuk urdhërova
ta punonin se atje atëherë nuk ndihësh fare komunizmi.
Marksizmi nuk njeh gjë tjetër përveç çfarë
sheh e prekë me dorë, Zot e Fé nuk njeh. Ne luftojmë
ateizmin. ... Nuk është e vërtetë që të
kem qenë agjent i Zogut dhe i Jukës... Don Lazër
Shantoja dhe Padër Bernardin Palaj kanë simpatizuar Italinë...
gjatë kohës së fashizmit nuk kam dhënë
asnjë kontribut në favor të tyre. Unë popullit
i kam treguar se nuk jam i kënaqur dhe nuk kam punuar për
fashizmin, as për Ballin as për Legalitetin.....Nuk kam
pasur lidhje me Mark Gjon Markun dhe me as njeri tjetër. Gjatë
okupacionit italian kemi bërë mbledhje në Argjipeshkvi
dhe Thaçi tha, të bënim telegram dhe i dërguam
dhe një delegacion në Tiranë për t'i shfaqur
urimet Luogotenencës dhe në këtë komision isha
dhe unë. Kjo ka ngjarë mbas 22 ditësh që kish
hyrë Italia. Në komision kanë qenë përsonat
që shënohen në proçesin hetimor. Kemi bërë
edhe mbledhje tjera, por vëndime politike nuk kemi marrë.
Padër Fausti tha të ja dorëzojmë administratën
shqiptarëve dhe e mori Padër Karma... Unë shpirtnisht
e urreja Italinë fashiste. Italia më ka dhënë
dekoratën e Urdhërit të Skënderbeut... dhe Thaçit
e Volaj. Kapitullimin e Italisë nuk e pritëm me keqardhje,
por ardhjën e Italisë e Gjermanisë e pritëm
keq. Kleri sipas mendimit tem nuk ka punuar me Gjermanët. Padër
Antoni bashkëpunonte me okupatorë... Unë nuk kam
qenë i lidhur me Gjermanët as me Anglezët... Një
kolonel anglez i plagosur në dorë ka pas ardhur në
qelë dhe e kishte pritë prifti, se unë isha në
Lezhë, dhe i kish thënë për zbarkimin Anglo-Amerikan
në Francë, por jo në Shqipëri... Lëvizjen
N.Çl. për nxjerrjen e okupatorit jashtë e pëlqeja,
por dija se mbrenda kish edhe komunista dhe si doktrinë e urreja
komunizmin si ateiste. Në Orosh kam qëndruar deri në
dhjetor 1945 kur u bëra Regjent. Thaçi vdiq më
26 maj 1946, kur unë isha Regjent Apostolik. Organizatën
Demokristjane e kam ndier me anë të radios, por unë
nuk kam bërë pjesë, as kam bërë mbledhje
për Demokristjane, mbasi unë nuk dij gjë fare. Nuk
kam krijuar Komitete e N/Komitete të Demokristjanës. Në
Rubik kam shkuar tre herë, në mbarim të frorit 1946,
në maji 1946 dhe 27 gusht 1946, ka qenë dhe Bernardin
Palaj dhe Gurashi, por bisedime politike nuk kemi bërë.
Zef Haxhinë nuk e njoh. Në lidhje me çështjet
politike i kam biseduar unë Gurashit për disa fshatarë
e puntorë se, pse punojnë ditën e diele dhe ai më
tha se janë fukara. Për zbarkim të Anglo-Amerikanëve
kemi folë mbasi më ka pyetur ai, por me kriminela jo.
Ballafaqim me Gurashin kam bërë, por nuk janë të
vërteta. Prenk Lezajn e kam pasë në famulli dhe mbas
këtij kam pasë Gjon Hotin. Ata që thotë Prenk
Lezaj nuk janë të vërteta, ku asht kundërshtar
i yni. Mbledhje nuk kemi bërë kundër Pushtetit. Më
25 shkurt 1946, i kam dërguar një letër me postë
Nuncit të Parisit në Francë, dhe ai me e dërguar
në Romë (mbasi ne nuk kishim lidhje postare me Italinë)
ku, kam kërkuar zëvendsimin tim nga Vatikani, se nuk isha
për këtë punë, mbasi nuk më ka pranuar
Pushteti. E kam pyetur Vatikanin, se a doni ti qëndroni kanunit
të Kishës, artikullit 432, si dhe për meshët
e të vdekurve. Nuk asht e vërtetë se kam shkrue gjëra
politike. Këtë kërkesë ia kam paraqitur vetëm
Vatikanit dhe jo Anglo-Amerikanëve. U kam shkruar famullitarëve
të mos përzihën me politikë. Në Kallmet
ka ardhur Dul Rrjolli dhe kam qenë me famullitarë dhe
u kam thënë të mos marrin pjesë në Pushtet
pa lejën teme. Për Organizatën "Bashkimi Shqiptar"
nuk kam dijeni. Nuk dij gjë për Komitetet e Demokristjanes,
as për Komitetin e Përbashkët. ... Prenk Lezaj ka
qëndruar 15 ditë dhe takim me të arratisur nuk kam
bërë. Nuk kam punuar kundër Pushtetit as kam përmend
zbarkim Anglo-Amerikan. Për votimet e 2 dhjetorit kam thënë,
atje ku ësht populli jam edhe unë, por, nuk kam votuar.
Ngjarjën e 9 shtatorit nuk dij gjë.
I pandehuri Ndoc Sahatçija tha: Prenk Lezaj më ka thënë
se është takuar me të arratisur dhe kishin bërë
mbledhje në Mal të Oroshit.
I pandehuri Monsinjor Frano Gjini tha: Unë nuk dij gja as kam
marrë pjesë. Padër Karma më ka thanë a
don me qitë xhakoj për verim dhe i kam thënë
mbaji aty. Frrok Dedën nga Fani e kam pasur shërbëtor.
Dom Mark Xhanin nuk e kam çuar gjëkundi.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
Ju kënduan ballafaqimët dhe i mohoi.
U pyet i pandehuri Don Tom Laca dhe tha: Unë nuk jam përzier
kurrë me politikë. Organizatën Demokristjane së
pari e kam ndier kur është bërë gjyqi. Fakultetin
e Teologjisë e kam mbaruar në Romë. Me qeverinë
e Zogut nuk kam pasë bashkëpunim... unë nuk kam punuar
për fashizmin as për gjermanët. Për klerin nuk
dij gja. Unë kur ka takue rasti kam ndihmue Lëvizjen N.Çl.
si Gac Mazin etj. Shoqnitë Antonjane e të tjera kanë
qenë fetare, por ndonjëra prej këtyre ka punuar për
punë politike por unë vetë, jo. Unë kam qenë
sekretar i Argjipeshkvit në vitin 1945, ... ësht bërë
një mbledhje në Argjipeshkvi (unë nuk kam qenë),
kishte marrë pjesë Thaçi me disa civilë, Guljelm
Suma, Cin Serreqi etj. për të mbrojtur kufijt e Jugosllavisë.
Nuk kemi bërë mbledhje kundra L.N.Çl. unë
dij se asht bërë edhe një mbledhje tjetër për
çështje të Prefektit të Shkodrës, por
për Komitet nuk dij gjë. Me gjerman nuk kam bashkpunuar
dhe Organizatën "Bashkimi Shqiptar"e kam marrë
vesh në radio. Kur asht ba mbledhja për dërgimin
e Padër Antonit në Regjencë nuk kam qenë dhe
as më ka pyetur njeri. Nuk kam bërë propagandë
as kam shkruar për fashizmin. Çlirimi i Shqipërisë
më pëlqeu. Mbledhje për Organizatën Demokristjane
nuk kemi bërë, dhe në shtëpi të Pjetër
Shan Dedës nuk kam qenë, përveç se kur i ka
vdekur i vëllai kam shkuar me Monsinjor Thaçin. Nuk
kam qenë armik i Pushtetit dhe i popullit, as kam organizuar
organizata kundër Pushtetit, nuk kam folur për zbarkim
as kam komentuar radiot e huaja. Nuk asht e vërtetë që
të kemi pregatitur 9 shtatorin me Riza Danin e Paulin Palin.
Letra Vatikanit me anën time nuk i është dërguar
asnjë, mbasi unë nuk dij gjë. Nuk i kemi dhënë
Don Shtjefën Kurtit letra për Misionët e huaja. Jam
ballafaquar me Cin Serreqin, por ndonjë mbledhje nuk kam ba,
kjo nuk asht e vërtetë, mbasi unë mbledhjen e kam
gjetë të kryeme. Për kundra L.N.Çl. nuk kemi
biseduar dhe as që kemi vëndosur që ta luftojmë
deri në fund. Mbas çlirimit nuk jam takuar me njeri,
as me Abdyl Kokoshin as me Uan Filipin, gjithashtu nuk kam takuar
as Kolec Dedën, dhe as që kam biseduar gjë me té.
Asnjë mbledhje nuk kam bërë dhe as më ka thirrur
njeri. Me Pal Dodën jam ballafaquar por nuk është
e vërtetë, nuk dij pse thotë ai, sepse, unë
nuk kam folë çështje politike me té. Për
Sadik Ramën nuk kam folur gjë. Për Delegatin Apostolik,
se do të vinte nga Amerika e kam ndigjue nga radio Vatikani.
Për çështje të votimeve nuk kemi bërë
mbledhje as që kemi vendos ti sabotonim. Me Dom Mark Hasin
jam ballafaquar dhe i kam treguar për një letër të
Monsinjor Gjinit, por jo për gjëra të tjera. Nuk
kam qenë armik i Pushtetit dhe nuk kam bërë gjë.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
U pyet i pandehuri Zef Haxhija dhe tha: Jam i pafajshëm ...
Jam qenë Konsull Nderi i Çekosllovakisë pa rrogë...
Kam qenë Konsull Nderi dhe jo agjent. Dragoman kam qenë
në Konsullaten Hungareze por jo spijun. Fashizmin e kam pritur
keq... Në aksionin katolik kam qenë Kryetar i grupit të
burrave. Veprimi Katolik ishte thjesht fetar dhe drejtimin e kishte
Don Mikeli dhe Don Zef Shestani, që sot njeri është
në burg dhe tjetri i arratisur. Luftën N.Çl. gjatë
okupacionit e kam pritur shumë mirë dhe kam aderuar, kam
mbledhur ndihma për té. Gjermaninë e kam pritur
keq. Melonin e kam njohur si koleg konsull... dij se kleri merrte
subvencion nga Austria dhe se ka pasë punë drejt për
drejt me konsullin. Nuk kam qenë antar i Demokristjanës
as ma ka përmend kush dhe as që kemi bërë mbledhje.
Fillë mbas çlirimit jam emruar antar i Komitetit të
Qarkut dhe në Front të Qarkut dhe ma në fund në
Asamble... se jam i sëmurë i kam thënë Zija
Dibrës, por nuk u muar para syshë... mbasi u sëmura
u këtheva në Shkodër dhe menjëherë dhashë
dorëheqjën... Unë nuk kam marrë pjesë në
mbledhje që janë bërë. Me Volaj jam ballafaquar,
por nuk kam qenë antar i Demokristjanës, por ata që
kanë thënë për mua e kanë gabim. Nuk kam
qenë as me Ballin as me Legalitetin. Enciklikën e Papës
ma ka kënduar Don Mikeli, por nuk e kemi punuar... Me Kol Prelën
nuk kam pasë lidhje. Për ngjarjen e 9 shtatorit e kam
marrë vesh në nesre si gjithë bota.
Ju kënduan thënjet që ka bërë në Seksion
dhe i vërtetoi.
Vëndim: Tue marrë parasysh kërkesën e Prokurorit
u vëndos referimi i aktëve të Prokurorisë për
shqyrtim dhe për të bërë pretencën e fundit
gjyqi u la për datën 8 janar 1948, ditën e ejte,
ora 9 para dreke.
Shkodër, më 7 janar 1948.
Sekretari d.v. Antar d.v. Antar d.v. Kryetari d.v. (firmat)".
Deri këtu vazhdon dosja faqe nr. 25.
Vendët ku shihni pika (...) nuk kam shkrue përsëritjet
e disa thanjëve që më janë dukë pa rëndësi
për çështjen, mbasi si duket trupi gjykues për
me mujtë me zanë në gabim të pandehurin ka përsëritë
një pyetje disa herë. Nuk kam përsëritë
edhe shpjegimet biografike të bame në fillim të gjyqit,
mbasi janë shkrue sa asht paraqitë përsoni para trupit
gjykues. Po përsërisë se nuk kam ba ndryshime në
tekst prej origjinalit, madje, as dialektin, sëpse, origjinali
i të folunit nuk ka sesi me kenë tosknisht. Ka në
ndonjë rasë përzimje dialektësh, mbasi sekretari
si dukët nuk e ka njohtë gegënishtën. Nuk kam
mujtë me gjetë shtremnime mendimesh me dashje në
proçes-verbal. Përsëris: Shkrimet me shkronja ma
të forta janë të mijat. Nënvizimet janë
të origjinalit.
PJESA E DYTË
Pretenca e Prokurorit: 8 janar 1946, ditë e enjte, në
ora 9.00 para dreke, u sollën të pandehurit nga burgu,
u formua trupi gjykues si më parë, duke qenë gati:
Prokurori Kapiten Namik Qemali dhe sekretari Shaban Dautaj. Prokurori
bëri pretencën me shkrim dhe, përfundimisht kërkoi
që të pandehurit të cilësohën fajtor si
mbas nenit 2, 3 të pikës 1, 2, 7, 8, 14, të ligjës
Nr. 372, dhe në bazë të nenit 4 po të kësaj
ligje kërkoi dënimin e të pandehurve si vijon:
1. Për Monsinjor Frano Gjinin, Don Nikoll Dedën, Padër
Mati Prennushin dhe Don Tom Lacën, me vdekje.
2. Për Padër Gjon Karmën me 20 vjet privim lirije
e punë të detyrueshme.
3. Për Don Ndoc Sahatçinë me 15 vjet privim lirije
e punë të detyrueshme.
4. Për Padër Mëhill Miraj me 10 vjet privim lirije
e punë të detyrueshme.
5. Për të pandehurin Zef Haxhija dhe Don Nikoll Shelqeti,
me nga 5 vjet privim lirije e punë të detyrueshme.
6. Për të pandehurin Zef Pëllumbi me 3 vjet privim
lirije e punë të detyruar.
U pyetën të pandehurit për herën e fundit me
radhë:
I pandehuri Padër Mëhill Miraj tha: Unë e kam thënë
në proçes. Vendimit i rrij, por kam ndihmuar partizanët
jugosllavë e shqiptarë dhe ndër shumë raste
të tjera kam dhënë ndihma njerëzve të Lëvizjes
N.Çl. tjetër nuk kam për të thënë.
I pandehuri Don Nikoll Shelqeti tha: Para Perëndisë e
robit nuk jam për një dënim të tillë, se
nuk kam, se nuk kam ba gja, por përkundrazi njerëzve të
Lëvizjes N.Çl. i kam udhëheqë e ndihmue dhe
kam predikue në favor të qeverisë.
I pandehuri Zef Pëllumbi tha: Njato shkrime që kam ba,
por jo për propagandë dhe nuk i kam sjellë dëm
as pushtetit, dhe lypi mëshirë.
I pandehuri Zef Haxhija tha: Më vjen shumë keq të
pësoj një të vogël dënim për një
akuzë të Demokristjanës, që unë nuk kam
qënë, por vetëm jam viktimë e Gjergj Volajt,
por nuk kam pasë pjesë, prandaj kërkoj pafajsinë.
I pandehuri Don Ndoc Sahatçija tha: Vendimi i drejtë
dhe i lehtë, se ndoshta është marrë parasyshë
edhe sinqeriteti im para gjyqit, por shumë partizanë si
Ndoc Mazi e Gjulbegu kanë pasë bazat tek mua, dhe mbas
çlirimit kam inkurajuar punët vullnetare e parimët
e sistemit të rij, me gjithë se neve kemi bërë
edhe agjitacion të kundërt. I kam ofrue oficerave të
Lëvizjes strehim e ushqim e pritje. Kërkoj mëshirë
dhe lehtësim me qenë e mundur.
I pandehuri Padër Gjon Karma tha: Sikur kam diftue edhe në
proçes dhe para gjyqit, nuk dij se kam ba veprim kundra Pushtetit.
Kur më ka rënë rasti për të folur për
pushtet kam folur në favor, (kam predikuar për té).
Nuk kam sabotuar reformat, përkundrazi e kam këshillue
popullin të shkojë në punën e vetë. Tash
gjyqi rroftë e vendimit duhet me i ndejë.
I pandehuri Don Tom Laca tha: Unë nuk jam përzier kurrë
në politikë. Unë jam tepër i befasuem që
të kem qenë në Demokristjane. Unë së pari
e kam ndier atë emër kur u bë gjyqi. Unë nuk
kam ba gja kundra Shtetit e popullit. Kur me ka rënë rasti
kemi ndihmuar njerëzit e Lëvizjes N.Çl. Unë
nuk kam dijtë kurrgjë për Komitet se nuk kam pasë
as prirje dhe ky ndëshkim asht i tepërt, lyp mëshirë.
I pandehuri Don Nikoll Deda tha: Më duket mue ndëshkimi
i prokurorit i rëndë, përveç mbledhjes rastësisht
tek Pjetër Deda e Cin Serreqi tjetër nuk kam bërë,
thashë këto kanë qenë të rastit. Subvencionët
i kam marrë me titullin "Ndihmë". Pregatitja
e terrenit për ardhjen e Italisë nga unë ose nga
kleri nuk është e vërtetë, as për fashistizimin
e popullit. Unë kam shkue tek Jakomoni e të tjetrë,
me lyp ndihma për ngritjen e Kishës. Nuk kam qenë
i lidhur me gjermanë, por u kam dhënë bukë e
streh njerëzve të Lëvizjës N.Çl. por
edhe gjermanëve për hospitalitet si shqiptar. Unë
nuk e konsideroj vetën fajtor. Rroftë Shqipëria.
Me dashtë Zotin mbi gjithshka dhe shokun si vedin.
I pandehuri Padër Mati Prennushi tha: Unë nuk kam pasë
dijeni për Parti Demokristjane. Sa për kundra Pushtetit
jam krejt i bindur se nuk kam bërë asgjë, por ndihma
i kam dhënë njerëzve të Lëvizjes N.Çl.
dhe i kam strehue si: Injac Ndojën e Çesk Kabashin,
i kam mbajtë një muej në Kuvend, po të isha
kundra nuk e çaja kokën kurrë. Nuk kam dhënë
asnjë direktivë ose udhëzim kundra Pushtetit, po
të dalë një jam gati. E ndiej vetën të
pafajshëm. Rroftë Shqipnia e Shqiptarët! Dhe në
deksha unë nuk prishë punë. E dij se jam i pafajshëm.
I pandehuri Monsinjor Frano Gjini tha: Dëshmia e Preng Lezajt
asht falso, se nuk është e vërtetë. Nuk është
e vërtetë edhe ajo e Padër Gurashit që ti kem
thënë unë me ba sabotime në punëtori, por
vetëm i kam thënë se pse punojnë të dielat
që janë ditë feste. Për Demokristjanën
nuk dij gjë për té, as për program as që
kam qenë pjestar i saj. Sa për ndihmën e luftës
N.Çl. është e vërtetë se nuk kam ndihmue,
se kam pasë mbi krye Gjon Markagjonin. Mbas shlirimit kam strehue
dhe ushqyer tre batalione ushtarë të luftës N.Çl.
përveç, ekipeve të ndryshme. Nuk kuptoj kërkesën
e prokurorit, sikurse unë kam kenë krejt organizator.
Sa për Don Sahatçinë që thotë për
mue, ky thotë kot. Katundarin e kam mallkuar në bazë
të Statutit Kishtar se kishte marrë tokën e Kishës,
dhe kur është bërë ligja nuk kam folë por
i kam denoncuar të gjitha, edhe ullinjtë. Nuk kam sabotuar
Pushtetin.
Gjykata deklaroi këtë:
NË EMËR TË POPULLIT SHQIPTAR:
Këshilli i Gjykatës Ushtarake të Zonës Ushtarake
të Shkodrës i formuar me:
Kryetar Kapiten i I-rë Misto Bllaci,
Anëtar N/Toger Anastas Koroveshi,
Anëtar N/Toger Xhemal Bejtja,
Duke qenë gati Prokurori, Kapiten Namik Qemali dhe Sekretari,
Shaban Qamil Dautaj.
Në audiencën publike me datën 8 janar 1948, ka dhënë
këtë:
V E N D I M
Në çështjen penale të rregjistruar nën
Nr. 17 të Radhorit Themelor për vitin 1948, kundra:
1. Monsinjor Frano Pjetër Gjini, 2. Don Nikoll Zef Deda, 3.
Padër Mati Prennushi,
4. Don Tom Laca, 5. Zef Kol Haxhija, 6. Don Ndoc Sahatçija,
7. Padër Gjon Karma,
8. Don Nikoll Shelqeti, 9. Padër Mëhill Miraj dhe 10.
Zef Gjeto Pëllumbi ..."
Për secilin Kryetari i trupit Gjykues, përsëritë
ato pak rreshta të fillimit me të dhanat e shkurta biografike.
Mandej vazhdon me shpjegimin e "faktëve" mbi të
cilat asht bazue me dhanë vendimin. Si pretenca ashtu edhe
vëndimi kanë një përmbajtje, veç me një
ndryshim, se pretenca asht tri faqe e gjysëm e, vëndimi
ka afër dhetë faqe. Unë do të nxjerri vetëm
konkluzionet, mbasi për lexuesin do të ishte një
mërzi e madhe me lexue dhetë faqe pa asnjë bazë
të vërtetë, mbasi pikërisht për këtë
arsye e kam fillue shkrimin aty ku fillon dosja. Më asht dukë
me vend me hy në faqen e parë të dosjes pa ndikue
tek lexuesi, me mendimet e mija, ose me shpjegime që do t'i
lexoni ma poshtë dhe, besoj, nuk kam gabue tue iu paraqitë
secilin përson me thanjet e kundërthanjet e tij.
Kryetari Misto Bllaci tha: "Të akuzuar me akt-akuzën
e Prokurorisë Ushtarake me Nr. 2, datë 2 janar 1948 për
fajin se: Kanë punuar për ardhjen e fashizmit dhe okupimin
e vendit tonë nga imperializmi italian. Qysh para okupacionit
kanë qenë agjent politik dhe spijunazhi të imperializmit
italian... kanë punuar për fashistizimin e vendit... janë
përpjekë të shuajnë ndjesitë patriotike
dhe nacionaliste të popullit ... kanë qenë pengesa
serioze e Lëvizjës N.Çl... janë bërë
agjentë të Italisë e Gestapos... fillojnë organizimin
që të godasin Pushtetin me forcë... Organizimin e
tyre e fillojnë duke e transformuar gjithë klerin katolik
në një organizatë fashiste të quajtur Demokristjane.
Zgjedhin Komitetin Qendror me elementët e sipërpërmendur...
Pregatisin kryengritje imediate të armatosur... duke u lidhur
me të arratisurit dhe duke dërguar memorandume imperialistëve
të huaj. Formuan Komitetin e Përbashkët të organizatës
terroriste të Shkodrës... duke u përfaqesuar nga
Don Nikoll Deda... kanë zhvilluar propagandë të gjerë
për formimin e kryengritjës së 9 shtatorit 1946.
Nga të pandehurit, Zef Haxhija, ka qenë antar i Komitetit
Qendror të Demokristjanës, që ka trathtuar besimin
e popullit... Kleri katolik që në kohën e Turqisë
është munduar të përçajnë popullin...
Në kohën e Austro-Hungarëve kanë qenë të
lidhur ngusht me to... kanë lënë popullin shqiptar
në injorancë... mbanin lidhje me imperializmin jugosllav...
këta të pandehur janë vënë në shërbim
të imperializmit italian... përveç lidhjeve me
Vatikanin... këta ishin të parët që pritën
trupat italiane kur zbarkuan në Shqipëri... kleri ishte
i pari për mobilizimin e popullit në milicinë fashiste,
karabinjerinë etj.... këta thonin se komunistët janë
të pa fe, të pa nderë etj.... këto kishin krijuar
që në kohën e Zogut Partinë Demokristjane...
e cila do të kishte pozita kyçe me shkuarjen e Padër
Anton Harapit në Regjencë... këta kanë bashkëpunuar
me Ballin, Legalitetin, Nacinal Indipendentët, etj.... demokristjania
gjeti si agjentë adapt Kol Prelën, Zef Haxhinë, Riza
Danin të cilët ishin futur kontrabandë në front
dhe ishin zgjedhur... Demokristjania mbante lidhje me Komitetin
Qendror të Ballit e Legalitetit në Tiranë... me Abdyl
Kokoshin... menduan për kryengritjen e përgjithëshme
të 14-15 shtatorit 1946, që u bë më 9 shtator,
por kjo trathëti e poshtër nuk pat sukses... Trathëtia
e tyre u provua nga ballafaqimët e bëra këtu dhe
në hetuesi, si dhe nga thënjet e të pandehurve të
tjerë si Monsinjor Volaj, e Padër Rrok Gurashi, nga armët
e gjetura, nga opinjoni publik, dhe nga krejt vazhda e trathtisë
së tyre, duke qenë kryesor të trathtisë në
çdo rregjim, si shkaktar për çdo poshtërsi
është qene kleri katolik reaksionar... si të tillë,
fajet e tyre penale parashikohen nga nenët 2, 3, pikes 1, 2,
3, 4, 7, 8, 9, 10, dhe nenët 7, 8, të ligjës Nr.
372 mbi fajet penale kundër Shtetit dhe Popullit... dhe, gjykata
mbasi shikoi të kaluarën, të ardhshmën dhe rrezikshmërinë
që i paraqesin shoqërisë, me vota të përbashkëta,
pjesërisht në kundërshtim me kërkesën e
Prokurorit, vëndosi dënimin e tyre si vijon:
1. Për të pandehurit: Monsinjor Frano Gjini, Padër
Mati Prennushi dhe Don Nikoll Deda nga Shkodra me Vdekje, dhe me
humbjen e të drejtave politike dhe civile përgjithmonë
dhe, me konfiskimin e pasurisë së tundëshme dhe të
patundëshme.
2. Për të pandehurin: Don Tom Laca nga Shkodra me privim
lirije e punë të detyruar për jetë, dhe me humbjen
e të drejtave politike dhe civile përgjithmonë, dhe
me konfiskimin e pasurisë së tundëshme dhe të
patundëshme.
3. Për të pandehurit: Padër Gjon Karma e Don Ndoc
Sahatçija me 15 vjet privim lirije e punë të detyruar,
dhe me humbjen e të drejtave politike e civile për 5 vjet
kohë, dhe me konfiskimin e pasurisë së tundëshme
dhe të patundëshme.
4. Për të pandehurin: Padër Mëhill Miraj me
7 vjet privim lirije e punë të detyruar, dhe me humbjen
e të drejtave politike dhe civile për 5 vjet kohë,
dhe me konfiskimin e pasurisë së tundëshme dhe të
patundëshme.
5. Për të pandehurin: Zef Haxhija nga Shkodra me 5 vjet
privim lirije e punë të detyruar.
6. Për të pandehurit: Don Nikoll Shelqeti dhe Zef Gjeto
Pëllumbi nga 3 vjet privim lirije dhe punë të detyruar.
Të dënuarve u ngarkohen 162 lekë shpenzime gjyqi.
Ky vëndim i referohët Gjykatës Naltë Ushtarake
për aprovim përsa u përket të dënuarve
me vdekje, kurse për të tjerët mundet të bëhet
ankim po në Gjykatën e Naltë Ushtarake, mbrenda tetë
ditëve nga datë 8 janar 1948, që u çpall vendimi.
Shkodër, më 8 janar 1948.
Sekretari d.v. Antari d.v. Antari d.v. Kryetari d.v. (Vetëm
firmat)"
-----------------------------------------------------------------
Në dosje ndodhët vëtem kërkesa e Imzot Frano
Gjinit, që i ka dërgue Gjykatës së Naltë
në Tiranë (e shkrueme prej dorës së tij), të
cilën po e shkruej të plotë pa asnjë mangësi,
ashtu, si mbas origjinalit, edhe vëndimin e Gjykatës së
Naltë Ushtarake të Tiranës:
"V. F . L. P.
Të Ndertit Gjygjit të Naltë Ushtarak Tiranë
Un i nënshkruemi Mons. Frano Gjini, Regjent'i Delegacionit
Apostolik në Shqipni, kam nderën të njoftoj atë
P. T. Gjykatë të Naltë se e ndiej për detyrë
të Shejtë të kundërshtoj vendimin e Gjygjit
Ushtarak të Shkodrës dhanë më 8-I-1948, me kenë
se ky vendim asht dhanë në bazë të akt-akuzës
lshue prej Prokurorit Ushtarak të Z. U. të Shkodrës
më 2-I-1948, e cila, si asht formulue nuk asht konform me të
vërtetën për sa i përket personit t'im:
1) Se nuk kam punue për ardhjen e fashizmit italian në
Shqipni,
2) Se nuk kam kenë spijue i imperializmit nazi-fashist,
3) Se s'kam punue për fashistizimin e vendit;
4) Se nuk ia kam dhanë kurr aderimin tem okupacionit italjan
me përjashtim të nji telegrami dërgue mbas 22 ditësh
nga okupacioni italjan, bashkë me Kolegët të tjerë
t' Episkopatit, i cili telegram nuk ka tjetër kuptim veç
të nji formaliteti konvenience, të detyruem nga fataliteti
historik të ngjarjeve të kohës, të pregatituna
prej tjerve; po si kanë veprue të gjith përfaqsuesit
e entëve civilë, ushtarakë e fetarë të
vendit t'onë;
5) Se nuk kam shue ndjesit patriotike nacjonale të popullit;
6) Se nuk kam vue kurrnji pengesë serioze për liminimin
e Lëvizjës N.Çl.
7) Se nuk kam ndihmue n'asnji mënyrë Qeverit Quislinge;
8) Se nuk kam ndihmue kurrkend për të pengue resistencën
e popullit kundra okupatorit, prandej as formacjonin e bashibuzukve
kundra L.N.Çl.
9) Se mbas çlirimit nuk kam organizue, marrë pjesë,
a kryesue ndonji grup politik antipopullorë, me qëllim
për të përmysë Pushtetin me vjolencë; as
nuk kam ngarkue ndonji person klerik a civil për të më
përfaqsue ndër grupe të tilla, në se kanë
eksistue;
10) Se nuk i kam drejtue kurr memorandume çëdo karakteri
imperialistave të huej;
11) Se nuk kam pasë kurrnji përpjekje as me ilegal, as
me reakcjonin e mrendshëm e të jashtëm.
Prandej në lidhje me sa sipri, e ndiej për detyrë
ndërgjegje kombtare, shoqnore, profesionare ti kërkoj
në bazë të drejtsisë, prej asajë të
Ndertës Gjykatë rishikimin e gjygjit, prishjen e vendimit
të tij e njoftjen e pafajsis s'eme.
N'uzdajë se kërkesa e eme ka m'u pranue, nënshkruhem
me nderime,
Shkodër, 10-I-1948 Frano M-a Gjini
Regjent'i Delegacjonit Apostolik në Shqipni"
Nr.88/I Tiranë, 24 shkurt 1948
Ministrisë Mbrojtjes Kombëtare
Për t'ia përcjellë Presidiumit Kuvendit Popullor
Refuzuar.
Kryetari i Gjykatës së Lartë Ushtarake
Major Niko Çeta d.v.
Për këto arsye kjo Gjykatë është e mendimit
që të mos i akordohet asnjë konçesion faljeje
ose lehtësimi në dënimin e tij.
Shënimi i em: Kjo shkresë u dërgue bashkë me
dorëshkrimin e Imzot Frano Gjinit në Presidiumin e Kuvendit
Popullor, sigurisht, duhet të kenë pasë edhe arsyet
e refuzimit, por në dosje nuk janë.
___________________________________________________________
"Republika Popullore e Shqipërisë
Vdekje Fashizmit Liri Popullit
Gjykata e Lartë Ushtarake
Nr.67 i Regj. Them. Nr. 114 i Vëndimit.
PROCES - VERBAL
Sot me datën 6 mars 1948, Këshilli i Gjykatës së
Lartë Ushtarake i formuar prej:
Major Niko Çetës, Kryetar,
Kapiten i I-rë Nexhat Hysenit, Antar,
Kapiten i II-të Mystafa Iljazit, Antar,
I asistuar nga Kryesekretari Aspirant Thoma Rino, dhe në prezencën
e Prokurorit Ushtarak t'Ushtrisë K. Shqiptare Kapiten i I-rë
Nevzat Haznedarit, mori në shqyrtim akt-gjykimin Nr. 2, datë
8 janar 1948, të Gjykatës Ushtarake të Shkodrës,
me të cilën në bazë të nenëve 2, 3,
7 e 8 të ligjit nr. 372 datë 12 dhetor 1946, mbi fajet
penale kundra Popullit e shtetit, është vëndosur
ndëshkimi me VDEKJE, humbjen e të drejtave civile e politike
të përherëshme si dhe konfiskimin e pasurisë
së luajtëshme dhe të paluajtëshme, kundra të
pandehurve:
1. MONSINJOR FRANO GJINI, i biri i Pjetrit dhe i Drandës, vjeç
62, lindur dhe banues në Shkodër, 2. PADËR MATI PRENNUSHI,
i biri i Kolës dhe i Drandës, vjeç 66, lindur dhe
banues në Shkodër, dhe 3. DON NIKOLL DEDA, i biri i Zefit
dhe i Agës, vjeç 58, lindur dhe banues në Shkodër,
të akuzuar se: kanë punuar për ardhjen e Fashizmit
Italian dhe okupimin e vendit tonë, qysh para okupacionit kanë
qenë agjenta politikë dhe spijun te Imperializmit Italian.
Gjatë okupacionit Gjerman, janë bërë agjentë
të Gestapos duke denoncuar në zyrat sekrete të saj,
militantët e L.N.Çl. kanë ndihmuar repartët
dhe formacionet armike dhe bashibozukë kur shkonin për
të luftuar kundra partizanëve.
Mbas çlirimit të Shqipërisë fillojnë
organizimin e tyre për brenda klerit katolik, me qëllim
që të godasin Pushtetin Popullor, organizatë e cila
drejtohej prej Monsinjor Gjinit, Don Nikoll Dedës dhe Padër
Mati Prennushit, të cilët më vonë e këthyen
gjithë klerin katolik në një organizatë fashiste
të quajtur Demokristjane.
Prokurori kërkon të vendoset aprovimi i vëndimit
të sipërm, si me vend dhe i bazuar në ligje.
K ë s h i l l i :
Mbasi shqyrtoi një nga një të gjitha aktet e dosjes,
bisedoi dhe studjoi çështjen nga pikpamja e fakteve
dhe të ligjit, dha këtë,
V e n d i m :
Nga shqyrtimi i akteve rezulton se të pandehurit Monsinjor
Frano Gjini, Padër Mati Kol Prennushi dhe Don Nikoll Zef Deda,
kanë pregatitur terrenin për ardhjen e fashizmit dhe të
okupimit të vendit tonë nga Imperializmi Italian, për
këtë punë kanë marrë dhe shpërblime
të konsiderueshme në të holla. Gjatë okupacionit
kanë punuar për fashistizimin e Popullit Shqiptar. Me
çdo mënyrë janë munduar të shuajnë
ndjenjat nacionale të Popullit. Janë munduar të përçajnë
popullin shqiptar; kanë luftuar nën petkun fetar kundra
luftës së popullit për liri, kanë ndihmuar dhe
kanë bashkëpunuar me të gjitha organizatat kriminale
për të shuar Lëvizjën N.Çlirimtare; kanë
përkrahur dhe ndihmuar me shkrime dhe agjitacion në popull
që të gjitha Qeveritë kuislinge të kohës
së okupacionit si dhe politikën e tyre reaksionare.
Gjithashtu dhe gjatë okupacionit Gjerman janë bërë
agjenta të Gestapos, duke denoncuar në zyrat e saj sekrete,
të gjithë elementët e L.N.Çl. Janë munduar
me çdo metodë ndër besimtarët duke helmatosur
ndjenjën nacionale. Çlirimi i Shqipërisë dhe
marrja e Pushtetit në duart e popullit bënë që
këta të vazhdojnë luftën me më tërbim.
Për këtë arësye fillojnë një agjitacion
në stil të gjerë për të sabotuar të
gjitha reformat e Pushtetit Popullor, si reformën agrare, arësimore,
tatim fitimet, zgjedhjet e 2 Dhjetorit 1945 etj. Me ardhjën
e Misioneve të huaja krijuan lidhjet dhe raportojnë dhe
marrin direktiva sesi duhet të punonin. Me anë të
Misioneve Anglo-Amerikane komunikonin dhe me Vatikanin, dhe merrnin
direktiva herë pas herë sesi duhet të punonin. Të
pandehurit kanë qenë ndër udhëheqësit e
organizatës trathtare Demo-Kristjane, kanë marrë
vëndime dhe kanë krijuar nën Komitete të kësaj
organizate, duke caktuar si Kryetar të këtyre N/Komiteteve
Klerikalët. Më vonë Komiteti Qendror i Demo-Kristjanëve
për të zgjeruar organizatën dhe ndër elemente
muhamedan, studenta dhe intelektualë të mykur e ndrron
emrin, duke e quajtur partia Social-Demokrate.
Të pandehurit kanë ndihmuar dhe pregatitur kryengritjen
e Llesh Marashit; kanë krijuar lidhje e bashkëpunim me
organizatën e Ballit. Kanë nxitur dhe pregatitur kryengritjën
e 9 shtatorit 1946. Nëpër Kisha dhe seminaret e tyre janë
gjetur depo armësh; municionesh dhe shumë dokumenta të
trathtarëve Gjon Marka Gjonit, Papa Lilos dhe Padër Anton
Harapit.
Të pandehurit kanë udhëzuar rininë femnore që
t'iu afrohen njerëzve të Pushtetit, kanë nxitur dhe
të çnderohën kundër vullnetit të tyre,
mjafton që të vjedhin dokumente sekrete.
Përsa u tha më nalt konstatohet se trathtia e tyre, ndaj
popullit dhe Atdheut është e vjetër dhe tepër
e rëndë.
P r a n d a j :
Për këto arsye Këshilli i Gjykatës së Lartë
Ushtarake, në bazë të Nenëve 10 dhe 17 Nr. 2
të Ligjit Nr. 368 datë 5 dhjetor 1946, mbi organizimin
dhe kompetencat e Gjykatave Ushtarake, duke pranuar dhe kërkimin
e Prokurorit,
V e n d o s i:
Aprovimin e vëndimit Nr. 2 datë 8 janar 1948, të
Gjykatës Ushtarake të Shkodrës, që përmban
dënimin dhënë kundra të dënuarve:
1. MONSINJOR FRANO PJETËR GJINI, nga Shkodra,
2. PADËR MATI KOL PRENNUSHI, nga Shkodra dhe
3. DON NIKOLL ZEF DEDA, nga Shkodra, ME VDEKJE, me humbje të
drejtave civile e politike të përherëshme, si dhe
konfiskimin e pasurisë së tyre të luajtëshme
dhe të paluajtëshme.
Ky vendim është i p r e m ë.
Tiranë më 6 mars 1948.
KRYESEKRETARI: d.v. ANTARI: d.v. ANTARI: d.v. KRYETARI: d.v."
(vetëm firmat)
Republika Popullore e Shqipërisë V.F.L.P.
Gjykata Ushtarake Shkodër
Shkodër, më 12 mars 1948
Shkresë Nr. 64/III Prot.
GJYKATËS SË NALTË USHTARAKE
Tiranë
Përgjigje e shkresës Nr. 88 datë 8 mars 1948:
Ju njoftojmë se të dënuarit ME VDEKJE:
1. MONSINJOR FRANO PJETËR GJINI,
2. PADËR MATI KOL PRENNUSHI, dhe
3.DON NIKOLL ZEF DEDA, të gjithë nga Shkodra, u ekzekutuan
me datën 11 mars 1948, ora 5.00 para dite dhe fjala e fundit
ka qenë:
1. MONSINJOR FRANO P. GJINI tha se: Rroftë Krishti Mbret, Feja
Katolike dhe Katolikët në botë, Rroftë Papa,
gjaku dhe trupi i em mbetët këtu, por Shpirti dhe zemra
është tek Papa. Rroftë Shqipnija!
2. PADËR MATI KOL PRENNUSHI tha se: Jam i pafajshëm, po
vdes në krye të detyrës s'eme. Rroftë Krishti
Mbret, Rroftë Papa, Rrofshin Katolikët, Rroftë Shqipnija!
U bëj hallallë gjyqit dhe ato që do të shtijnë
mbi trupat tonë të pafajshëm!
3. DON NIKOLL ZEF DEDA tha se: Rroftë Shqipnija, po vritem
në punën teme. Rroftë Krishti Mbret, Rroftë
Populli Shqiptar!
P. Kryetar i Gjykatës
67 Rregj./1948 Kapiten i I-rë (Misto Bllaci) d.v."
Ky ishte vetëm fundi i Kalvarit, që nuk ka mujt me e mëshef
as Sigurimi i Shtetit as Partia Komuniste terroriste Shqiptare.
PJESA E TRETË
H.Uajzberg thotë:"Vrasësi tipik e shikon vetveten
si ndonjë hero".
P. K. që duhet të lexohet Partia e Katilëve dhe jo
Partia Komuniste, kishte grumbullue në gjiun e saj llomin e
shoqnisë njerëzore dhe, llomi i këtij llomi ishte
Sigurimi i Shtetit Shqiptar. Këta ishin qen që kanë
prejardhje prej ujku por, sidukët, nuk janë në gjendje
të harrojnë atë që trashëgojnë, kështu,
thotë Tilman.
"Filmi jugosllav" në Shkodër, kishte fillue
prej shumë kohe. "Në vitin 1920, konsulli i parë
jugosllav në Shkodër Aleks Martinoviq, nga Cetina kishte
vue gurin e themelit të asaj makabre që do të ndërtohet
mbi vorret e shkodranëve. Shtihej mik i klerit katolik shqiptar.
Shumë shpejt, në 1921 vjen Lubo Neshiq, që ruan lidhjet
e të parit. Në vitin 1922 e deri në 1927, vjen Ivan
Vukotiq, edhe ky nga Cetina. Lidhet me përkrahësit e Zogut
si Maliq Bushatin, Gjon Markagjonin, Lin Gilen, Alush Lohën,
Don Nikoll Dedën, Pop Jefton, Hasan Beg Bushatin, etj. Në
vitin 1927 vjen Trajan Zhivkoviq, nga Shkupi, thohet se kishte "vetëm
një mik", Hasan Efendi Bekteshin. Mbas këtij erdhi
Dragan Bozhoviq nga Shumadija, që pa mbushë dy vjet, zëvendsohët
në 1929, nga Milivoja Milçiç që ka ndejë
deri në 1935. Lidhjet kryesore i rujati me Maliq Begun, ndërsa
mendohet se ky formoi një rrjetë spijunazhi të gjanë
me Hysen Sumën, Bec Osin, Ali Taipin, Jakup Ganjollën,
Xhel Ferhatin, Can Memën, Ymer Lutfinë, të gjithë
nga Shkodra. Pak kohë vjen një Sebriq (mbiemni asht i
palexueshëm) dhe shpejt edhe ky zëvendsohët me Dusho
Stojakoviq, nga Zemuni. Ky qëndroi 2 vjet e gjasht muej, largohet
në muejn gusht 1939. Vjen Stojanoviq nga Beogradi, i cili kishte
relata të mira me italian, kryesisht me konsullin Meloni. Sekretar
nga Shkodra punonin, Jasho Beroviq, Danjel Gjurgjoviq dhe Mitër
Kërsniq."
Me datën 6 prill 1940 fillon lufta Italo-Jugosllave, mbas së
cilës siduket nuk vazhdojnë mardhanjet normale. Kështu
deponon Z. Isuf Sokoli, para hetuesit Dul Rrjolli, i arrëstuem
më 20 tetor 1946, tue theksue se ai vetë nuk ka kenë
asnjëherë spijun. Dënohet 2 vjet burg, si përkthyes
i asaj konsullate.
Në janarin e 1945 asht Sheuqet Peçi, i pari që
viziton Kuvendin Françeskan të Gjuhadolit. Ai shoqnohej
nga Kol Jakova (shkrimtari) dhe Çiril Pistoli, të dy
vegla të komunistëve deri në vdekje. Vizitojnë
muzeun dhe bibliotekën, me këtë rasë fillojnë
edhe plaçkitjet, marrin dy-tri pushkë muzeale të
gjetuna nga Gjeçovi. Kjo ishte sa me fillue.
Në takimin e pare që ban me At Mati Prennushin, Provinçial
i Françeskanëve të Shqipnisë, Sheuqeti, i
paraqet mendimet e autoritetëve të larta komuniste, për
mardhanjet me Françeskanët, tue u nënkuptue që
këto mardhanje do të ishin me krejt klerin katolik shqiptar.
Mbas kryengritjes së Prenk Calit, dhe asaj të Koplikut
me Llesh Marashin, ku janë pushkatue ma shumë se 120 burra
të malësisë, pa gjyq, në datat 14 e 15 janar
1945, nën drejtimin e Mehmet Shehut, ky kriminel i pashoq,
komandant i operacionit në Veri i drejtohet Kuvendit Françeskan,
se gjoja kishte kënaqësi me vizitue këtë qendër
të patriotizmit shqiptar tue i këthye edhe vlerat muzeale
të plaçkituna pak ditë maparë nga shokët
e tij, gjoja si vëprim i nxituem. Me një servilizëm
dhe hipokrizi komunisti u flet edhe studentëve për vlerat
patriotike të asaj shkolle.
Edhe ky si paraardhësi i tij në takim me At Matinë,
paraqet kërkesat e bashkëpunimit me klerin, tue i shpjegue
se ju keni informacione të gabueme për komunistët
shqiptar dhe, njëkohësisht ne do të tregojmë
me vepra se nuk jemi si na paraqesin armiqtë tonë. Gjatë
bisedës, ai tregohet mirënjohës për ndihmën
e klerit katolik në shpëtimin e shumë shokëve
të L.N.Çl. nga gjermanët. Ajo që mbetët
me u diskutue ma vonë do të jetë çështja
e Vatikanit, mbasi Papa i Romës asht armiku ma i vendosun i
internacionalizmit proletar dhe i komunizmit.
Përgjigja e preme dhe e shkurtë e At Matisë, se Françeskanët
nuk do të përzihen në politikë dhe, se nuk do
të pranojnë me diskutue premjen e mardhanjëve me
Vatikanin, mbasi nuk kemi ndër mend me u këthye Orthodoks
si Kishat Autoçefale të Lindjës, përcakton
kjartë rrugën që do të vazhdojnë të
dy palët, që tashti mund të konsiderohën kundërshtare
të hapta.
Në të njajtën kohë në Tiranë, bahët
përpjekja me Imzot Prennushin, Bumçin dhe At Pjetër
Meshkallën, tue marrë po atë përgjigje si në
Shkodër. Pushkatimi i atdhetarëve Don Lazër Shantoja
e Don Ndre Zadeja, në mars të 1945, tregon dhambët
e vërtetë të komunistëve të Tiranës,
që fillojnë me zbulue qëndrimin jugosllav nën
lëvozhgën e komunistëve "shqiptarë".
Nxjerrja jashtë Shqipnisë e Delegatit Apostolik të
Vatikanit, më 5 maj 1945, Imzot Nigris, dhe mos njohja zyrtare
nga Qeveria Komuniste e Regjentit shqiptar, Imzot Frano Gjinit,
ishte pasqyra ma e kjartë e politikës së ardhëshme
në Shqipninë e mbikqyrun nga Jugosllavia. Gabimi i organizatës
"Bashkimi Shqiptar", drejtue nga atdhetari Mark Çuni,
mbrenda seminarit jezuit i kushtoi shumë shtrejt atij vetë
dhe klerikëve të pafajshëm që u pushkatuen për
atë çështje, tue u dhanë komunistëve
në dorë mundësinë e mbylljes së shkollave
fetare. Fatkeqësisht, ky grup xhakojsh dhe laikësh, të
etshëm për një demokraci të vërtetë,
u mpleks me disa elementë shumë të damshëm dhe
të rrezikshëm që kanë provue me jetën e
tyne, se qyshë në atë kohë ata u vunë në
shërbim të lojës së komunistëve, dhe mbetën
besnikë përjetë në poshtërsitë e Sigurimit
të Shtetit. Këtë e vërtetojnë edhe me deklaratat
që kanë ba në gjyqin e kohëve të fundit
me Imzot Ernesto Çobën, gati mbas 30 vjetësh nga
1945-46, kur gjoja u angazhuan me Organizatën "Bashkimi
Shqiptar". Lëvizja e Postribes, edhe kjo viktimë
e injorantëve fanatikë, solli pushkatimin e mashumë
se 35 atdhetarëve të cilët u masakruen në mënyrë
çnjerëzore për me pranue lidhjen me kryengritësit.
Vetëm ajo që i asht ba atdhetarit Dulo Kali, mjafton me
tregue kush ishte Sigurimi. Kur Duli ishte në qeli, i kishin
prishë të ndigjuemit me korrent elektrik. Në një
dhomë pranë kishin sjellë disa vajza që qeshnin
e bërtitnin. E kërcnojnë Dulin, tue i thanë
firmo proçesin ose tashti do të sjellim vajzat tueja
këtu dhe do t'i përdhunojmë ... dhe Duli, pranon
gjithçka flitët në proçes ... Pushkatimet
pagjyq të Don Nikoll Gazullit, Don Liugj Picit, Don Pjetër
Çunit, Don Aleksandër Sirdanit etj. ishin treguesi ma
i saktë se komunistët kishin vendosë zhdukjen në
masë të klerit. Pushkatimet për strehim të arratisunish
vazhdonin... Ekonomia po shkatrrohej, kamjonët e ngarkuem ndër
magazinat e tregëtarëve të pazarit të Shkodrës
shkarkoheshin në Beograd. Malli i magazinës "Ulqinaku"
shitej në Moskë. Çdo ditë mbyllej një
dyqan, pronarët torturoheshin me dorëzue teneqet e arit.
Kundrabandistët hynin e delnin nga burgu të gjymtuem nga
trupi dhe ndërgjegja. Shumica nënshkruanin bashkëpunimin
ose me vdekë në tortura. Vetëm tregëtarit Man
Tepelia i kanë marrë 13 teneqe të mëdha të
vojit gurit, të mbushuna me ar që kishte të mëshefun
në pemishtat e tija në Vukatanë, tregonte ish oficeri
i Sigurimit të asaj kohë Nazif Pira. Grupe studentësh
arrëstoheshin për me shue protestën e heshtun që
vlonte në bankat e shkollave, shoqnue me ndonjë trakt
ose ndotje fotografije të diktatorëve. U ndalonin vajzat
në dyert e shkollava me u heq Kryqët nga qafa me dhunë
e tue i pështy në fëtyrë anë e kand qytetit....
Shkodra, syni i Principatës, siç e quen Barleti, ishte
këthye në kshnillën që del në sy dhe i
pengon pamjen sistemit të rij. Kryetar i Komitetit Ekzekutiv
ishte Riza Dani. Emni i tij lakohej në të gjitha gjyqet.
Asnjë prokuror nuk i ndalonte fjalën e të pandehurit
kur zënte në gojë emnin e tij. Një farë
Gjin Marku, kapardisej si Qark komandant. Sekretar i Partisë
në ilegalitet ishte Spiro Pano, një kriminel që vriste
shokët e vet si të gjithë komunistët, me vulën
e Frontit, maskës së Partisë. Furrtari Zoi Themeli,
mbante furrën ndezë tue shkri pezhgëve në Degën
e Punëve të Mbrendshme, ndërsa zv.shef ishte samarxhiu
Zoi Shkurti, torturues katil, bashkëpuntorë i kriminelit
Petrit Dume në Korçë, kur u mbërthenin njerëzve
ndër thembra patkoj. Komisari politik i tyne ishte krimineli
Nesti Kopali, i sëmurë patologjik për krime, imoral
ashtu si prokurori Aranit Çela. Ligji zbatohej nga Esat Ndreu,
Tonin Miloti, Mestan Ujaniku, Misto Bllaci etj. vëlleh endacakë
e mushkarë, barijë analfabet, që u asht dhanë
rasa me pushkatue filozofë, profesorë e ingjenjerë.
Asnjeni nuk dijnë me shpjegue se cilës rracë i përkasin,
të gjithë kujtojnë se Tito, Stalini dhe Enveri janë
kafshë të përjetëshme. Secili në kurset
e analfabetëve mendon me vra mësuesin e vet, si Juda.
Këtij grupi të etshëm për gjak i shërben
Arif Gjyli, Qamil Gavoçi, Qazim e Fadil Kapisyzi, Rahman
Parllaku, Toger Baba, Zija Dibra, Qamil Qorri (Bushati), Kasem Troshani,
Lilo Zeneli, Thoma Karamello, Mentor Xhemali, Elez Mesi, Dulaç
Lekiqi, Vaskë Koleci, Ali Xhunga, Ndrek Nallbani, Jonuz Dini,
Pal Mëlyshi, Xhemal Selimi, Hysni Ndoja, Asllan Lici, Bilo
Bregu etj. që pasohej nga grupi i të rinjve Pjerin Kçira,
Nush Baba, Lin Çollaku, Alush Bakalli, Gjovalin Mazrreku,
Shyqyri Qoku, etj. Të gjithë bashkë drejtohen nga
oficerët jugosllavë të Titos dhe, zbatojnë urdhnat
e tyne antishqiptare.
Ajet Shahu shkruen: "Në aksionin antikatolik u aktivizuan
si asnjëherë besnikët e partisë në baze"
("Shteti komunist dhe Kisha Katolike, fq 364, Krishterimi ndër
Shqiptarë, Shkodër, 2000)
Bardhok Biba, i pari kryen porosinë e Partisë dhe futë
armë në kishën e Oroshit, tue akuzue Imzot Frano
Gjinin dhe Dom Mark Xhanin (sekretar i Abatit të Mirditës),
për mëshefje armësh.
Në Shkodër, drejtojnë operacionin e futjes së
armëve në Kishën Françeskane të Gjuhadolit
, Zoi Themeli, Hulusi Hako, Dilaver Sadiku që kanë ngordhë
me spaletat e Ministrisë së Mbrendshme të ndihmuem
nga Pjerin Kçira, Lin Çollaku, Nush Baba, Gjovalin
Mazrreku, etj.
Me datën 17 nandor 1946, rreth orës 02.00 të mëngjezit,
në një natë me shi, ndalojnë makinën tek
dera e kuvendit ngjitë me Kishë, e hapin me çelsat
e marrun me zori prej kuzhinjerit Martin Tarri, kalojnë nëpër
mencë dhe futen në Kishë, nëpër derë
të kompanjëlit, rrugë e tregueme nga trathtari Ndoc
Vasili (Antoni Kapaj në Amerikë). Shkarkojnë armë
e municione mbrenda Kishës tek Elteri i Shna Ndout, i Zemrës
së Krishtit etj, dhe rreth orës 04.00 e rrëthojnë
Kishën me ushtarë të Ndjekjës, tue mos lanë
njeri me u afrue në ora 05.00 kur thohej mesha e mëngjezit.
Atë kohë rrëthohet edhe kuvendi me të gjithë
françeskanët e xhakojt që ishin aty. Ditën
bahen vizita nga autoritetët e organizatat për me pa armët
e mëshefuna nga "fretnit".
Merrën në mbramje rreth orës 20.00 nga hetuesia (shtëpia
P. Çiurçisë), At Mati Prennushi, At Donat Kurti,
At Çiprian Nika, At Pal Dodaj, At Aleks Baqli, të gjithë
fretën të arrestuem, sillën me pranga në Kishë,
ku mbasi vëndosen ndër vendet ku janë "gjetë"
armët, (të vueme nga vetë Sigurimi) afër Eltërit
të Shna Ndout dhe Zemrës së Krishtit, xhirohën
në film nga operatorë jugosllavë....
Ky film jugosllav asht "Dosja 1302/II-A".
I vetmi njeri i penduem që kam njohtë në vitin 1982,
pjesëmarrës i Sigurimit të Shtetit në këtë
vepër të shemtueme asht kenë Zef Bardhoku, i cili
më ka tregue krejt mënyrën si kanë hy në
Kishë me armë dhe, si i kanë vendosë arkat aty.
Tregonte, se Fra Ndue Vila nuk i kishte dhanë çelsat
dhe ishte torturue mizorisht. Ai pohonte se dyshohej për armë
përsonale ndër fretën, mbasi kishin informata nga
xhakoni Ndoc Vasili (Antoni Kapaj). Në fund të bisedës,
thonte: "Nuk dij sesi, Zoti nuk ka premtue për të
gjithë ne që kemi futë armët në Kishë,
me na varë populli katolik në traun e sipërm të
derës së Kishës së Shna Ndout, për atë
vepër të ultë që kemi ba, tue çue në
plumb At Mati Prennushin e At Çiprian Nikën krejt të
pafajshëm, e sa të tjerë me vite të tana në
kampet e burgjet e mnershme të shfarosjës ku edhe kanë
vdekë. Kur rashë në burg vetë, kishte edhe priftën
që më njifnin mirë, e dinin se çka i kam ba
klerit dhe më jepnin cingare e bukë që ma shumë
më mungonin, pa ua kërkue ..." Kuvendi i Françeskanëve
në Gjuhadol u kthye në burg dhe thirrej Burgu i Kishës
së Fretënve, burgu ma i mnershëm i komunizmit në
Shqipni, e pse jo i krejt Lindjës komuniste. Porosia jugosllave
ishte: "... të shkatrroni kulm e thëmel çerdhën
e Klerit Katolik në Shkodër, me në krye FRANÇESKANËT!"
... dhe porosia e mësuesve po kryhej ...
Përballë të arrestuemve do të shënoj disa
nga bishat hetues: Imzot Frano Gjini ishte përballë kasap
kap. Lilo Zenelit e aspirant Ali Xhungës, At Mati Prennushi,
përballë kap. Nesti Kopalit, At Çiprian Nika përballë
kap. Nesti Kopalit, Don Nokoll Deda përballë kap. Fadil
Kapisyzit, Don Tom Laca përballë aspirant Ali Xhungës
e kap. Fadil Kapisyzit, At Donat Kurti përballë kap. Zoi
Shkurtit, At Frano Kiri përballë major Zoi Themelit e
kap. Zoi Shkurtit, Don Nikoll Shelqeti përballë kap. Zoi
Shkurtit, At Gjon Karma S.J. përballë aspirant Pjerin
Kçirës, Don Ndoc Sahatçija përballë
toger Bilo Bregut, xhakoni Zef Pëllumbi përballë
kap. N. Kopalit, At Mëhill Miraj përballë aspirant
Pjerin Kçirës ( nëpunës në Sigurim, që
mbante edhe rrjetin e spijujve ), dhe Ali Xhungës etj. etj.
Kishe me thanë se, sa me vlerë do të ishte me pasë
në dorë proçesin e plotë të kësaj
ngjarje të mnerëshme që u zhvillue ata vite në
Shkodër. Arrestimet u banë në muejt tetor e nandor
te 1946, ndërsa dokumentacioni flet për muejt e fundit
të 1947, pra, mbas një viti nuk asht e mujtun me pas fillue
hetimet. Praktikisht: Imzot Frano Gjini, më 14 shtator 1947,
pyetet nga Lilo Zeneli; Don Nikoll Deda, më 30 tetor 1947 pyetet
nga Fadil Kapisyzi; At Mati Prennushi, pyetet më 26 shkurt
1947 nga Nesti Kopali etj. Ballafaqimet bahën pothuej të
gjitha në dhetor 1947, pak ditë para gjyqit. Në këta
dokumente përmblidhen në 5-6 faqe krejt hetimet e bame
në një vit të plotë, me përjashtim të
Don Ndoc Sahatçisë dhe At Mëhill Miraj që
kanë edhe 40-45 faqe të daktilografueme proçeset
e tyne, mbasi mbi bazën e thanjëve të tyne për
fat të keq, atëherë, ndërsa, tashti, për
fat të mirë që janë ruajtë dhe shihën
këta proçese, janë thurë lloj-lloj lëgjendash,
të gjitha të projektueme nga Sigurimi i Shtetit, dhe të
daluna nga goja e këtyne njerëzve të dobët në
qëndresën para torturës, që mbasi hodhën
firmat e tyne në këto proçes-verbale përfundimisht
ishin vetëm kenje, mbasi ndërgjegja dhe karakteri humbën
përjetësisht. At Rrok Gurashi, asht gati me ia kujtue
hetuesit ndonjë rresht që ai e ka harrue, flet pa pikë
mëshire për kedo, veç me dalë nga dhoma ku
bahën ballafaqimet. Ai akuzon "fajtorë" cilindo
të pafajshëm që i kërkohet: "për derisa
unë jam këtu, le të vijnë të gjithë
mbas meje!". At Mati Prennushi i kujton: "Të gjitha
këto që thue këtu, Padër Rrok, janë vetëm
shpifje që nuk i kam pritë kurrë prej teje, por,
mos harro, se kemi edhe një gjyq tjetër, e, atje, nuk
ka ma rrena e shpifje!". Me të vërtetë, kur
At Rroku ishte në çastet e fundit të jetës,
në një kamp pune thërret At Konrrad Gjolaj, dhe i
thotë: "At Konrrad, po vdes, po, a thue Zoti, ka me mi
falë ato tmere fajesh e shpifjesh që kam ba unë,
vetëm tue mendue sa vetë janë pushkatue me rrenat
e mija!?", dhe At Konrradi i thotë: "Padër Rrok,
eja të rrëfej, se mëshira e Zotit, kalon kufijt e
arësyes sonë, ti nëse je pendue fol, se edhe ata
për të cilët ti je shpifë, jam i sigurt se sot
lutën për shpirtin tand ...", dhe ishte rrëfye
... Po, At Rrok Vata, sa ditë ndej ndër gjunjë para
Kryqit kur e pau se i kishte ardhë fundi? Po, Don Nikoll Troshani,
pse thonte: "Si do të shihëm andej me Don Dedë
Malaj?!" ... Në dosje ruhët një proçes-verbal
i ballafaqimit të Imzot Frano Gjinit me At Rrok Gurashin, Don
Ndoc Sahatçinë dhe Prenkë Lezaj. Ballafaqimi asht
ba me datën 28 dhetor 1947 pra, një javë para gjyqit.
Aspirant Ali Xhunga shkruan: "... i pandehuri Monsinjor Frano
Gjini nuk atribon thanjet e Padër Rrok Gurashit, Don Ndoc Sahatçisë
dhe Prenk Lezajt, prandaj u pa e nëvojshme të kompozohet
ky proçes ballafaqimi... dhe flet Padër Rroku, 5 faqe
e gjysëm proçes, mbas tij flet Don Ndoci, 2 faqe të
tjera dhe 3 faqe, flet edhe Prenk Lezaj. Të gjithë plotësojnë
edhe ndonjë mangësi që ka pretenca e prokurorit,
mbasi ai asht edhe qëllimi i "kompozimit" të
ballafaqimit.
Cila asht përgjigja e Imzot Gjinit?
"Monsinjor Gjini, mbasi ndigjoi thanjet që iu banë
para fëtyrës së tij, nga Padër Rrok Gurashi,
Don Ndoc Sahatçija, dhe nga Prenk Lezaj, merrët në
pyetje dhe deklaron sa ma poshtë vijon: P. P. (Përgjigjet
i pandehuri), Përsa thonë para meje Padër Rrok Gurashi,
Don Ndoc Sahatçija dhe Prenk Lezaj, i dëgjova të
gjitha, por vetëm dua të them, se për posë atyre
që kam deklarue në proçes, nuk asht asnjë
e vërtetë, që të kem patur lidhje direkt me
Mark Gjon Markun, ose me ndonjë të arratisur tjetër
dhe, se kam patur dijeni xxxxxxxx (prishnjaqë) ma të vogël
për këto organizata kundërshtare të Pushtetit
Popullor."(faqe 1-11 Proces-ballafaqimi Nr.rend. 12 ).............................................................................
I pandehuri (Monsinjor Gjinaj).
Oficeri pyetës: Aspirant Ali Xhunga d.v.
Të gjitha ballafaqimet marrin përgjigje të përafërt
me përmbajtjen e deklaratës Imzot Gjinit, me përjashtim
të Don Nikoll Dedës dhe At Mati Prennushit, që nuk
janë në dosje. Gjithashtu, në dosje nuk ka edhe torturat
që i janë ba të pandehurit për me pranue çpifjet
e dëshmitarit të rremë, por mos harroni se edhe ato
dihën.
Po thuej të gjithë të arestuemit e këtij grupi
kanë ba nga 14 muej hetuesi, janë mbajtë edhe dy
muej të dënuem me vdekje pra, koha e vuajtjes, deri ditën
e pushkatimit asht 16 muej për Imzot Gjinin e At Prennushin,
ndërsa 17 muej për Don Nikoll Dedën.
Nuk do të flas për zbatimin e ligjit, mbasi duhët
të kishte ligjë për me dashtë me diftue si zbatohëj.
Do të paraqes vetëm një dokument që ka dosja.
Kur Imzot Gjini ban kërkesën për pafajsi, në
letrën e dërgueme Gjykatës së Naltë të
shkrueme me dorën e tij, gja që tregon se, kur asht zhvillue
gjyqi ndër tavolinat e mencës se Kuvendit të Fretënve,
asnjeni nuk ka pasë "avokat", mbasi nuk ka asnjë
dokument të kenjes së avokatit, të paktën si
ka ndodhë shpesh, kenja e një oficeri të Sigurimit
i veshun me emnin "avokat", e vuna ndër thojza mbasi
ky lloj "avokati", ka pasë rasë që habitej
e fillonte me sha e fye klientin "e pandehur", tue kujtue
se asht në zyrat e hetuesisë ose ma keq, me iu drejtue
prokurorit, "pse ore, vetëm kaq meriton ky, ky, është
për tu varë!" ... Aty në atë kërkesë
të Imzot Gjinit, sipër mbi fjalët "Të Ndertës
Gjykatës..." asht ba një shënim me penë:
"Të bashkohet me akte, në rast të kundërt
të njoftohët se asht dhanë jasht afatit -(firma)-".
Në fund të letrës shënohet data e marrjes në
dorëzim : "Nr.15. u muer më 14 janar 1948- (firma),
Sh. Dautaj", pikërisht, asht marrë në dorëzim
nga Sekretari i Gjyqit dy ditë para afatit, veç mbetët
me mendue rasën e kundërt të justifikimit të
dhanjes kësaj letre, gjoja jashta afatit. Përgjigja asht
shumë e shkurtë. "Kush ma lart dinte dhe donte me
iu përgjigjë PAFAJSISË SË TIJ ?"
Bashkëvuejtesit flasin me dhimbje, ofshamje, e me krenari për
kohën që kanë kalue me këta heronjë. Mendohen
e mendohen ku me fillue, tek nata e parë e takimit, apo tek
mëngjezi i fundit i ndarjës së përjetëshme
... Njësoj, ata ishin dy kufoma të shtrime në çimento
të birucës Nr. ... Burgu...
Se çfarë bahej në zyret e hetuesisë mbi trupat
e këtyne martirëve atdhetarë do të FLASIN DËSHMITARËT:
Zonja Terezina Pali (Zorba), po më tregonte sesi e kishin torturue
për vdekje At Mati Prennushin, kur gjironin filmin jugosllavët,
tek Elteri me armë në dorë. Mbasi e sollën në
qeli, e pashë se çalonte, e pyeta: "Çka
të banë Padër Mati?" - Ai u përgjegj me
za të ultë - mos pyet... por, për mos me i kënaqë
këta qej, eja të këndojmë... dhe filloi ai vetë
i pari kangën "Në Shkodër tonë ka ra nji
dritë"... Shpesh këndonte me za të ultë
për mos me na lanë me u ligështue para torturave,
ai na epte zemër edhe né që aso kohe ishim shumë
të reja e shpesh dëshproheshim shumë. Njëditë
erdhi i lamë në gjak, se i kishte ra ballit Nesti Kopali...
At Çiprian Nika ishte me të vërtetë si Shenjt,
vazhdonte Terezina, vuante shumë prej kambëve se ia kishin
djegë damarët me hekur të skuqun ndërsa çorapët
iu ngjiteshin për mish nga plagët e peshgvës, kësi
plagësh kishte edhe në shpinë, këmisha iu shkapte
prej plagëve vetëm... kur e thërriste hetuesi, që
ma shpesh e siellte pandjenja se me kambët e veta, megjithatë
gjente forca me qëndrue ... forca e tyne ishin vetëm urata
e lutjët e vazhdueshme...
Prof. Adem Bazhdari, tregonte: "Nuk e harroj kurrë Imzot
Gjinin të varun në një pemë, po e torturonin.
Erdhi Zoi Themeli dhe Pjerin Kçira, monsinjori u lypi pak
ujë. Pjerini mori një tas dhe ia mbushi me urinën
e vet aty mbas një peme dhe ia dha Monsinjorit, që kishte
mashumë se dy ditë pa pi ujë. I shkreti Monsinjor
piu shka i dhanë ata mizorë. E zgjidhën, ai ra për
tokë, nuk ecte, e sollën me dy policë në dhomë
dhe mbas pak minutash erdhën e na morën të dyve,
sa mërrijtëm në krye të shkallës së
gurit ndër fretën, Pjerini holli poshtë At Matinë...
mendueme se e mbytën, por, jo, ishte gjallë i gjakosun
fëtyrët, - E shihni? -Na pyeti Zoi, - kështu do ta
pësoni dhe juve, mos flisni po deshët!... Kur na çuan
në dhomë Monsinjori tha vetëm kaq: "Për
hatër të Zotit!...." dhe fshani... Krahët, kambët
dhe shpinën i kishte me plagë të qelbëzueme,
ia mjekonin vetëm me krypë dhe ia lynin me pezhgëve
të nxehtë, stjetullat i kishte gjithmonë të
hapuna tue kullue qelb, nga vezët e zieme dhe të ngrohta
që i vinin gjithnjë.
Ndërsa, për Imzot Nikoll Dedën tregonte se nuk njifej
ma, ishte ba sa një fëmijë, gjithë plagë,
i moçatun fëtyre dhe i pazoti me ecë, kambët
i kishte të qelbëzueme... Një bashkëvuejtës
e kishte pyet njëherë, kur e gjet të shtrimë
në dysheme: "Kush je ti?" - ai i kishte përgjegjë:
-"Kam pas kenë Don Nikoll Deda", se me të vërtetë
"nuk ishte ma ai"!
I ndjeri Caf Dragusha, që asht pushkatue me këtë
grup, i tregonte një bashkëvuejtësi ndër ato
ditë mjerimi kur ishin në një qeli, se njënatë
i kishin shkue tek biruca e tij katër oficera të naltë,
si dukej nga Tirana, njeni nga veshja dukej jugosllav. E kishin
pyetë me kambngulje; - janë ba ose jo mbledhjet për
të cilat bahet fjalë në proçes të Don
Nikoll Dedës, në shtëpinë e Cin Serreqit dhe
të Pjetër Dedës? - Cafi u ishte përgjigjë:
- A janë ba, a nuk janë ba mbledhjet, unë nuk e dij,
por, derisa më keni përzi edhe mue, e thoni, se ke kenë
edhe ti, e, mbasi unë nuk kam kenë aty, edhe mbledhjet
nuk duhët të jenë ba! Përfundonte bisedën
tue thanë: "Ah, këta komunistët, janë derbedera!
Nuk i njeh kush..." Në darkë i kishte hapë sportelin
Fadil Kapisyzi dhe i kishte thanë: "Po ti Caf, na ishe
kenë ba edhe avokati i Cin Serreqit, dije mirë se njëqind
krena me pasë, një nuk të shpëton as ty, as
atij, a more vesh?" dhe me të vërtetë e kishte
mbajtë fjalën, tregonte bashkëvuejtësi, mbas
pak ditësh u pushkatuen të dy...
Një Zonjë (V. K.) tregon: "... na rrahnin, na shanin
me fjalët ku ishin ma të ndytat. Ishim të rëja,
18 vjeçe, nuk i kishim ndigjue kurrë ato flligështina,
na torturonin dhe mandej na çvishnin dhe vetëm ndër
këmisha në pikën e dimnit, na hidhnin ndër dhomat
e priftënve... por, ata, menjëherë na mbulonin me
pelerinat e tyne, e vetë mërdhitnin të shkretët
gjithë natën. Kur na delte gjumi i ndigjonim tue thanë
uratë. Na u thonim: "Merre tash pelerinën dhe flej
pak edhe ti, se nuk ke mbyllë sy gjithë natën! -
Jo, jo, vazhdo e flej ti, - na thonin ata, - flej edhe pak se je
e re, na jemi mësue e durojmë..." Porosia e tyne
ishte: "Mundohuni me durue për hatër të Zotit!..."
Z. Ragip Meta, atëherë, i dënuem me vdekje, tregon
se ishin kenë në një dhomë 25 vetë të
gjithë të dënuem me vdekje. "Kur hapej dera,
u çonim në kambë ashtu si ishim të lidhun
dhe, donim me shkue të parët, me kenë e mujtun të
gjithë me u pushkatue. Na vinte keq kur nuk na merrnin, kaq
na ishte mërzitë jeta prej torturave, urisë, etjës
dhe pagjumësisë"
Z. Drita Kosturi më tregonte, sesi e kishin lidhë në
një shtyllë druni At Frano Kirin, e kishin nxjerrë
në pishën e diellit në piskun e vapës në
verë, të veshun trashë. Kur i kërkonte ujë
ose me krye nevojat përsonale, e lironin shtyllën e mbajtun
me litar dhe i shkreti At Frano, përplasej me fëtyrë
përtokë, gjakosej, shpesh humbiste ndjenjat, e lagnin
me ujë dhe e ngjitnin prap shtyllën lart... Disa ditë
e kishte pa ajo vetë me sytë e saj derisa ishte ba që
nuk njifëj ma cili ishte...
Z. Ana Daja, tronditej sot, kur shpjegonte sesi ka pa Don Anton
Muzaj, në hollin e Kuvendit të zhytun deri në bel
në një ujë të qelbun, të përzimë
me pisllëkun e pusave të zezë, në të ftohtin
e dimnit të Shkodrës, dhe kur e merrte kolli, skuqej ai
vend nga gjaku që nxirte përgoje... E torturonte tregon
ajo, i pashpirti Pjerin Kçira.
Z. Tom Leci, pyet Hafiz Dërgutin se cila asht arësyeja
që e torturonin aq shumë, ai i përgjigjet: "Më
kërkojnë dëshmi për priftën, kërkojnë
me na përça, e nesër me thanë, se, u pushkatuen
priftnit me dëshmitë e rreme të hoxhallarëve.
I kam thanë, bani çka të dueni se këtë
punë nuk e baj kurrë pasha Allahun!"
Z. Viktore Kuka, tregonte sesi njëditë i ndjeri Dulo Kali
i kishte kërkue pak ujë me pi Dulaçit, dhe ky i
thotë Elez Mesit me i sjellë një safë me ujë
Dulit. Elezi ia sjellë dhe Duli e pin atë ujë, që
mbas pak minutash i shkreti Dulo Kali rropatej në birucë
nga tmeri, mbasi uji ishte kenë i krypun... Elezi tallej në
korridor, "lypë ujë, ta sollëm, po bërtite
po të japim edhe hu ..."
Motër Gjyzepina Radovani, infermjere në spitalin e burgut
tregonte sesi kishte mjekue me duert e saja disa nga këta martirë.
Ajo, fliste me dhimbje të madhe për At Çiprian
Nikën dhe At Donat Kurtin, të parit i kishin thye kambën
dhe nuk i ngjitej se kishte fillue kalbëzimi, ndërsa,
At Donatit, me që e dinin se asht i sëmurë me stomak
i epnin ushqime që i ngacmonin dhimbjet, për mos me kenë
kurrë i qetë. Me shumë kujdes Dr. Federik Shiroka,
i bante injeksione qetësuese, po, mbas pak ditësh e merrnin
pa u shërue ashtu si Monsinjor Gjinin, që tue e marrë
me shkalc plehu, policët i kishin thanë: "Doktor,
mos harxho ilaçe kot, se për t'a pushkatuar kemi!",
- ai u ishte përgjigjë: "Unë jam mjek, sa të
jenë të gjallë dhe në duert e mija unë
do të baj detyrën teme, ndër duert tueja, dini ju
çka bani!". Njeni nga xhelatët kishte murmuritë:
"Hajt, hajt, se as ti nuk e ke të gjatë!..."
Z. Loro Vata më tregonte, se në "Burgun e Kishës
së Fretënve", ka pasë njerëz që prej
ditës së arrestimit e deri mbas një viti që
janë pushkatue, ose dënue e nisë ndër burgje
të tjera e kampe nuk janë la me ujë asnjëherë...
se, ma, vendi i ushkurit të mbathjeve, apo ndër vendët
e tegelave ishin të bamë zi prej morrave.
Z. Ragip Meta më tregonte, sesi një ditë Shyqyri
Qoku dhe Alush Bakalli, zagar të rijë aso kohe, kishin
hypë mbi dy klerikë në oborrin e burgut. Në
dorë kishin nga një kamxhik dhe i binin dy priftënve,
tue vrritë: "Kush mërrinë i pari tek muri sot
nuk rrahët, hajt, ecë, kush po del i pari?" ... Asnjeni
nga priftnit nuk ecte, asnjeni nuk donte me lanë mbrapa shokun
me u rrah ... Asnjeni pothuej nuk njihej në fëtyrë.
Priftënt ishin ba me mjekrra deri në bel, ndërsa
hoxhallarëve ua kishin pre mjekrrat. Asnjena palë nuk
dëshmonte për palën tjetër, një mirëkuptim
i veçantë...
Z. Elez Troshani, thonte: "Lum ata që kanë kenë
në një dhomë me Monsinjor Gjinin dhe At Mati Prennushin,
ndër ata dy muej para se me u ekzekutue, se nuk e kuptonin
ku po i çojnë, a po i çonin në piknik, apo
me u pushkatue. Biseda dhe humori i tyne të largonte frikën
e vdekjes...mënyra sesi shpjegonin vdekjen ata, e bante të
riun dhe plakun mos me u tutë nga plumbi."
Dr. Papavrami, shpjegonte se, atëditë më 11 mars,
rreth orës 04.30 të mëngjezit kur po i lidhnin në
Zallin e Kirit për me i pushkatuar, në mes të At
Matisë dhe At Çiprianit kanë lidhë ingj. Fahri
Rusin, 28 vjeç. At Matia, i thotë Fahriut: "Fahri,
je më i riu, qëndro si burrat dhe mos i turpëro të
Parët e familjes sate!" - Fahriu i përgjigjet: "Nuk
besoj se kush nga fisi em ka pasë këtë fat, me dhenë
jetën mjedis dy shejtënve, për çfarë
me u tremb?" Burrërisht u ngjitën tek stomi i një
gropës 4X2 ml. E hapur mbas Pendës së Kirit, drejt
me çinarin e dytë, vërtikalisht me Pendën,
në drejtim Lindje-Perëndim," shpjegonte, doktori,
i thirrun si mjek ligjor në pushkatimin e këtyne 16 vetëve.
"Mbasi i lidhën edhe ndër brryla me vargoj me drynjë,
aty maje atij stomi, i kërkuan "fjalën e fundit".
Nuk më harrohet kurrë, edhe pse kanë kaluar 50 vjet,
qëndrimi burrëror i klerikëve katholikë. Atyre
nuk iu trembej syri nga vdekja, sëpse mbi jetën e këtueshme
kishte triumfuar ideali i lartë i fitorës së Parajsës
me vuajtjet e tyre, që nuk mund të tregohën, madje,
ato vuajtje nuk krahasohen as me Kalvarin. Shtinë me armë
mbi ato gjokse burrash që dukeshin si lisa ... Ranë andej
stomit ... kur u afrova me vërtetuar vdekjën nuk mujta
me vizituar asnjërin, kishin rënë në gropë
dhe ishin mbuluar nga gjaku i tyre. Nuk dukëj se jetonte ndonjëri
... asnjë lëvizje në atë pellg gjaku. Mbas gjysëm
ore i mbuluan me dhé. .....Atëherë, nuk dija me
kuptuar si falët gjykatësi dhe toga e pushkatimit kur
je i pafajshëm ... Krishti, Papa dhe Shqipëria ishin ideali
i tyre! ..." (Shpjegim gojor në vitin 1993, në Shkodër).
Secili shkodranë ka se çka me tregue për atë
burg në zemrën e qytetit. Kur binte muzgu e afrohej nata
shtëpijat përreth prisnin fillimin e virrmave të
burrave, të vëllazënve, të baballarëve,
të djelmëve, të miqve e dashamirëve rrezikzez
që torturonin xhelatët. Shpesh, ato zanë të
daluna nga dhimbjet e shpirtit, ndërpriteshin nga zani i ndonjë
vajzës së mjerë që donin ta përdhunonin
oficerët, kafshët e harrlisuna si udhëheqësi
i Partisë së tyne. Zonja Maria Deda, e shoqja e Ndrekës
së Dedjakupëve priste me ndigjue zanin e burrit të
saj, para se me ra me fjetë. Kishte frikë e trishtim kur
nuk e torturonin, atë natë nuk e zënte gjumi kur
nuk i ndigjonte zanin, mbasi të nesërmen, mendonte e shkreta
se po i thonë: "Mos i sjell gjë, se është
duke u qelbur në Zallin e Kirit!", mbasi kështu i
kishte ndodhë edhe kunatës së saj Katrinës,
me të shkretin Kolec Deda. Po kështu, zonjës Simon
Darragjatit....Virrmat e mnerëshme ia sillte nata sikur ishin
mbas murit. Deri në të dalun të dritës, kishte
rasë që nuk i mbyllej syni...
Vetëm në muejt fundit të vitit 1946 Sigurimi i Shtetit,
i drejtuem nga Partia Komuniste, tue krijue proçese false
gjoja për futje të armëve në Kishë, për
formim te Partisë Demokristjane të pakenun kurrë
dhe për organizim të kryengritjes së armatosun të
Postribës më 9 shtator 1946, kur, asnjë klerik nuk
dinte asgja për këtë kryengritje, u arrestuen: Imzot
Frano Gjini, Imzot Gjergj Volaj, Imzot Nikoll Deda, At Mati Prennushi,
At Çiprian Nika, At Donat Kurti, At Frano Kiri, At Pal Doda,
Don Tomë Laca, At Karlo Serreqi, At Çiril Cani, At Filip
Mazrreku, Don Pjetër Gruda, Don Mark Xhani, At Augustin Ashiku,
At Bernardin Palaj, Don Ndoc Nikaj, Don Ndue Suma, Don Nikoll Mazrreku,
Don Jak Zekaj, Don Ded Plani, Don Pal Gjini, Don Ejëll Deda,
Don Luigj Prendushi, At Serafin Koda, Don Nikoll Shelqeti, At Gjon
Karma S.J. At Mark Harapi S.J. At Florian Berisha S.J. Fratel Gjon
Pantalia S.J. Don Anton Muzaj, Don Mark Hasi, Don Nikoll Laskaj,
Don Pashko Muzhani, At Gaspër Suma, At Aleks Baqli, Fra Ndue
Vila, Fra Zef Pëllumbi, At Mëhill Miraj, At Rrok Gurashi,
Don Ndoc Sahatçija etj.
Këtu nuk përfshihen arrestimet e bame në fillim të
vitit 1947 në Shkodër, si dhe arrestimet e bame në
atë vit në Tiranë, Durrës, Vlonë etj.
PJESA E FUNDIT
"Të tërbuem djallëzisht, e nxorën jashtë
prej asaj gjykatorje dhe e ngrehën rrëshqanë tue
iu kërcnue, me shpatë në dorë se do ta vrisnin
në se nuk i binte mboh Fesë menjëherë ...(omissis).
Ai u qëndroi kërcnimëve, anmiqtë e therën
për vdekje dhe e çuan në breg të Bunës
me e qitë në ujë, por disa të krishtenë
e blenë me pare dhe e varrosën në Kishën e Shën'Mërisë
Madalenë."
Lezhë, vjeti 1624 Ipeshkvi Benedikt Orsini
(Relacione Vol. I-re, fq. 349. Ark. Prop. Fide, SRCG, v, 262, fl.
177.)
"Një kalvar vuajtjesh dhe përsekutimesh pësoi
Imzot Pjetër Bogdani, i cili u burgos tri herë, i dogjën
rezidencën, u rrah, u kërcënua se do ta varin në
derën e kishës, e shëtitën nëpër qytet
të zhveshur lakuriq dhe pas vdekjës u zhvarros dhe kufoma
e tij iu hodh qenve"
Petrika Thëngjilli "Krishtërimi ndër Shqiptarë",
fq.230. Shkodër, 2000.
"Don Andre Kalamashi, prift i Gjakovës kishte kundërshtuar
fenë islame. Osmanët, më 1687, e torturuan, të
lidhur duar dhe këmbë. Duke menduar se kish vdekur, ia
zgjidhën duart dhe e varën në sheshin e qytetit.
Pas njëfarë kohe prifti u çua në këmbë,
largoi litarin nga fyti dhe bërtiti: "Qëndresë,
qëndresë të krishterë, Jezu Krishti është
më i fuqishmi!".
Posa tha këto fjalë, ra i vdekur përpara turmës
së tmerruar. Xhelati ia preu kokën dhe ia dërgoi
bashkë me lëkurën e kokës Vezirit të Madh"
Petrika Thengjilli ( po aty )
"Don Mark Xhanin, në vitin 1946, mbasi e torturuan në
qelitë e Sigurimit të Mirditës, e varën për
shpatulla ndër trena, ma vonë, mbasi vdiq, ia hodhën
me e ngranë qenve të fshatit Shpal, mbeturinat e tretuna
i mori prroni ... vetëm, pse ishte sekretar besnik i Imzot
Frano Gjinit."
"MARTIRIZIMI I KISHËS KATOLIKE SHQIPTARE 1944-1990"
fq. 125, Shkodër, 1993.
Vetëm, historia vazhdon ...
Atëherë, Kleri Katolik Shqiptar, tue i dijtë të
gjitha këto që ua kanë ba ndër shekuj, pse nuk
zgjodhi rrugën e bashkëpunimit me shtetin komunist, me
u shkëputë edhe nga Papa e Vatikani dhe me hangër
një kafshatë bukë rahat në qelat e tij ? Kështu,
mund të pyesin dikush!...
Provoni me mbyllë kapakët e syve deri sa gati mos me pa!
Çoni kryet dhe ashtu me sy gati të mbyllun, shikojeni
diellin! Keni me pa një Kryq! Këtë nuk e kam çpikë
unë, kjo njihej që në kohën e paganëve.
E, pra, edhe pse ndoshta nuk iu pëlqen, AI ASHT! ... AI ASHT
DRITA!
Kleri Katolik tue njohtë Dritën, pse me marrë rrugën
e errësinës? Asht me të vërtetë rrugë
e vështirë por jo e panjoftun, jo me të paprituna,
jo e pa shkelun, jo e shtrueme me kalldram e me lule, por, shumë,
shumë e vështirë, aqsa, as nuk dijmë me e kuptue
si këta njerëz zgjedhin këtë rrugë plot
vuejtje dhe rreziqe të vazhdueshme ndër shekuj? Këta
zgjedhin këtë rrugë pra, janë të vetëdijshëm
se njëditë mbas të gjitha këtyne vuejtjeve mund
të jenë edhe Martirë, mbasi janë betue mbi Elterë,
që, po kje nevoja për Fè e Atdhé do të
japin edhe jetën. Qè, këtë na thërrasim
vetsakrifikim për një ideal. Kryqi me të vërtetë
asht Drita, por, asht edhe dashtnia, asht sakrifica, asht flijimi,
asht mëshira, asht mundimi i tejskajshëm, asht dhimbja
e thellë e gozhdave që të mbërthejnë për
dru, asht lavdia e tokës në Kunorën e ferrave që
të shpon ndër tru, asht dhimbja e çpimit të
heshtës, që me një të fshame fryme jé
ngallnjyes, jé fitues, jé i pavdekshëm, jé
besnik i idealit tand, se jé flijue për Kryqin! Qé,
kjo asht rruga e martirizimit që të çon drejt ringjalljës
dhe të ngritë në Elterin e Atdheut, të çon
larg e shumë larg vdekjës së përjetëshme,
që për disa ka fillue që në atë çast
kur drejtimi i rrugës zgjedhun i shërben egoizmit. Të
gjithë papërjashtim ata që mendojnë për
një kolltuk e, vetëm për vedi, janë hakmarrës,
e, kur nuk kanë për çka të hakmerrën,
bahën vëllavrasës. Të gjithë për me
mërrijtë qëllimet e veta, urrejnë, urrejnë
deri në mëni, aqsa harrojnë se kanë me vdekë.
Bahën mashtrues, vrasës, torturues, rrënues të
shoqnisë njerzore, padijtë ku shkojnë dhe mendojnë
se tue e gënjye vedin "se ishim të rinjë, atëherë,
nuk e kemi kuptuar...", mbyllet kapitulli. Po Atdheu, çka
u ba? Po viktimat, ku janë? Po lotët e nanave që
kanë la Zallin e Kirit, ku shkuen? A po, "i mori lumi,
vatën, nuk kemi ç'tu bëjmë!...". E vetmja
gja që ata kujtojnë e nuk e harrojne kurrë, asht
falja e Atyne martirëve para togave të pushkatimit. Po,
ashtu asht, aftësia me falë i përket vetëm atij
që din me dashtë. Nuk mundesh me falë pa kenë
i drejtë dhe i dashtun. Ata dijtën me falë se shihnin
fundin e kobshëm të Atdheut të tyne për të
cilin po jepnin jetën. Ata dijtën me falë se ishin
të drejtë, ishin të pastër, ishin të pafajshëm.
Ju, o spijunë të Sigurimit, futët natën armët
ndër Kisha si hajdutët, tue mendue se nata e terri do
të mëshehin veprën tuej, o kriminelë katilë!
Ju gënjyet, ju çpifët, ju torturuet, ju gjykuet
të pafajshmit, ju i mbytët, ju i dhunuet edhe për
së vdekuni, ju i tretët kufomat, ju i mashtruet familjet,
ju i përdhunuet ndjenjat e atdhedashunisë por,.... keni
harrue, se ata ishin e mbetën Martirë të Atdheut,
dëshmitarë të së vërtetës së
Fesë, dhe padashje, ju forcuet thëmelet e krishtënimit
në Shqipni. Për 50 vjet vetëm keni mëshefë
padijtë se njëditë populli shqiptarë do të
vërtetojnë me dokumentët tuaja atë që ka
besue tash 50 vjet me sy të mbyllun. A e kuptoni arësyen
e besimit të popullit pa i pas pa ndër bankat e gjyqit,
pa i pas ndigjue zanin për ma shumë se 16 muej, pa mujtë
me i dhanë një lamtumirë asnjëherë, pa
mujtë me i pyetë sesa vuajtet o rrezikzezë, pa dijtë
ku asht ajo gropë e zezë që përpini një
lum atdhetarësh, pa mujtë me vue një gur tek kryet
e tyne, i bamë thërmija nga pushka e hasmit shekullor
sherbëtorët e të cilit u batë ju, o trathtarë
komunistë e spijunë e, në fund, pa mujtë askush
me vue atë shenjë për të cilin ATA, kanë
dhanë edhe jetën e, kanë derdhë gjakun e pastër
të tyne: KRYQIN.
Shpesh, flitët e shkruhët se Shqiptarët, nuk tregojnë
ma interes për vrasjët e 50 vjetëve maparë,
për rrëthanat që janë krye këto vrasje,
për hetimet e çpifjet e zhvillueme në drejtim të
këtyne viktimave, si e si me realizue këto vepra të
shëmtueme. Asht e kuptueshme se, këto subjekte nuk iu
pëlqejnë autorëve të këtyne krimëve,
por këto nuk iu pëlqejnë as edhe atyne që, në
një mënyrë ose në një tjetër, janë
bashfajtorë të asaj epoke të zezë historike
të Shqipnisë.
Nuk duhët me kenë dhe nuk besoj se asht ashtu!
Ky do të ishte arësyetimi ma poshtnues ndaj vetvetës
për Popullin Shqiptar! Këto vrasje nuk janë krye
nga një njeri përbindsh i vetëm, por nga një
grup i madh terroristësh që kanë mendue e veprue
me zhdukë burrat e shtetit e atdhetarët e divoçem,
me vrasjet e vazhdueshme politike, që nuk mund të kryhën
kurrë vetëm. Edhe me dashtë me i lanë në
njëanë, ose ma keq me i harrue, janë pasojat politike
të Kombit tonë, që nuk varrosën me viktimat
e martirët e Tij.
Krenaria kombëtare e Popullit Shqiptar, ndera, burrnia, gjaku
i kulluem dhe guximi i pathyeshëm historik i këtyne Burrave
të pastër, lyp drejtësi, paqë dhe shpagim, gjana
pa të cilat shqiptarët kurrë nuk kanë me mërrijtë
në një Pajtim Kombëtar!
Idriz Ajeti shkruen: "Shqiptarët mund të krenohën
që ndër popujt e Ballkanit ishin ata që të parët
përqafuan fenë e krishterë."
Atenagora thotë: "Populli shqiptar asht një ndër
popujt që ka vuajt ma shumë në Evropë, ka vuajt
gjatë shumë shekujve, mbasi mbrojti në mënyrë
të mrekullueshme krishtërimin".
At Pjetër Meshkalla thotë: "Kleri Katolik Shqiptar
asht kleri ma heroik që ka me përcaktue historia në
rrugën dymijëvjeçare të Krishtit, sëpse,
mbas pesëqind vjetë robnije nën Turqi, po të
merrët historikisht prej vitit 1912 kur Shqipnia u formue si
shtet e deri më 1944, që këtu erdhën në
fuqi komunistët, tue lanë me një anë okupacionin
fashist italian (me të cilin nuk jam pajtue kurrsesi), janë
vetëm 30 vjetë mundësi për me formue një
kler shqiptar e, për 30 vjetë me nxjerrë aq heronj
sa kemi nxjerrë na, nuk ka asnjë kler në botë."
At Giacomo Gardin S.J. në librin e tij "DHETË VJET
BURG NË SHQIPNI (1945-1955), në fq.100 shkruen: "Kujtimi
i përmallshëm i faktëve të Shqipnisë ma
ka mbushë shpirtin e më bahet edhe mue si Shën Gjonit
n'Apokalips, se po shoh rrasën e Elterit të kësaj
kishe tue u zgjanue e tue marrë trajtat e tokës shqiptare;
më bahet, se po shoh nën rrasë fëtyrat e atyne
që i kam njoftë e që mandej kanë dhanë
jetën për Fenë e vet e po i ndiej kah bërtasin:
"Deri kur, o Zot, ti që jé i drejtë e i shenjtë,
po vonon pa e marrë hakun e gjakun tonë?". E, një
za kah u përgjigjët: "Sabër e durim, edhe pak
sa të mbushet ma parë numri i vëllazënve tuej."
A keni ndie? Sabër ... me u mësue me pritë. E, deri
kur? Derisa të bjerë sahati i Perëndisë. Ai
ka në dorë ndodhjet e kohës që tjerrin historinë
e kombëve....".
Nanë Tereza, thotë:
"Kudo që të jetë urrejtja, unë do të
sjellë dashtninë,
Kudo që të jetë padrejtësia, unë do të
sjellë faljen,
Kudo që të jetë ngatrresa, unë do të sjellë
pajtimin,
Kudo që të jetë gabimi, unë do të sjellë
të vërtetën,
Kudo që të jetë dyshimi, unë do të sjellë
besimin,
Kudo që të jetë disprimi, unë do të sjellë
shpnesën,
Kudo që të jetë terri, unë do të sjellë
dritën,
Kudo që të jetë pikllimi, unë do të sjellë
gëzimin.
Pjesa
I | Pjesa II
| Pjesa III |
Pjesa IV
albemigrant.com
| Tribuna
Shqiptare |
Lajme / News
|