|


Klikoni kėtu pėr t'iu bashkuar albanianpolitics

Nga
Forumi Albemigrant
Lajme
/ News
Foto montazh - Juri, postuar mė 27 Aug 2008 nga Admin Sukses i "good morning, balkan" nė Forumin Europian tė Alpbachut-Austri, postuar mė 27 Aug 2008 nga Admin Lajmėrim i familjes Gjidede, Montreal, postuar mė 25 Aug 2008 nga Admin Lajmerim i Bashkėsisė shqiptare nė Montreal, postuar mė 25 Aug 2008 nga Admin Lamtumirė Juri !, postuar mė 25 Aug 2008 nga Admin MUZEUMI ETNOGRAFIK I MALCISE, postuar mė 24 Aug 2008 nga Admin Osetia nuk ėshtė Kosovė, zoti president!, postuar mė 23 Aug 2008 nga Admin Shqiperia ne Festivalin Turk ne Central Park ne Manhattan, postuar mė 22 Aug 2008 nga Admin KRIJOHET SHOQATA MJEKĖSORE SHQIPTARO-AMERIKANE, postuar mė 22 Aug 2008 nga Admin Albanian Movie Night , postuar mė 20 Aug 2008 nga Admin Eksluzive Tribuna Shqiptare : Miqёsia midis familjes Shaska dhe Ismail Bej Vlorёs, postuar mė 19 Aug 2008 nga Admin Lajme nga HermesNews, postuar mė 19 Aug 2008 nga Admin Dita e arkeologjise shqiptare ne Otava, postuar mė 19 Aug 2008 nga Admin PREMIERA E FILMIT NE IMPERIAL, postuar mė 18 Aug 2008 nga Admin MISS BJESHKA 2008, postuar mė 17 Aug 2008 nga Admin Libri i ri i Kozeta Zylos "Pranvere pa Mimoza" , postuar mė 17 Aug 2008 nga Admin Lajme nga HermesNews, postuar mė 15 Aug 2008 nga Admin Edhe punėtorėt shėndetėsor nga Vushtrria sot kanė hyrė nė grevė, postuar mė 15 Aug 2008 nga Admin Lajme nga HermesNews, postuar mė 13 Aug 2008 nga Admin Shqiptaret e Ukraines, postuar mė 13 Aug 2008 nga Admin KOMUNIKATĖ PUBLIKE NR. 5 E ZĖDHĖNSIT POLITIK TĖ FBKSH , postuar mė 08 Aug 2008 nga Admin Lajme nga HermesNews, postuar mė 07 Aug 2008 nga Admin Njoftim per Median Shqipetare, postuar mė 04 Aug 2008 nga Admin
|
Një
monument nën dhe
Pjesa
I | Pjesa II | Pjesa
III | Pjesa IV
Nga Fritz
Radovani - de Angelis
PJESA III
IMZOT FRANO GJINI
RREGJENT' I DELEGACIONIT APOSTOLIK NË SHQIPNI
"Unë nuk do ta ndajë kurrë grigjën teme
nga Selia Shenjtë!"
Imzot Frano Gjini
Ka lé në Shkodër në vitin 1886 nga prindët
Pjetër (Tuke) e Drande Gjini. Ishte nga një familje e
vjetër qytetare. Shkollën fillore dhe gjimnazin e ka përfundue
ndër Etnit Jezuitë të vendlindjës, ndërsa
ato të lartat teologjike i ka krye në Propaganda Fide,
në Romë, ku u shugurue edhe meshtar në vitin 1908.
Vjen në atdhe dhe emnohët sekretar i Argjipeshkvit të
Durrësit, tue krye edhe shërbimet fetare në fshatin
e Delbinishtit. Shkon për 18 muej në qytetin e Durrësit
dhe rikthehët prap në Delbinisht, deri në vitin 1914.
Emnohët famullitar i Dërvenit në Fushë-Krujë,
për dy vjet dhe më 14 nandor 1919, emnohët prap në
Durrës deri në vitin 1924. Prej Durrësit shkon në
Kurbin deri në vitin 1928. Prej Kurbinit shkon në Perlat
të Kthellës së Mirditës. Në vitin 1930
Shugurohet Ipeshkëv i Durrësit, kohë në të
cilën administronte edhe Vlonën. Mbas dy vjetësh,
në vitin 1932 asht Abat i Mirditës, me seli në Orosh.
Në vitin 1944 asht edhe administrues i Lezhës.
Në vitin 1945, në muejn maj, mbas largimit nga Shqipnia
të Delegatit Apostolik Imzot Leone G. B. Nigris, prej qeverisë
komuniste të Tiranës, Selia Shenjte emnon:
IMZOT FRANO GJININ, REGJENT'I DELEGACIONIT APOSTOLIK NË SHQIPNI.
Asht i pari shqiptar që emnohet në këtë detyrë
të lartë në shtetin shqiptar, prej thëmelimit
të tij.
Me datën 20 nandor 1945 i vjen zyrtarisht emnimi nga Vatikani.
Dokumenti i ardhun nëpërmjet të Ambasadës Italiane,
i dorëzohet nga At Giovani Fausti S.J., që atëherë
ishte me detyrë në Tiranë. Qeveria komuniste e Tiranës
nuk e njeh këtë detyrë dhe as Regjentin e posa emnuem.
Që në moshën e re bie në sy përvujtnia
dhe matunia e tij gja që e miqëson shumë me Imzot
Bumçin, Prennushin, Jul Bonattin, At Meshkallën, At
Giadrin, Don Shtjefën Kurtin etj. me të cilët jo
vetëm konsultohet por asht edhe bashkëpunëtor besnik
për të gjitha problemet fetare të krahinave që
administron. Mbas emnimit si Regjent kërkon nga Vatikani zëvendsimin
e tij, mbasi sheh vështirësitë e mëdha që
i dalin nga qeveria komuniste. Ishte nandori i 1945, kur e kërkon
këtë gja nga Vatikani por Vatikani nuk miraton kërkesën
e Imzot Gjinit. Në janar të 1946 përsëritë
kërkesën gojarisht me anë të At Filipe Kjeja,
italian, që niset për Itali, njëkohësisht njofton
Vatikanin për reformat komuniste që po zbatoheshin këtu,
si: mbyllja e shkollave fetare, shtetëzimet e pronave të
Kishës, reprazaljet dhe arrestimet, pushkatimet e klerikëve
të pafaj, etj. Në muejn shkurt 1946, i poston një
letër Nuncit Apostolik të Vatikanit në Francë,
(mbasi Shqipnia nuk kishte atëherë lidhje postare me Italinë)
ku, kërkonte skjarime për çështje të
ndërpreme fetare. Në muejn maj të 1946, flitej nga
radio Vatikani se në Shqipni do të vinte një amerikan
i deleguem i Vatikanit për me asistue këtu, por kjo nuk
ngjau, gja e cila dha me kuptue se komunistëve shqiptarë
po u lejohej dorë e lirë me vëprue edhe ndaj Fesë,
ashtu si ndër të gjitha çështjet tjera.
Imzot Gjini asht ndër të parët që kuptoi kjartë
qëndrimin e Amerikës, Anglisë dhe Italisë. Ai
posa u emnue zyrtarisht në detyren ë re si Delegat i Vatikanit,
kërkoi të paraqitej tek Enver Hoxha, aso kohe kryetar
i qeverisë së Tiranës, por kërkesa e tij nuk
u pranue. Kishe me thanë se Imzot Gjinin nuk e kishte marrë
malli me pa surratin e Enver Hoxhës, por sidukët donte
me matë pulsin e tij për të ardhmën. Ai kishte
qëllim me këtë kërkesë që të
bisedonte për mbylljen e shkollave, për lirinë e
fjalës dhe të shtypit, si dhe për disa masa ekonomike
që qeveria kishte ndërmarrë kundrejt Kishës
Katolike. Gjithmonë masat ekonomike në sistemin komunist
paralajmërojnë masat politike. Kryesisht takimi u kërkue
nga Imzot Gjini, se Ai nuk mund të qëndronte indiferent
ndaj vëprimeve zyrtare që po kryente qeveria komuniste
kundër Klerit, inteligjencës dhe katolikëve në
veçansi. Në këtë takim Imzot Gjini kërkonte
edhe praninë e Imzot Vinçenc Prennushit, si Argjipeshkëv
i Durrësit dhe i Tiranës, Imzot Gjergj Volaj, At Mati
Prennushit, si Provinçial i Françeskanëve të
Shqipnisë. Ishte mueji dhetor 1945 kur u ba kërkesa zyrtare
për takim, por nuk u realizue se gjoja sa kishin përfundue
zgjedhjet e dhetorit. Në muejn mars të 1946-ës, në
qelën e Tiranës që administronte Don Shtjefën
Kurti, u mblodhën edhe njëherë të gjithë
personat e sipërpërmendun ku, përveç, tyne
ishte Don Shtjefni dhe At Meshkalla. Aty u vendos që t'i shkruhet
një letër qeverisë dhe t'i dorëzohej nga Don
Shtjefni. Letra u përpilue nga At Meshkalla me sugjerimet dhe
pëlqimin e të gjithëve që ndodheshin aty, mbasi
ata përfaqësonin vullnetin e klerit në përgjithësi.
Një kopje u vëndos t'i jepet Misionit Anglez ose Amerikan,
për dijeni nga ana e tyne si dhe me vue në dijeni Vatikanin,
mbasi përfundimisht ishin ndërpre korrespondencat nga
Shqipnia. Dërgimi i kësaj letre në Vatikan kishte
për qëllim që të vihej në dijeni Selia
Shenjte se kleri katolik shqiptar nuk i ndërpret lidhjet me
té, dhe se kjo çështje asht vetëm kërkesë
kambëngulëse e qeverisë komuniste të Tiranës,
e kryesueme nga E. Hoxha. Letra nuk u dërgue me dorë mbasi
një jezuit italian që shkonte ato ditë atje kishte
frikë me e marrë letrën, se mos e kontrollojnë
dhe i pezullojnë nisjën për Itali. Ai mori përsipër
me i shpjegue Vatikanit gojarisht përmbajtjën e letrës,
si dhe kërkesën e Imzot Gjinit për zëvendsimin
e tij mbasi ai nuk njihët nga qeveria e Tiranës. Flitët,
se letrat deri vonë i ka pasë të ruejtuna Don Lec
Sahatçija që kryente edhe punën e sekretarit të
Imzot Gjinit, por e vërteta nuk dihet se ku kanë përfundue
ato letra. Asht edhe një mendim tjetër se mund të
jenë zhdukë me vdekjen e Don Mark Xhanit, në hetuesi,
tue mos pasë ma mundësi me u dijtë ku mund të
jenë mëshehë prej tij. Letra asht shkrue mbasi e
pranon edhe At Meshkalla, por fatin e saj nuk e di as ai. Takimin
me Misionet e hueja e mori përsipër Imzot Vinçenc
Prennushi, i cili u takue me Z. Hudgson në Misionin Anglez
dhe i paraqiti me gojë gjithë përmbajtjën e
letrës me prezencën e Don Shtjefën Kurtit, i cili
fliste shumë mirë frengjishtën. Ai u tregue shumë
pesimist mbasi sidukët ishte koha kur marrëdhanjët
e qeverisë me anglezët ishin në ftohje, të paktën
në dukje.
Kam përshtypjen, se, klerikët komunikonin me të huejt
vetëm gojarisht mbasi nuk duhet ti kenë besue as atyne,
me dhanë e me marrë letra, gjithmonë një punë
me rrezik.
Në vitin 1946 Imzot Gjini, bante edhe ndonjë rrugë
nga Mirdita, mbasi nuk kishte mundësi zëvendsimi me ipeshkëv
tjetër në atë zonë. Sigurisht, ai atje kishte
kalue kohë të gjatë ndër ata male. Koha ishte
shumë e vështirë në të gjitha anët.
Malët ishin mbushë me të arratisun që nuk e
pushonin përpjekjen për liri nga komunistët nën
drejtimin e Mark Gjomarkut. I vëllai i Markut, Lleshi (edhe
ky, oficer akademist në mal), që thirrej Lleshi i zi,
i ban një kërkesë Imzot Gjinit tue i krijue mundësinë
me u largue nga Shqipnia, me anën e një avioni anglez
që sillte ndihma për çetat e malëve, mbasi
ishte hapë fjala se mund të arrestohej shpejt. Imzot Frano
Gjini, iu përgjegj: "Unë edhe po iku, po kujt t'ia
la besimtarët e Sh'Lleshtrit? - Kjo punë nuk bahet kurrë
prej meje!". Sigurisht, kjo temë nuk u hap ma prej tyne.
Përgjigja e shkurtë, e shpejt dhe e saktë tregon
shpirtin e klerikut të vërtetë që asht gati
me u flijue, por, jo, me lanë popullin pa drejtues të
fesë në atë kohë aq të mnerëshme.
Kështu vepruan edhe shumë priftën të tjerë
që edhe ata nuk u arratisën, por pranuen Kalvarin e pafund.
Ai, jo vetëm qëndroi në atdhe por punoi me përkushtim
dhe i vendosun në detyrën e lartë dhe të randë
që iu ngarkue. Përgjegjësia e madhe e tij vërehët
në vëprimet e matuna dhe të pagabueshme që kryen.
Sa merr detyrën ai asht i vetëdijshëm se asht para
një lufte të përgjakshme të shpallun nga komunistët.
Kërkesat e Hoxhës, Shehut dhe të Xoxës me klerikët
e Shkodrës dhe të Tiranës që në ditët
e para të janarit 1945 për bashkpunim dhe shkëputje
nga Vatikani, loja e Sejfulla Maleshovës, gjoja për formimin
e një partie demokristjane për zgjedhjet e dhetorit të
1945, nxjerrja jashtë e Delegatit Apostolik Nigris, më
5 maj 1945, mos njohja e Regjentit të ri nga qeveria e Hoxhës,
tue mos pranue takimin e kërkuem nga Imzot Gjini, eleminimi
i deputetëve të dhetorit me pikëpamje jokomuniste,
formimi i qeverisë me prioritet jugosllav dhe rus, miqësia
e madhe me druzhe Titon, formimet e grupeve dhe organizatave me
njerëz te pafajshëm dhe pushkatimet e njëmbasnjëshme,
etj. etj. e detyrojnë Imzot Gjinin me ndërmarrë hapin
ma të rëndësishëm që i pret mundësinë
qeverisë me akuzue klerin, me urdhën: "Mos implikimi
i çdo kleriku, kushdo kjoftë, me asnjë çështje
politike, pra ndalimin e plotë të marrjës me politikë.
Urdhni asht i padiskutueshëm dhe i pakundërshtueshëm."
(Kopja asht në Arkivin e Shtetit Tiranë).
Promemoria e lëshueme për këtë qëllim me
datën 25 nandor 1944 nga Imzot Gjini, mbasi Delegati Nigris
ndodhej në Itali, asht dokumenti ma i saktë që tregon
mendjen e hollë dhe largpamësinë e tij për kohën
që po vinte. Këto cilësi të Imzot Gjinit të
forcueme me karakterin burrnor e trim, ndoshta, ishin arësyet
që Vatikani e zgjodhi atë për Regjent në atë
grup ipeshkvijsh që kishte atëherë Shqipnia, një
vend i vogël me njërëz me të vërtetë
të mëdhaj.
Qëndrimi i haptë dhe burrnor i Imzot Gjinit tashti nuk
i përkiste vetëm Mirditës, por ishte qëndrimi
i mbarë Katolikëve Shqiptarë tue fillue nga Shkodra,
në Vlonë e Korçë, e ku kishte kjoftë
edhe vetëm një besimtar katolik. Ai tashti ishte edhe
burri ma trim në radhët klerit mbasi e dinte mirë
se me çfarë komunistësh kishte punë, por edhe
e njihte mirë mënyrën e sjelljes së tyne të
pashpirt e barbare me klerin shqiptar. Ai ishte i vetëdishëm
për rrugën e rrezikshme por edhe të pakëthyeshme
në të cilën për fat të mirë, e solli
historia. Ai i ruhët dhanjes shkak, por nuk i frigohet kërcënimit.
Ai njeh mirë mënyrat komuniste të dredhisë dhe
pabesisë prandej edhe punoi me mendje të freskët
dhe të mprehtë për ruajtjen e pastër të
Fesë, ndër kushtet ma te vështira të krejt Lindjës,
ku komunizmi nuk ishte thjeshtë një grup njerëzish
të paditun e kriminelë. Ai ishte përballë atyne
bishave komuniste të mnershëm, fanatikë dhe vegla
të shovenistëve sllavë që historia do t'i cilësojnë
si kafshët ma të egra të komunizmit ndërkombëtar
dhe,... të mbarë globit...njëditë.
Ai dinte dhe njihte mirë praktikën që po ndiqej me
liritë thëmelore të qytetarëve, tue përfshi
të drejtën me jetue dhe me shprehë lirisht mendimet
individuale ose të përgjithshme, madje, dhe të drejtat
kryesore: jeta dhe paprekshmënia e saj që po shkeleshin
çdo çast tue torturue dhe vra çdo besimtar
i thirrun "kundërshtar", vetëm pse BESONTE NË
ZOTIN, pikërisht, ata që hypën në pushtet tue
mashtrue popullin "pa dallim feje, krahine dhe ideje"
dhe që do të mbetën në histori si regjimi ma
përdhunues e gjakatar i shekullit.
Imzot Frano Gjini, asht pa asnjë mëdyshje një ndër
klerikët katolikë që deri në çastet e
fundit vetëm kryen detyrën. E kam shkrue edhe në
librin "Martirizimi i Kishës Katolike Shqiptare",
sesi, kur ndodhej i lidhun ndër degët e ullinjëve
të hetuesisë (tek shtëpia e Çiurçisë),
gjeti rasën dhe i bani me shenj një të lidhunit tjetër
që po jepte shpirt dhe ashtu si ishte i varun, lujti kokën
në shenj të Kryqit, për me e zgjidhë nga fajet
e kësaj jete atë martir që mbas pak minutash u gjet
para gjyqit të mbramë, por, që, me siguri ka pa Fëtyrën
e Zotit.
Imzot Frano Gjini asht Ai klerik që me pranga ndër duer
thërret në bankën e të akuzuemve, kur po i jepej
vëndimi "me vdekje": "Jeni të zgjidhun
vëllazën, të gjithë çka jeni dënue
këtu me vdekje, qëndroni si burrat, se asht lavd me vdekë
për Fé të Jezu Krishtit!...", dhe bishat e
tërhoqën zvarrë nga ajo dhomë ku bahej gjyqi...
dhe, nuk e pau kush përveç shokëve të tij,
që shkuen të lidhun bashkë kambësh e duersh
në Zallin e Kirit, më 11 mars 1948.
Dosja nr. 1302/II - A, viti 1948, Arkivi i Ministrisë së
Mbrendshme Tiranë, asht dokumenti ma i saktë që tregon
se kush ishte Ky, Imzot Frano Pjetër Gjini? Pse u zgjodh Regjent'i
Delegacionit Apostolik në Shqipni? Çfarë qëndrimit
mbajti në torturar e mnershme që provoi për 16 muej
mbi trupin e tij? Cili ishte faji i tij? Kush e akuzoi dhe pse?
Cila ishte arsyeja që e pushkatoi terroristi Enver Hoxha?....
Dhe, do të bindeni se arsyeja e vetme asht kjo:
IMZOT FRANO PJETËR GJINI, ISHTE ATDHETAR, ISHTE KLERIK KATOLIK
ME PIKPAMJE DEMOKRATIKE EVROPJANE PERËNDIMORE, ISHTE KREJTËSISHT
I PAFAJSHËM DHE, SE, ISHTE REGJENT' I DELEGACIONIT APOSTOLIK
NË SHQIPNI, PRA, NUK PRANOI ME U BA AGJENT I KOMUNISTËVE
DHE NUK PRANOI ME U SHKËPUTË KISHA KATOLIKE SHQIPTARE
NGA PAPA DHE VATIKANI DHE, ME U LIDHË ME LINDJËN SHOVENISTE
SLLAVE E AZIATIKE, KOMUNISTE BOLSHEVIKE.
AI ASHT TRIM SE ASHT I BINDUN SE GJAKU I PAPËRLYEM I TIJ DO
TË DERDHET NË THËMELET E FORTA E TË PALËKUNDUNA
TË KATOLICIZMIT NË TOKËN SHQIPTARE!
K L E R I K Ë T E F A M I L J Ë S P R E N N U S H I
P Ë R B A L L Ë T E R R O R I T K O M U N I S T
AT M A T I P R E N N U S H I O.F.M.
PROVINÇIAL I FRANÇESKANËVE TË SHQIPNISË
(2 TETOR 1881 - 11 MARS 1948)
IMZOT V I N Ç E N C P R E N N U S H I O.F.M.
ARGJIPESHKËV I DIOÇEZIT TË DURRËSIT
(4 SHTATOR 1885 - 19 MARS 1949)
DON K O L E C P R E N N U S H I
FAMULLITAR I DAJÇIT TË BREGUT BUNËS - SHKODËR
(1 JANAR 1902 - 2 KORRIK 1950)
"POPULL SHQIPTAR, EC PËRPARA ME KURAJO DREJT SHTIGJËVE
TË SOLIDARITETIT. ASHT NJË RRUGË E VËSHTIRË
KJO, POR NË TE JANË TË MBJELLUNA FARNAT E SHPRESËS.
LE TË SHOQNOJNË FORCA E MARTIRËVE TË TU, DISHMITARË
GJITHMONË NË ROJE TË LIRISË NË VITËT
E PAFUND TË SHTYPJES SË RREGJIMIT TOTALITAR."
PAPA GJON PALI II
Tiranë, 25 prill 1993
AT MATI PRENNUSHI O.F.M.
"Mbrojeni trimnisht me hekur qytetin e atdheun tuej, kjoftë
edhe tue derdhë gjakun deri në pikën e fundit!"
Marin Barleci
Ka lé në Shkodër më 2 tetor 1881, prej prindve
Kolë e Drande Prennushi. Asht i pagëzuem me emnin Paulin.
Familja Prennushi asht e vjetër në qytetin e Shkodrës.
Të parët e tyne kanë ma shumë se 300 vjet që
kanë ardhë nga Zhupa, fshat malor, por, që, asnjëherë
nuk asht shkelë nga turqit deri në ardhjen e kësaj
familje në Shkodër, prandej edhe nuk kanë ndrrue
Fé. Tregojnë se vazhdimisht kanë pasë klerikë
në za. Ndër të fundit asht kenë Don Mati Prennushi,
axha i At Matisë i cili ka vdekë në vitin 1904 dhe
asht varrosë në Remaji, ku sot janë vorret e kësaj
familje.
Ai ishte i njohtun për aktivitet atdhetar në krahinat
e Veriut. At Matia trashigoi emnin e tij mbasi pikërisht atë
vit kur ai vdiq ky u shugurue meshtar, më datë 4 prill
1904, në Kishën e Françeskanëve të Gjuhadolit.
Mësimet e para i mori në Troshan, ku edhe iu kushtue Urdhnit
të Shën Françeskut i njoftun në Shqipni "Urdhni
i Fretënve të Vogjël, O.F.M.". Vazhdoi në
Bosnje, ku, pothuej ishte traditë paraprëgatitore e fretënve,
për vazhdimin e studimeve të nalta në Austri. Kjo
rrugë asht ndjekë nga pjesa ma e madhe e françeskanëve
shqiptarë, mbasi Austria jo vetëm se ishte forcë
e madhe por edhe ishte e vullnetshme me ndihmue Shqipninë me
kuadër të naltë në të gjitha fushat. Pregatitja
e klerikëve atje bahej me dëshirën ma të madhe
prej tyne mbasi atë kohë ajo shihte edhe teposhtën
që kishte marrë Përandoria Turke. At Matia studimet
e nalta i përfundoi në Grac në vitin 1904. E theksova
këtë fakt mbasi edukata dhe kultura e marrun në këto
qendra edukimi në Austri la përjetësisht gjurmët
e veta të pashlyeshme në formimin atdhetar e fetar në
të gjithë ata shqiptarë që, edhe pse ishin ende
nën pushtimin mizor turk, formuen atë brezni që Shqipnia
nuk do të mundët me e përsëritë kurrëma.
Në moshën 24 vjeçare At Matia zotnonte gjuhët:
latinisht, greqishtën e vjetër, italisht, gjermanisht,
serbo-kroatisht dhe frengjisht, gjuhë, të cilat i fliste
dhe i shkruante saktësisht.
Françeskani i ri e filloi misionin e tij si profesor në
gjimnazin e fretënve dhe, mbas një viti shkon në
Katund të Kastratit të Koplikut, ku, përfshihej edhe
Bajza. Ka edhe sot familje e që kujtojnë me respekt meshtarin
e ri ndër votrat e të parëve të tyne.
Shumë shpejt u fiton zemrën besimtarëve të vet.
At Dioniz Maka më tregonte më 14 prill 1995: " Kur
turqit në agoninë e tatpjetës, mendonin aty nga 1905
me djegë Shkodrën, në shenjë hakmarrjeje për
përpjekjet që po baheshin me dalë nga zgjedha e robnisë
së tyne, njëditë të dielë, mbas meshët
At Matia, çveshi teshat e meshës, u tha besimtarëve
me pritë në oborr pesë minuta. Ai vetë shkoi
te qela, doli para Kishës dhe iu drejtue të pranishëmve
tue nxjerrë prej xhepit të zhgunit një alltije: -
Kush asht burrë dhe e don me zemër Shkodrën, o sot
o kurrë, me ardhë mbas meje, do t'ju prij unë e do
të shkojmë me i ndalue dorën hasmit turk, që
don me zharitë vëllaznit tonë!
Të gjithë si ishin shkuen ndër shtëpia, ndrruen
teshat, u armatosën dhe u rreshtuen mbas tij ndër kuaj
për pak kohë. Dhanë kushtrimin përreth ndër
male dhe nën drejtimin e At Matisë u nisën në
drejtim të Shkodrës. Lajmi erdhi shumë shpejt edhe
në Shkodër.
Me të marrun vesht Valia dërgoi ndërmjetësit
tek Kisha e Madhe e Shkodrës për me e ndalue këtë
veprim, tue premtue se ushtria turke nuk do të bajë asnjë
reprazalje kundër shkodranëve. Imzot Guarini i dërgoi
një përfaqësues me u dalë para malësorëve
që po vinin me At Matinë në krye. Përfaqësuesi
i klerit i takoi ata pak pa mërrijtë në Vrakë
dhe mbasi ishin marrë garancitë prej Valisë, malësorët
u kthyen, Shkodra shpëtoi..... At Matia qysh i ri asht dallue
në trimni. Kishte një za të trashë dhe pak të
marrun... e, si tash e kam ndër veshë zanin e tij kur
këndonte Gloria......"
Me shkuemjen e Imzot Lazër Mjedjes, në Prizren, aty nga
1908, At Matia shkon në Traboin, Deçiq dhe Greçë.
Tue pa përditë me sy tiparët e malësorit të
kulluem atje ai preku me dorë gjanë ma të çmueshme
që e karakterizon shqiptarin dhe që e veçon nga
kombët tjera, aty ishte burrnia e besa!
Në çdo votër përcillej ndër breza qëndresa
e kreshnikia pa mburrje.
Virtyti ma i shenjti i yni besa, qarkullonte ndër damarët
e gjakut të malësorit fisnikinë, me formulen Fé
e Atdhé, aqsa dukej sikur ky ny i pazgjidhshëm asht
lidhë njëherit me kërthizën e tij.
Prova ma e saktë asht vetësakrifica për hatër
të mikut, ndërsa, për priftin edhe binte në
zjarr e nuk i dhimbej jeta si me lé së dyti. Ishin françeskanët
të parët që e provuan këtë gja ndër
male mbasi me ndore të këtyne, ata mërrijtën
me falë edhe gjaksin.
Ishte besa që në karakterin e atyne burrave, ruante të
forta dhe të freskëta ndjesitë atdhetare që
prisnin çdo çast me u zgjue nga dora e bekueme me
gjakun e martirëve, nga dora e atij Kreshniku që shpejt
do të thërriste: "Çonju burra, ku jeni, drejt
e në Deçiq!..."
E, mbas Tij, fluturuan edhe shqipet e Alpëve tona!
Më 24 mars 1911 janë, At Mati Prennushi e At Buon Gjeçaj
që shpalosin nga gjoksi i tyne Flamurin Kombëtar të
Gjergj Kastriotit - Skënderbeut, dhe ia dorëzojnë
të pathyeshmit Trim të Traboinit, DED GJO'LULIT, që
me ata dy sy zhgabë, që i vezullojshin prej gëzimi,
e buzëngërthye nën ata mustakë të bardhë
si biluri, me kësulë mbi një sy si bora e MAJËS
SË BRATILES, i mbërthyem ndër armët e Të
Parëve në atë brez të punuem prej lokes qysh
se rrezja e diellit kishte shkrepë ndër ato maje, me ata
çakçirë nën të artin xhamadan ku rrahte
ORA E SHQIPNISË, aty, po, ishte zëmreku i kombit, ku gufonte
gjaku i shkuem rrëkajë i Fatosave; aty, po, ishte ajo
e forta zemër që me duer prej bronxi, ngjiti në atë
shtizë të latueme në shekuj atë cohë KUQ
E ZI, të qëndisun nga duert e bijave të Rozafës,
në atë shkam ku asht daltue amaneti i GJERGJIT që
për pesë shekuj priti: AGIMIN E LIRISË....
Po po, bash AI BURRË, që sot nuk ka as vorr!
Për këtë ngjarje kaq të randësishme përveç
dokumentëve të botueme historike të asaj kohe, fotografive
në revistat "Leka", "Hylli i Dritës",
etj. shkruan edhe Stephen Schwartz, në Albanian Catholic Bulletin,
1994, vol. XV, fq.150, University of San Francisco: "On March
24, 1911 the Albanian double-headed eagle flag was raised for the
first time in five centuries since the death of Scanderbeg. The
flag was raised on the top of Deçiq mountain, near the toën
of Tuzi. It had been wrapped and secretly carried from Shkoder by
Franciscan Father Mati Prennushi under his religious habit.";
dhe, e përkthyeme shqip: "Më 24 Mars 1911, pesë
shekuj mbas vdekjes së Skënderbeut, për herë
të parë u ngrit Flamuri Shqiptar me shqiponjën dykrenare.
Flamuri u ngrit në maje të malit Deçiq, afër
qytetit të Tuzit. Atë e solli në mënyrë
të fshehtë nga Shkodra, Françeskani Padre Mati
Prennushi, i cili e kishte palosë nën zhgunin e tij."
At Matia nuk asht i knaqun vetëm me lirinë e malëve
mbasi atje liria pothuej nuk ishte shkelë asnjëherë.
Vepra fisnike e Deçiqit vërtetë që ishte një
shpërblim i luftës së vazhdueshme të malëve
tona, por, kënaqësia duhej me u shtri në të
gjithë vendin. Asht kjo arsyeja që në qelën
e At Matisë, në Greçë, shkon Imzot Lazër
Mjedja dhe organizojnë takimin historik ku përpilohet
një dokument i randësishëm "Memorandumi i Greçës",
më 10 qershor 1911, që i prinë ngjarjës së
madhe të Pavarësisë Kombtare në Vlonë,
më 28 nandor 1912. Ky memorandum u shkrue në gjuhën
frenge nga dora e atdhetarit Luigj Gurakuqi dhe u përpilue
nga Imzot Lazër Mjedja, Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, At Mati
Prennushi, At Buon Gjeçaj, etj. Ajo që sot bie në
sy asht përdorimi i saktë i terminologjisë juridike
të asaj kohe, që të jep përshtypjen e përpilimit
të tij në kohën e sotme moderne prej ndonjë
grupi juristësh të një shteti shumë të
përparuem.
Kur malazezët shkelin tokat tona, për këto akte atdhetarie
që At Matia kishte organizue e kapin dhe e dënojnë
me varje në litar. Gjatë zhvillimit të gjyqit, një
anëtar i trupit gjykues i thotë: "E sheh litarin
që ke në brez, në atë litar do të varim!"....dhe,
At Matia me buzë në gaz i përgjigjët: -"Jua
dij për nderë me më varë në konopin tem,
mbasi me siguri litari em ka me ma falë jetën!"
Thanja kishte dy kuptime: Së parit, konopi i Françeskanit
do të këputej, mbasi nuk do të pranonte që të
varet kush në atë litar; së dyti, litari i tij nuk
kishte si me bajtë peshën e randë të trupit
të madh e të shëndetshëm të At Matisë.
Asht e vërtetë që me At Fishtën ishin miq, por
ishin edhe bashkëpunëtorë. Për hirë të
kësaj dashtnie që kishte At Fishta për té,
ai ndërhyni tek Krajl Nikolla për me i falë jetën
At Matisë. Krajli jo vetëm i fali jetën por edhe
e liroi dhe ia dha me vedi. Erdhën në Shkodër, ku
për pak kohë punoi si profesor në Gjimnazin Françeskan.
Siduket, ata i përpiqte bashkë edhe humori. Fishta e tregonte
shpesh thanjën e At Matisë para gjyqit dhe qeshëshin.
Kjo vërehet edhe ndër ato pak letra të korrespondencës
së tyne, që për fat, nuk janë zhdukë dhe
prej të cilave një muejta me e fotokopjue. Pjesa ma e
madhe e tyne asht e vështirë me ra në duert e mija.
Nuk zgjati shumë kohë dhe At Matia u kthye në Bajzë
të Kastratit edhe njëherë mjedis miqve të vjetër,
që e pritën me dashtninë ma të madhe. Në
vitin 1924 asht përkrah Opozitës si gjithë Kleri
Katolik, kryesisht ai Françeskan kundër Regjimit të
Zogut. Lëvizjet e 1926 e përfshijnë edhe At Matinë
i cili mbas vrasjes së Luigj Gurakuqit nuk donte me i ndigjue
emnin Zogut dhe as Musa Jukës. Arrëstohet prap në
këtë Lëvizje bashkë me shumë klerikë
tjerë. Don Gjon Gazulli u dënue me varje dhe u ekzekutue
vëndimi në Shkoder. At Matia u dënue me pushkatim.
Këtë herë asht At Palë Dodaj që ndërhyn
tek Zogu, i cili për miqësinë që kishte me At
Palin, ia fali jetën At Matisë. Edhe ky e liron por me
kusht që At Matia, me u largue nga ato krahina. Atëherë
detyrohët me u largue përfundimisht dhe emnohet në
Laç të Kurbinit. Në vitin 1928 shkon në Iballe
të Pukës dhe mbas pak vitësh asht famullitar në
Gomsiqe. Në vitin 1941 emnohët në Tiranë, megjithëse
aty nuk shtrihej veprimtaria e Françeskanëve. Bashkë
me Provinçialin e tyne At Anton Harapin, hapin Kishën
Françeskane të kryeqytetit, ku At Matia ushtron një
aktivitet të gjanë atdhetar. Aty bashkëpunon me At
Meshkallën, Imzot Vinçenc Prennushin, Imzot Bumçin,
Don Lazër Shantojën etj. At Matia jo vetëm ishte
antifashist por ishte edhe anti-italian. Nuk pajtohej me pushtimin
e Shqipnisë nga Italia, gja të cilën e ka shpreh
pa kurrfarë frike. Në Kishën Françeskane të
Tiranës më 28 nandor 1942, ai ka vue Flamurin Kombëtar
me shqipën e flamurit të Deçiqit, pa stemat e fashizmit.
Kryente vizita kortezie ndër autoritetet shtetnore edhe italiane,
që i kishte të detyrueme por, prej tyne konsiderohej "françeskan
me ndjenja të theksueme nacionaliste dhe antifashiste italiane".
Dëshmi e At Dioniz Makës.
Në Tiranë ai u njoht me shumë përsonalitete
si me Shefqet Vërlacin, Mustafa Krujën, Maliq Bushatin,
Iliaz Agushin, Musa Gjylbegun, Rexhep Mitrovicën, Ibrahim Biçakun,
Lef Nosin, Cafo Beg Ulqinin etj. Të gjithë dokumentet
arkivore të marrëdhanjëve të At Matisë,
me këta përsonalitete, flasin vetëm për ATDHETARIZËM.
Ai, edhe pse ishte në Tiranë, ruen miqësinë
me fisin e Ded Gjo'Lulit, me Prenkë Calin, Kol Zefin e Grudës,
Kol Ndoun - Bajraktar'i Shalës, Lulash Gjeloshin e Shoshit
dhe e veçon Gjelosh Lulin, si trim dhe atdhetar. Në
grupin e politikanëve të njoftun ruen respekt të
veçantë për Mehdi Frashërin, si politikan,
jurist, historian dhe liberal shumë i kulturuem.
Ndër takimet e bame me italianët shihët kjartë
interesa që ata kishin për té, dhe ky përfiton
tue u marrë të holla për ndërtime qelash e kishash
në zonat e Tiranës. Kjo dokumentohët edhe me shpjegimet
e shpënzimeve të bame në materialin e ruejtun në
Arkivin e Shtetit në Tiranë (shif librin "Françeskanët").
Në vitin 1943 vjen në Shkodër. Mbas emnimit të
At Anton Harapit në Regjencë, në vendin e tij si
Provinçial i Françeskanëve të Shqipnisë
emnohet At Matia, detyrë e cila i njihët zyrtarisht nga
eprorët në muejin qershor të vitit 1944. Detyrën
e fillueme në gjysmën e vitit 1943 e vazhdon paemnim zyrtar,
mbasi rruga e ndjekun me At Harapin për aprovimin e emnimit
të tij në Regjencë vazhdoi aq kohë. Mënyrën
si u veprue, do ta shpjegoj tashti nga burimet e vërteta për
këtë çashtje.
Zgjedhja e At Mati Prennushit si Provinçial asht mjaft origjinale.
Po filloj me citue At Konrad Gjolaj, i cili ishte i pranishëm
në atë mbledhje posa kishte ardhë nga studimet prej
Italie. Në librin "Çinarët" (fq. 67)
shkruen: "At Çiprian Nika ishte ndër françeskanët
ma me vlerë që ka pasë kleri e kjo asht edhe arsyeja
që kur u zgjodh Provinçial At Matia, pat ngulë
kambë mos me u zgjedhë At Çipriani, se komunistët
punën e parë që kanë me ba kanë me pushkatue
Provinçialin, prandej, t'a ruejmë At Çiprianin
për ma vonë, mbasi asht i ri dhe i vlefshëm shumë
për né. Ai e mori vetë detyrën e Provinçialit
me bindje të plotë se do të pushkatohet, por At Matisë,
nuk i bante përshtypje pushkatimi, se edhe dy herë maparë
kishte shkue deri te gryka e pushkës, bile edhe deri tek stoli
i konopit në Serbi.". Po në këtë mënyrë
e shpjegon edhe At Dioniz Maka mënyrën e zgjedhjes së
tij Provinçial.
Në fq 65 (po aty), At Gjolaj shkruen: "Ardhjën e
At Mati Prennushit si Provinçial të Françeskanëve
të Shqipnisë, unë e kam konsiderue gjithmonë
si një fat i madh i Kishës Katolike dhe i Françeskanëve
të Shqipnisë. Ai asht kenë portreti shpirtnuer, fizik
e moral i një françeskani të vërtetë.
Inteligjent, trim dhe organizator. Janë tri cilësi të
vështira me u kombinue, por sidukët Zoti tue dashtë
me na ruejtë me faqe të bardhë na shndriti mendjën
me zgjedhë At Matinë, në kohën ma të rrezikshme
dhe delikate, në të cilën asht ndodhë Kisha
përballë terrorit sllavo-aziatik komunist".
Shkuemjen e At Anton Harapit në Regjencë, At Matia e konsideron
të rregullt dhe në përputhje të plotë me
normat ligjore të Urdhnit, mbasi vetë At Antoni ka kërkue
rrugën ligjore.
Mbasi u mblodhën françeskanët: At Mati Prennushi,
At Pal Dodaj, At Çiprian Nikaj, At Donat Kurti, At Pashko
Bardhi, At Gjon Shllaku dhe At Augustin Ashiku; At Matia deklaron:
"...... U bisedue në se mund t'i sillej ndonji dobi Atdheut
me pjesëmarrjen e tij (Padër Antonit) në regjencë,
e arritëm në përfundimin se mund t'i sillet shumë,
prandej e autorizueme Padër Antonin të marrin pjesë
në Regjencë. (A. M. Prennushi Dosja 1302, fq. 56, Arkivi
Min. Mbrendshme, Tiranë).
Ma poshtë vazhdon: "Mbas kësaj mbledhjeje i asht
kërkue mendimi Papës dhe Vatikani, në bazë të
Kodit Kishtar, e lé në dorë të Argjipeshkvit.
Argjipeshkvi i Shkodrës e pëlqen këtë vëndim
dhe Padër Antoni shkoi në Regjencë".(po aty
fq. 57.)
Kur hetuesi e pyet At Matinë, se konsiderohët apo jo At
Antoni "kriminel lufte", përgjigja asht kjo: "Për
Padër Anton Harapin nuk ka ndonjë fakt që të
më bindin se ky mund të jenë kenë kriminel lufte".
(Dosja 1302 fq. 6). Letra e At Antonit dhanë Osman Kazazit,
njëditë para pushkatimit, ende nuk po botohet. E quej
me vlerë po të ishte mundësia e një studimi
të plotë për At Anton Harapin, me nxjerrë në
dritë një letër të Lef Nosit që ruhet në
Arkivin e Shtetit, me të cilën Lef Nosi kërkon me
çdo kusht kenjen e At Antonit në përbamjen e Regjencës.
Po aty asht e ruejtun një letër tjetër që At
Matia u dërgon të gjithë françeskanëve
me rastin e vrasjes At Lekë Lulit në mënyrë
mizore dhe trathtisht, vetëm me i plaçkitë të
hollat që kishte me vedi. Në këtë letër
jep urdhën të premë, që asnjë frat të
mos merrët me politikë dhe të mos iu besojnë
asnjenës parti, mbasi jo vetëm mund të pësojnë
fatin e At Lekë Lulit por, edhe do të njolloset me akuzat
ma të këqia nga ajo parti që do t'i marrë edhe
jetën. Porosia asht e padiskutueshme. Ka një shënim
me të cilin akuzojnë At Matinë, se kjo letër
asht shkrue vetëm kundër Lëvizjes N.Çl. dhe
formacionëve partizane. Qëllimi i vërtetë me
sa duket asht frika e përzimjes klerikëve në turbullinat
e kohës.
Në të vërtetë koha e turbullt dhe e pasigurt
e vitit 1944 sjell të paprituna të njëmbasnjëshme.
Shumë nana shkodrane zanë derën e kuvendit për
me iu shpëtue kokat e djelmëve të kapun nga gjermanët,
si komunistë ose të dyshimtë; shumë të
tjerë afrohën me vërejtë se çfarë
qëndrimi po mbante kleri kundrejt partizanëve; shumë
të tjerë vijnë me lypë ndihmë për
jetesë si Pjerin Kçira me shokë; shumë të
tjerë kërkojnë me rrahë në të dy krahët
dhe me e pasë mirë me të gjitha palët e, që
këta të fundit janë kenë ma të shumtit.
Praktikisht në Kuvendin e Fretënve gjetën strehë
edhe shumë prej atyne që ma vonë, do të dëshmojnë
për "veprimtarinë antikombëtare" të
françeskanëve, vetëm e vetëm me sigurue një
vend pune të rahatshëm, me marrë një gradë
shkencore të pameritueme etj. etj. që shtjellohën
ma kjartë në ngjarjet e ndodhuna mbas vitit 1944. Proçesët
e bame ndër gjyqet e hapuna të Shkodrës janë
dëshmi e mirë dhe mbahen mend nga qytetarët, por
proçesët e "mbylluna" që sot edhe ato
janë të hapuna e publike, për fat të keq, dëshmojnë
se shumë vetë kanë mendue se komunizmi asht i "përjetëshëm"
dhe asnjëherë nuk kanë mendue se do të dalë
në shesh e vërteta e vëprimeve të tyne.
Nuk ishte detyrë e thjeshtë me kenë Provinçial
në një kohë ma keq se në kohë të paganëve,
mbasi për Françeskanët e Shqipnisë ishte koha
ma e vështirë e shekullit. Mos harroni, se gjithçka
ishte në dorën e jugosllavëve e, kush ma parë
se fretnit do të kishin punë me ta?
At Mati Prennushi ruejti dinjitetin e vet dhe të shokëve
pa madhështi. Ai u ndodh i vorfën mjedis të vorfënve
të Asizit, dijti me lidhë gjithmonë veprën me
logjikën, tue arsytue gjithçka e këshillonte atë
vëllau i kuvendit. Ai ishte i sjellshëm, i premë
në vëndime, i njerëzishëm, bujar dhe i pakundërshtueshëm,
mbasi me fjalë e vepra nuk dijti me iu randue as anmikut. Ishte
elokuent, të bante për vedi se ishte gjithmonë dashamirës.
Këshilla e vërejtja e tij mirëpritej si prej ATIT.
Punoi pa iu ndigjue zani për Fé e Atdhé si të
gjithë françeskanët, mbasi në zemër i
vlonte LIRIA. Ai vdiq i respektuem edhe nga anmiqtë, se njihëj
për burrë trim.
IMZOT V I N Ç E N C P R E N N U S H I
"..E ngarkuan me bajtë trungje prej rrugës posht
e te kodrina ku gjindëj burgu. Si Krishti n'Udhën e Kalvarit
u përpoq tri herë me radhë, por u rrëzue të
trija herët pa shprehë ankim."
Prof. Arshi Pipa
Ka le në Shkodër me 4 shtator 1885, nga prindët Gjon
e Drande Prennushi dhe asht pagëzue me emnin Kolë. Mësimet
e para i mori në vendlindje, ndërsa, në seminarin
e Troshanit iu kushtue Urdhnit françeskan. Mësimet e
larta i përfundoi në Tirol të Austrisë. Asht
shugurue meshtar me datën 25 mars 1908, dhe si françeskan
merr emnin At Vinçenc Prennushi O.F.M.
Asht i formuem jo vetëm nga ana fetare, atdhetare dhe kulturore,
por radhitët ndër letrarët ma në za të
Rilindjës sonë. Shkruan në revistën "Hylli
i Dritës","Lajmtari i Zemrës së Krishtit",
"Zani i Shna Ndout" dhe ka vlera të posaçme
për artikujt e shkruem në gazetën "Ora e Maleve",
mbasi, aty, Ai shfaqë edhe pikëpamjet e veta atdhetare,
politike dhe demokratike. Ban pjesë në veprimët e
vazhdueshme të klerit për pavarësinë dhe, si
i tillë, me rastin e ngritjës së Flamurit në
Kalanë "Rozafat" në Shkodër, me 14 mars
1914, mban fjalimin kryesor ku spikat oratoria e At Vinçencit.
Në librin "Ndër lamijet e demokracisë së
vërtetë", At Vinçenci, jep mendime të
sakta për një shtet të andrruem demokratik të
tipit Përendimor, mendime që mbetën të gjalla
edhe për kohën e sotme. Fusha e përkthimëve
asht ndër ma të dashtunat për té, mbasi "Fabiola"
dhe "Quo vadis?", janë kenë si oficet e klerikëve
ndër familjet shkodrane. Libri "Gjeth e lule" mbetët
ndër veprat e letrarit të nivelëve të larta,
mbasi ashtu ishte edhe pena e tij.
At Vinçenci asht kenë Provinçial i Françeskanëve
në vitin 1928. Koha e shërbimit si drejtor'i Kolegjit
Françeskan dhe si Provinçial, ka provue mendimin se
ai dinte me drejtue, prandej në vitin 1936, At Vinçenci,
shugurohet Ipeshkëv i Sapës (Dioçezi i Zadrimës).
Në vitin 1940, Ai emnohet Argjipeshkëv i Dioçezit
të Durrësit. Kur asht Metropolitan i Durresit asht edhe
koha kur kryeqyteti i Shqipnisë, Tirana, përfshihej në
Dioçezin e Durrësit (ashtu si sot), pra, vetvetiu qendra
kryesore e Shqipnisë kalonte nën drejtimin e Imzot Vinçenc
Prennushit. Asht e vërtetë se aso kohe ai ka përkrah
tij edhe Imzot Luigj Bumçin, një ndër përsonalitetët
ma të njohtuna të Klerit Katolik edhe si politikan, që
ka lanë emnin e vet të paharruem në çastët
ma delikate të fateve të Shqipnisë. Atë kohë
në Tiranë nuk duhet harrue se ishte edhe Don Lazër
Shantoja, At Pjetër Meshkalla dhe Don Shtjefën Kurti,
përsonalitete që kanë lanë në kujtesën
e qytetarëve të Tiranes, një "epokë",
ku spikatën me punën e tyne këta kolosë të
atdhetarizmës.
Fatkeqësisht gjendja e keqe shëndetësore e Bumçit,
ndoshta, randoi punën e Imzot Prennushit, por fatmirësisht
Imzot Prennushi jo vetëm kreu me ndër detyrën e klerikut
të divoçëm, por edhe nuk i la kurgja mangut Imzot
Bumçit edhe në fushën politike, pikërisht,
në fazën ma delikate të historisë përballë
pushtimit fashist italian, atij gjerman dhe së fundit, atij
sllavo -komunist jugosllav e rus, të vitit 1944.
Asht e vërtetë se Jakomoni i dha një dekoratë
Vinçenc Prennushit, po kurrë nuk asht shkrue çfarë
ka thanë Jakomoni, për françeskanët e Shqipnisë
dhe për shkollat e tyne; kurrë nuk asht botue teksti i
plotë i kujtimeve të Kontit Çiano, ku shprehët
kjartë pritja që i ka ba Italisë Kleri Katolik dhe
Katolikët e Shqipnisë. Pra, këtij Kleri dhe këtyne
françeskanëve, i përkiste edhe Imzot Vinçenc
Prennushi, i cili deklaron: "Kam marrë një medalje
nderi për shka, nuk e dij - Lekë jo. Dekoratës nuk
i dij as emnin". (Dosja 1245 Arkivi i M.M.Tiranë). Kujtimet
e Kontit Çiano as nuk kanë me u botue ndonjëherë,
mbasi fatkeqësisht aty asht shkrue edhe se kush e priti mirë
okupacionin fashist. Për telegramin e dërguem mbas okupacionit
fashist shprehët kjartë bashkfirmuesi Imzot Frano Gjini,
(atëherë Abat i Mirditës), në letrën origjinale
të Tij:
"........4. se nuk ia kam dhanë kurr aderimin tem okupacionit
italian me përjashtim të nji telegrami dërgue mbas
22 ditësh nga okupacioni italian, bashkë me Kolegët
të tjerë t'Episkopatit, i cili telegram nuk ka tjetër
kuptim veç nji formalitet konvenience, të detyruem nga
fataliteti historik të ngjarjeve të kohës të
pregatituna prej tjerve; po si kanë veprue të gjithë
përfaqsuesit e entëve civile, ushtarake e fetare të
vendit tonë." (Dosja 1302 Arkivi M.M.Tiranë).
Ndërsa, Imzot Prennushi deklaron: "Se shka përmban
telegrami nuk me kujtohët, ai asht ba nga Metropoliti i Shkodrës."
(Dosja 1245, Arkivi M.M.Tiranë).
Si Imzot Prennushi, si Imzot Gjini, deklarojnë se, "na
kemi firmue para një fakti të kryem dhe, jo, para okupacionit
të Shqipnisë nga Italia.".
"Nuk i kam ba fashizmit asnjë shërbim", shënon
Imzot Prennushi, dhe i qëndron kësaj fjale deri në
fund. Sigurisht, kjo qëndresë bazohej tek e vërteta,
mbasi vëprimet e tija diheshin.
Në vitin 1945 Enver Hoxha, i kërkon një takim Imzot
Prennushit dhe ky e pranon. Në atë takim asht kenë
prezent edhe Imzot Gaspër Thaçi. Rezultatin e atij takimi
e kujtoj edhe unë....
Kur erdhi Enver Hoxha në Shkodër në vitin 1949, dhe
mbajti një fjalim disa orësh në balkonin e pallatit
të Prefekturës, ku i rrahu shpatullat "birit të
denjë të kllasës puntore të Shkodrës",
"shokut të dashtun" Tuk Jakova, kujtoj si tashti
që, kur foli për takimin e tij me Ipeshkvijtë, imitoi
tue ferkue duert Imzot Prennushin dhe shprehu si zakonisht, "konsideratën"
e tij për Klerin Katolik si agjenturë e Vatikanit, mbasi
aty i kishte ngecë sharra Enver Hoxhës, tek shkëputja
nga Papa....
Me datën 19 maj 1947 Imzot Prennushi, arrestohët dhe si
të tjerët fillon Kalvarin. Qëndrimi i tij në
Hetuesi tregon karakterin burrnor që shihët edhe ndër
ata pak dokumenta që ruhën. Imzot Prennushi asht i parapregatitun
për rrugën që ka përpara. Ja, si shprehët
për té At Gjolaj: ".....Letra që Imzot Frano
Gjini, u ka dërgue Misjonëve të hueja i asht dorzue
Imzot Prennushit, me ia dhanë atyne. Prezent ka kenë edhe
Don Anton Muzaj e Don Shtjefën Kurti. Letra asht përpilue
nga At Meshkalla. Arsyeja që e shkruen këte letër
asht kenë mospritja e drejtuesve të Klerit nga ana e Enver
Hoxhës. Mbasi Imzot Prennushi, e kishte dorzue këte letër
erdhi në Shkodër, dhe na tha atyne pak vetëve që
ishim në oborrin e Kuvendit të Gjuhadolit:
-Bijt'e mij, ishe tek përfaqsuesi i UNRRES, dhe i shpjegova
shka asht tue u ba në Shqipni me Klerin dhe popullin Katolik.
I tregova represionet dhe burgjet e mbushuna me né. I tregova
se pasiguria shtohet përditë e ma shumë. Ai u përgjigj:
-Ecelenza, i dijmë të gjitha shka ke thanë e, shka
ké me thanë, bile, dijmë edhe ma shumë se
ju, prandej, duhët të dini se kemi ba shka asht e mundun
por nuk kemi shka bajmë ma. Ju jeni të përfunduem,
se për 40 vjet komunizmi nuk do të hiqet prej Shqipnijet!
Unë ika.
Na që ndigjuem, i thamë: -Ti jé pesimist!
Imzot Prennushi, ashtu i ambël dhe i butë si ishte Ai,
na tha: -Jo, nuk jam pesimist, por keni me pa, e ndoshta ma parë
tek unë se shka do t'ju gjejnë ju. Ndoshta, asht premtue
prej Zotit me e provue unë shumë shpejt". Prej asaj
ditë nuk e pashë ma. Ai me të vërtetë u
martirizue."
Kur, Imzot Prennushi pyetët për shkuemjen e tij në
Misionin amerikan, ai përgjigjet: "Në Misionin amerikan
kam shkue për kryeshndosh për Rusveltin....Në Tiranë,
në një mbledhje të Klerit kemi diskutue për
mbylljen e shkollave, të seminarëve dhe shoqnive fetare,
si, dhe ndalesat e qeverisë për fenë. (Në janar
1946) Kemi paraqitë në qeveri një memorandum, me
të cilin kërkonim të drejtat tona fetare. Nga një
kopjo ia kam çue misionëve amerikane e franceze në
Tiranë." (Dosja1245).
Imzot Prennushi shpjegon për një takim me gjeneralin Hudgson,
kur vizitoi Zyrën Famullitare, në Tiranë: "Hudgson
ka ardhë me dy oficera. Unë nuk dij frengjisht po dinte
Don Shtjefën Kurti. Kemi bisedue mbi çeshtje të
përgjithshme, por me hollësi nuk më kujtohët
se çfarë. Mbas disa ditësh i kam këthye vizitën
unë me Don Shtjefnin, në Pallatin e Misionit anglez, ku
me kujtohët se më ka pyet për flamurët që
mbante populli në rrugët e qytetit, dhe më tha: -Ma
mirë do të ishte kenë që të gjithë
këto flamuj t'i bënin rrobe me veshë fukaratë!
Nuk u shpreh mirë për qeverinë, por u tregue i ftoftë."(po
në atë dosje).
Për vuejtjet dhe torturat e bame mbi Imzot Prennushin tregon
Prof. Arshi Pipa ndërsa, kush ishte Imzot Vinçenci,
tregojnë këto rreshta të deponuem në hetuesi
prej tij me datën 4 shtator 1947:
"....Unë (Vinçenc Prennushi) i thojshe popullit
kur kishe kontakte me té, dhe sidoemos me pjesën Katolike,
se qeveria e sotme udhëhiqet nga komunistat të cilët
né na luftojnë deri në zhdukje".
Me datën 18 dhetor 1947, Gjykata Ushtarake e Durrësit
e përberë nga: Kryetari, major Gjon Banushi, anëtarë,
major Zhule Çiriako, kapiten Halim Ramohito dhe prokuror,
kapiten Petrit Hakani, hapin gjyqin kundër të pandehurve:
1.Monsinjor Vinçenc Gjon Prennushi, datlindja 1885, Kryepeshkop
i Durrësit, i biri i Gjonit dhe i Drandës, lindë
në Shkodër.
2.Don Anton Lekë Zogaj, datlindja 1905, prift katolik, i biri
i Lekës dhe i Marijës, lind në Kthellë të
Mirditës.
3.Don Pal Martin Gjini, datlindja 1910, prift katolik në Jubë,
i biri i Martinit e Terezës, lindë në Shkodër,
arrestue me 19 maj 1947.
Vëndimi i gjykatës u dha me datën 20 dhetor 1947
si vijon:
1.Don Anton Zogaj, vjeç 42, me vdekje, me pushkatim.
2.Monsinjor Vinçenc Prennushi, vjeç 63, me 20 vjet
burg.
3.Don Pal Gjini, vjeç 37, me 10 vjet burg, heqje lirie.
Vëndimi i Gjykatës së Durrësit përcillet
për shqyrtim në Gjykatën e Naltë të Tiranës,
bashkë me një relacion të prokurorit të Durrësit,
i quejtun Sotir Qiriaqi (data, 1 dhetor 1947), në të cilin
kam shkëputë një frazë, lexoni me kujdes:
"......Don Anton Zogaj pranon menjëherë sa thotë
katoliku Gjon Vlashi se ka zhvilluar aktivitet të gjerë
kundërshtar, sidoemos në pjesën katolike....Mbrend
në Kishë ka bërë mbledhje me katolikun Gjon
Vlashi e Palush Koka....". (përforcimi i shkronjave në
tekst asht i emi, autori).
Gjykata e Naltë Ushtarake Tiranë e përberë nga:
Kryetar, major Niko Ceta, anëtarë, kapiten Nexhat Hyseni,
kapiten II Mustafa Iljazi dhe sekretar, aspirant Thoma Rino, me
datën 23 shkurt 1948, mbasi shqyrtoi çeshtjën e
të pandehurve...."refuzon kërkesën e tyre"....
Arsyeja e refuzimit nuk ka nëvojë për koment, mbasi
do të lexoni prap ma poshtë:
".....Don Anton Zogaj dhe dy shokët e tij të akuzuar
mohuan, njëkohësisht edhe pohimët e tyre në
proçes-verbalët e hetuesisë në Sigurim, shoqëruar
megjithse fjalë për fjalë janë të njëllojta
dhe pa asnjë ndryshim me deponimet e të pandehurve....
Don Anton Zogaj thotë se unë kam ba një proçes-verbal
dhe nuk e pranoj krejtësisht....por më kanë detyruar....
Janë kundërshtarë koshient të Pushtetit Popullor.
Vinçenc Prennushi deklaron se lufta ime ishte kundër
komunistave e Partisë Komuniste, që të mos egzistonte,
kur të formohej Pushteti që mendonim me zbarkimin e amerikanëve."
(Dosja 1245, po aty).
Prof. Arshi Pipa, në "In memoriam", për Imzot
Prennushin tregon: "Kur gjyqi ushtarak që u zhvillue në
nji dhomë të burgut e dënoi me 20 vjet burgim të
randë, fjala e tij e mbrojtjes qe: "Nuk i kam dashtë
kujt të keqën. Jam mundue me ba mirë".
Dosja mbyllët me Proçes-verbalin nr.103/1, datë
10 mars 1948, i mbajtun me datën 9 mars 1948, nr. 51/3 në
Seksionin e Sigurimit Durrës:
"Don Anton Zogaj deklaroi dëshirën e fundit para
ekzekutimit:
Nuk kam ba aq faj sa Qeverija të më dënojë,
por kjo asht vullnesa e saj dhe i bindëm, dhe shtoi - ju lutëm
që trupin tem t'ma çoni në Kishë, dhe teshat
që kam në burg të mi marri kushrina. Mbasi bani Kryq
u ekzekutua dhe u konstatua nga doktori se kishte vdekë."
Prokurori Publik i qytetit të Durrësit
( Muharrem Rugia) d.v.
Data 9 mars 1948 në Durrës, më kujton datën
tjetër në Shkodër, 11 mars 1948, ditën e pushkatimit
të Prelatve të Klerit Katolik. Pra, vërehët
deshira dhe pangopësia e komunistëve me gjak klerikësh
ndër ato ditë në të gjithë Shqipninë.
Po cili nga këta tre klerikë u shpëtoi thonjve të
Sigurimit të Shtetit?
Don Anton Zogaj u pushkatue me datën 9 mars 1948.
Imzot Vinçenc Prennushi vdiq në burgun e Durrësit
me 19 mars 1949.
Don Pal Gjini "lirohët" i sëmurë nga burgu
i Shkodrës, në vitin 1951 dhe vdes në shtëpi.
Kishe me thanë, se Dosja 1245 asht mbyllë formalisht me
pushkatimin e Don Anton Zogaj, por me siguri ajo ka vazhdue me kenë
e hapun deri me vdekjën e Don Pal Gjinit. Kur vdiq edhe MARTIRI
i fundit, vetëm atëherë, ndoshta, nuk asht mendue
ma për ata njerëz të pafajshëm nga katilët
e Sigurimit komunist shqiptar, tham ndoshta, mbasi komunistët
kanë pasë punë nganjëherë, e shpesh, mashumë
me të vdekun se me të gjallë.
Kur pashë shprehjën e Imzot Vinçenc Prennushit:
"Lufta ime ishte kundër komunistave dhe Partisë Komuniste,
që të mos egzistonte..", mu kujtue Imzot Ernesto
Çoba, i cili thotë edhe ai mbas 20 vjetësh: "Jam
kenë gjithmonë kundër komunizmit, as nuk kam dashtë
me ia ndigjue zanin, kam punue me shpirt me e zhdukë dhe do
të vazhdoj me kenë kundër, deri në vdekje...."
(Dosja Monsinjor Ernesto Çoba me grupin.). Edhe Imzot Çoba,
dha shpirt ndër birucat e Sigurimit të Tiranës.
Tue lexue kujtimet e Imzot Vinçenc Prennushit, në revistën
"Zani i Shna Ndout", kallnuer 1930, me titull "Nji
e stigmatizueme e ditve tona", u ndalova një çast
në takimin që Imzot Prennushi kishte pasë me TERESA
NEUMANN, në Bavari të Gjermanisë, e cila i kishte
thanë:
"Do të keshë nji aksident rrugor,
Do të bahësh Ipeshkëv dhe,
Mbas 13 vjetësh të Ipeshkvisë do të vdesësh
MARTIR I FESË".
Dhe, me të vërtetë, në atë prag pranvere,
nësa lulja e Sh'Jozefit shpërthente gonxhët e saja
në degët e çveshuna prej acarit të komunizmit,
një za ndigjohej në atë errësinë, në
të mekun:
" PAK DRITË ! - MEHR LICHT !"....
Jo, jo ! Imzot!
SHUMË DRITË I DHA SHPIRTI YT FESË, ATDHEUT E KULTURËS,
ME 19 MARS 1949.
Mars 1999
DON K O L E C P R E N N U S H I
".il futuro Cardinale d'Albania!"
AT ZEF VALENTINI S.J.
Don Kolec Prennushi ka lé në Shkodër me 1 janar
1902, prej prindve Pjetër e Nine Prennushi. Pjetri njihëj
në Shkodër me emnin Tukja i Kol Ded Prennushit, rrobaqepës
i njohtun për kostumin kombëtar shqiptar të burrave.
Don Koleci kishte edhe dy axha, Dedën, tregëtar i vogël
dhe At Matinë, Provinçialin e Françeskanëve
të Shqipnisë, që u pushkatue prej komunistëve
me 11 mars 1948. Edhe axha i babës së Don Kolecit asht
kenë prift, Don Mati Prennushi, i njoftun si atdhetar. Kishte
kushrinjë At Karlo Prennushin, françeskan që vdiq
shumë i ri dhe Imzot Vinçenc Prennushin, Argjipeshkvi
i Durrësit, që vdiq në burgun e Durrësit në
vitin 1949 kur Don Koleci ndodhej në hetuesinë e Seksionit
të Mbrendshëm të Shkodrës, pra, edhe ky, i arrestuem
prej komunistëve. Ninja, nana e Don Kolecit, ishte vajza e
pestë e Ndoc Daisë i cili u pat helmatisë nga turqit
për vëprimtarinë e tij atdhetare. Banonte në
Ballabane dhe rrugica Daiej, mban emnin nga shtëpia e tij e
ndodhun aty (sot shtëpia e Tom Shkrelit). Don Koleci asht prifti
i fundit i familjës qytetare shkodrane Prennushi, në shekullin
XX.
Don Koleci kreu shkollën e mesme në Jezuitët e Shkodrës
dhe vazhdoi studimët e larta teologjike në Linc të
Austrisë, bashkë me shokun dhe mikun e gjithë jetës
së tij, At Pjetër Meshkallën S.J., i cili iu kushtue
Shoqnisë Jezu.
Don Koleci u shugurue meshtar në Shkodër me 25 qershor
1925, me një ceremoni të madhe, mbasi ishte edhe prania
e At Matisë, si, edhe e At Vinçencit, të dy françeskan
të njohtun. U emnue famullitar në Dajç të
Bregut të Bunës, ma vonë në Barbullush, ku u
pat njohtë me Don Ndre Mjedjen që ishte atëherë
famullitar në Kukël. Prej Barbullushit shkoi në Mal
të Kolajve dhe prap me kërkesën e fshatarëve
u këthye në Dajç të Bregut të Bunës,
ku mbylli jetën e tij në moshën 48 vjeçare,
ditën e diele, me 2 korrik 1950, në pragun e 25 vjetorit
të meshtarisë.
Don Koleci ishte natyrë e qetë, i mbyllun dhe shumë
studioz. Madje, kështu ishte kenë shënue edhe në
karakteristikën e sjellun nga profesorët e Universitetit
Teologjik të Lincit, gja të cilën e tregonte At Meshkalla,
që e kishte lexue mbas gati 40 vjetësh në Argjipeshkvinë
e Shkodrës, me lejën e Imzot Ernesto Çobës.
Don Koleci njihte mirë disa gjuhë të hueja. Përveç,
gjuhëve që zakonisht njohin meshtarët, latinisht,
italisht dhe greqishtën e vjetër, ai zotnonte gjermanishtën,
frengjishtën, spanjishtën, ebraishtën dhe jo mirë
anglishtën. Ai nuk kishte vështirësi me mësue
gjuhët e hueja mbasi, përveç prirjes ai dinte përmendësh
Ungjillin. Me anën e tij ai mësoi disa nga gjuhët
e sipërpërmenduna. Këto gjuhë i përdori
në disa përkthime që bani në gjuhën shqipe,
të cilën e njohti mirë dhe la gjurmë edhe si
letrar. Ka pasë fillue punën me një Fjalorth, ku
vërehët edhe ndër shënime anësore përputhja
e fjalës shqip me fjalën gjermanisht, frengjisht etj.
Përkthimi ma me vlerë i tij asht kenë "Kanuni
i Lekë Dukagjinit", përmbledhja e At Gjeçovit,
në gjuhën gjermane. Kjo vepër asht zhdukë në
vitin 1949-50. Edhe sot nuk dihët fati i saj ashtusi fati i
shumë punimëve të tjera.
Ka ba edhe përkthime të tjera si: "Vizari Shpirtnuer"
pjesa e Meshës, librin "Juan Mizeria", "Si mbaroi
dashunia", "Shna Rroku prej Montpellier" etj. ku,
spikatë mënyra me të cilën Don Koleci e ban
librin aq të dashtun për lexuesin shqiptar sa, shumë
vetë i kujtonin si vepra origjinale të tij dhe jo përkthime,
ndonse, në faqën e parë ishte emni i autorit të
veprës.
Libri "Dishmori i Golgotës", përfundoi në
Sigurimin e Shtetit kur u arrestue në vitin 1948. Për
këte libër do të shkruej në një kapitull
të veçantë që do të lexoni ma poshtë.
Me 14 shtator 1931 botoi librin "Rrimë shtremtë e
flasim ndrejtë". Libri, që në parathanje ka
pikëpamjet filozofike të Don Kolecit, i cili shkruan:
".....Me fitimin e lirisë e të pavarsisë s'onë
kombtare asht mbyllë nji kaptinë e mjerueshme e njiherit
e lumnueshme në histori shqiptare.
Shqiptari i ka ulë armët e bartuna për sa kavaljete
aq me nderë e ndjekë në qetinë e pagjës
udhët e naltsimit shpirtnuer. Për ditë ma tepër
vjen tue e kuptue gjejën e kohës së tashme; ai e
ndien se botën në dit' t'ona e sundon fjala, idea, përparimi,
armë ma të fuqishme se të çeliktat, qi kalojnë
ngadhnjyeshëm mbi popuj tue mkamë e tue rroposë frone."....
"E kështu shofim na në ditët t'ona kah shpërthen
si duhi revolucioni. Prej kumonarëve, kishave, universitetëve
njitet tymi i zi e përhapët mbi qytetet e trondituna prej
dëgame. Votra kulture mivjeçare rrokullisën e bijnë
nën majin e liberal-radikalit qi, mbi gërmadhat e parimëve
të moçme kremton triumfin e ides së lirisë.
Gjaku i pafaj i atyne qi guxojnë t'ushqejnë tjera ide
shkon rrkajë nëpër rruga të qytetit. E në
ket gjak ai njynë dorën e vet trueshkyese e shkruen mbi
flamur të ri:
L i b e r t é, é g a l i t é, f r a t e r n
i t é.
O kulturë fetare, o bolshevizëm."....
"..I ngrati afetar , të fortat budalleqe do të besojë
për mos me besue të vërtetat e fesë."(fq.40)
"Prangat e përjashtme, robnia e jashtme, s'asht kurgja
me verigat që lidhin vullnetin".
Parullën: "Liberté (point) Egalité (point)
Fraternité (point)", Don Kolec Prennushi, e përkthen
në gjuhën shqipe: "Liri (aspak) Barazim (aspak) Vllaznim
(aspak)".......
Dhe vazhdon në fq.4: "Pse ju do të veni oroe qi Shqipnisë
i ra me u zgjue prej letargisë qindvjeçare e me rilé
në të njimdhetën orë, kur popujt e prendimit
të plakun e të shkrimë prej nji kulture mishit, me
nji fatalizëm të verbtë rrajnë gjithnji kah
gryka e vorrit. Arrijtë në kulmin e zhvillimit shpirtnuer
e teknik janë short me u rrokullisë tëposhtë
në thelli.
Vetë me duer të veta i kanë vue kazmën kulturës
mivjeçare me e dërmue deri në temel".
".....Me kenë socialist don me thanë me kenë
njiheri antikrisht; ngadhnjimi i mbramë nuk asht i mundun pa
rroposjën e krishtënimit. Kështu thote Losinsky në
1902 e bolshevikët e soçëm (socialista radikal),
janë tue i vërtetue me fakte dita me ditë."
(fq.22).
"Me kenë "antinacional" asht nji mkat: me kenë
"internacional" d.m.th. me i mbajtë të gjitha
kombët baras asht nji padrejtësi"(fq.27).....
Në librin "Zoti asht" lexojmë një dialog
aktual me ateistet dhe, pikërisht, këtu, asht vlera e
këtyne librave: aktualiteti, edhe pse librat janë shkrue
70 e sa vjet ma parë.
Në librin "Për Krishtin o kundra Krishtit",
i shkruem në vitin 1938, që në parathanje lexojmë:
"Kush rreshtohët për Krishtin e kush rreshtohët
kundra Krishtit. Rreth vehtjës së Tij asht ndezë
lufta ma e madhe e shpirtënve. Lufta qi racionalizmi nisi mbi
katedra, ra mandej në rruga në rreshta të popullit
e u ba komunizëm, bolshevizëm gjithrrënues. Sulmi
i tij nuk qëllon vetëm hyjninë e Krishtit e hyjnueshmëninë
e Kishës, por, edhe kullat mprojtëse të tyne: Doktrinën
e revelacionit o të zbulimit; të mshehtësive, të
mrekullive të dokumentëve të krishtënimit"....
".....Por, armët kundra vërsuljeve të anmiqve,
sidomos në këte kohë kur mortaja e komunizmit ka
prâ atmosferën e përgjithshme i duhët popullit
me i pasë për dorësh e kundra të zakonshmëve,
e kundra atyne ma të hollave qi kanë hijen e ditunisë,
të cillat edhe në mos paçin mërrijtë
ndër né, do të vijnë, si meturina rrënojash
qi hjedh dallka e detit në bregore tona."....
Parathanja mbyllët me këto fjalë:
"Zoti i së vërtetës i bekoftë gjith ata
qi rreshtohën për Krishtin, por, edhe ata qi janë
kundra Krishtit u dënjoftë i Lumi me i bekue, pse, na
luftojmë gabimët e tyne, por shpirtënt e pavdekshëm
të tyne ia porosisim mshirës së pakufi të Shelbuesit
hyjnuer." (24 qershor 1938)
Don Koleci, ka edhe shumë artikuj të një rendësie
të veçantë në revistat: "Leka",
"Kumbona e së Diellës", "Hylli i Dritës",
"Cirka", "Zani i Shna Ndout", "Lajmtari
i Zemrës së Krishtit", etj. ku, shpesh , përdor
edhe pseudonimin Mujs Polemi.
Don Kolec Prennushi ka hy në antologjinë e shkrimtarëve
shqiptarë(1941) si letrar me prozën "Të vershuemit"(fq.221),
dhe si të tillë Prof. Ernest Koliqi, e cilëson rreth
vitit 1960, në Radio "Vatikani" me këto fjalë:
"....Don Kolec Prennushi pat një jetë të shkurtë,
por, ajo, që ndërpreu krijimtarinë e tij letrare
në kulmin e saj kje mortaja komuniste, që pushtoi Shqipninë...
Me 1944 erdhi ajo kohë ku nuk bahëj ma fjalë për
një letërsi të mirëfilltë...." (Citue
nga Prof. Gasper Ugashi).
Don Koleci me guxim shkruan për Fishtën: "Poemi epik
<< Lahuta e Malcis>> asht nji vade mecum i çdo
atdhetari", ndërsa, për At Anton Harapin shkruan:
"....Mendje dialektike qi shkruen kryeartikuj ndër të
cilët disa janë kryevepra. Dieja e thellë, arsyetimi
i lidhun, analizimi i holl, stili i peshuem dallojnë gjith
shkrimët e tija. Mund të jetë i thatë, i ftoftë,
por, ai asht i drejt e i pafajshëm." ("Hylli i Drites",
1936, fq.583. marrë nga Klajd Kapinova "Me Kryq e Pendë"
fq.65.).
Kardinal Mikel Koliqi në vitin 1992, më thonte: "Don
Koleci ishte nji bashkpuntor i emi, ishim edhe moshatarë. Ai
kishte nji gjuhë të pastër dhe të pasun. Edhe
sot njifët stili i veçantë i shkrimëve të
tija. Shpresohej shumë prej tij si letrar, mbasi ka shkrue
pak proza por janë të bukra. Vdiq i ri si shumë tëtjerë,
edhe ate e mori vala komuniste."
Ai njihëj ndër pesë predikatarët ma në
za të klerit, përkrah Imzot Thaçit, Anton Harapit,
Lazër Shantojës dhe Ndre Zadejës. Forca e mendimit
dhe elokuenca e të folunit e bane të dashtun dhe të
paharrueshëm në popullin e vëndlindjes së tij.
Imzot Thaçi, me humor thonte: "...Ai duhët me ndejë
atje në katund, me ardhë edhe ai në Shkodër,
ku me predikue na të tjerët?"
Don Koleci njihej si konferencier, kryesisht për problemët
filozofike dhe teologjike. Deri në vitin 1938 ai shkonte në
Vienë dhe predikonte natën e Krishtlindjeve në një
Kethedrale të rëndësishme ku, atë natë
ishin të mbledhuna vajzat që pregatitëshin për
murgesha të reja. Ai u fliste për guximin dhe sakrificën.
Aq mirë e fliste gjuhën gjermane, sa kam ndigjue unë,
thonte At Meshkalla, tue pyet vienezët: "Në cilën
kishë të Vjenës asht ky prift, se do të kishe
shkue përditë me e ndigjue tue predikue?....." (Dëshmi
e At Meshkallës në vitin 1964).
Kur jezuitët e Shkodrës banin ushtrimet e shpirtit, tregonte
At Meshkalla, ishte Don Koleci i vetmi prift katolik shqiptar që
ftohej për me folë për tema të veçanta
në Kuvendin e Jezuitve, mbasi ata jo vetëm e respektonin
por, edhe e donin shumë për vetë seriozitetin e tij.
At Zef Valentini S.J. ndër ma të njohtunit dhe të
ditunit jezuitë që ka kalue vite të tana në
Shqipni dhe ka shkrue shumë për shqiptarë e, që,
disa vepra të njohtuna i ka botue edhe mbas 1944 në Itali,
e vlerësonte Don Kolecin me këto fjalë: "Don
Nicola Prennushi, il futuro Cardinale d'Albania". Kjo thanje
dëshmohët edhe sot nga ish-studenti i asaj kohë në
Gjimnazin e Jezuitëve, Z.Gjovalin Shuk Prendi.
Z.Gjovalini, më tregonte njëherë: "Jeziuitët
kishin një derë hymje në Kuvend të mbyllun për
të gjithë, me përjashtim të jezuitëve.
Dera ishte pak e ultë dhe e vogël. Kur vinte Don Koleci,
ai futëj nga ajo derë tue ulë kryet, mbasi ishte
i gjatë dhe i pashëm e na binte në sy menjëherë.
Patëm pyet një jezuit: -Pse Don Koleci lejohët me
hy nga ajo derë tue mos kenë jezuit?- Ai u përgjigj:
- Don Koleci asht i vetmi prift shqiptar që ka të drejtë
me hy kah don ai e, ku të duen në këte Kuvend.".
Z. Nush Tukja, kur ishte i burgosun në burgun e Burrelit, tregonte
se, njëditë rreth vitit 1948, kur pothuej po zhdukëj
kleri katolik kishte pyetë me keqardhje At Frano Kirin: "Po
ju qesin fare Padër, a ka mbetë kush bre burrë gjallë
veç jush që jeni këtu në burg?....".
At Frano Kiri i ishte përgjigjë: "Po, po, ka mbetë
ma i riu e ma i dituni, Don Kolec Prennushi. Sa të kemi atë
kemi boll!....". At Frano Kiri kur fliste për të,
thonte: "Ishte shpnesa e fundit e jona!.....".
Fshatarët e vëndeve ku ka shërbye edhe sot e kujtojnë
me respekt veprën e tij baritore. Z.Lekë Harapi nga Dajçi,
në librin e tij "50 vjet kujtime" shkruan: "....Bisedat
e tija ishin një mësim i çmueshëm për
mue, pse gjithmonë tregonte diçka tjetër aqsa kisha
krijue përshtypjën se ishte si një bibliotekë
që ecë me dy kambë."
Sot, mbas 50 vjetësh që ai ka vdekë besimtaret që
e njohtën, e kujtojnë për përvujtninë e
tij dhe moralin e palëkundun, gja, që, vërteton atë
që At Gjergj Fishta, kishte parashikue dhe i kishte shpreh
nanës së Don Kolecit në vitin 1916, kur, ajo kundërshtonte
vëndimin që ky kishte marrë me u ba prift. At Fishta
i tha: "Zoti ta ruejt Kolecin, ai do të bahët nji
prift i mbrekullueshëm, se ia kishte shndritë Zoti deri
edhe ftyrën, kur e kishte thirrë për meshtar!".
Mbas fjalëve të At Fishtës, çdo gja u mbyll
dhe as nuk u bisedue ma nga nana e tij për atë çeshtje.
Ndonjëherë me të qeshun ajo i thonte At Matisë:
"Ma mbylle gojën me Padër Gjergjin!.... Hallallë
të kjoftë!".
Ndue Prendushi ishte mësues në Samrishë në vitin
1948. Ky djalë i ri vendos me u arratisë në Jugosllavi,
mbasi ishin prishë mardhanjet shtetnore. Tregonte në vitin
1993, sesi kishte ardhë në qelën e Don Kolecit dhe
i kishte tregue se due me ikë në Jugosllavi. I kishte
kërkue me u rrëfye mbasi frigohej se mund të vritej
tue kalue kufinin me not në lumin Buna. Don Koleci i kishte
thanë atij: "Unë nuk ta këshilloj me rrezikue
jetën por mbasi ty të asht mbushë mendja top, unë
po të rrëfej, po të kungoj dhe po të bekoj,
të kjofte rruga e mbarë." Më shoqnoi deri tek
dera e Kishës dhe aty u ndalue dhe më tha: "Tashti,
shko dhe kalo pa frikë!". Në fund të bisedës,
shtonte Ndou: "Unë i besoj mbrekullisë së tij,
mbasi ai ishte i sigurt se, mue nuk më ndodhë gja e keqe,
përderisa më tha, kalo pa frikë!". Ai edhe sot
tregonte sesi i lutët Don Kolecit, kur bie ngusht për
ndonjë problem.
Prej thonjëve të komunistëve nuk kishte si me shpëtue
as Don Koleci, këte edhe ai e dinte mirë. Kur fshatari
besnik i tij Lac Gjushi, nga Dajçi, që e mbylli jetën
"kulak" dhe burgjësh, vetëm se ishte mik i priftit
dhe nuk pranoi me dëshmue në hetuesi kundër tij,
i pat propozue Don Kolecit, tue i sigurue me e nxjerrë jashtë
Shqipnie bashkë me far'e fis, për me i shpëtue arrestimit,
Don Koleci i tha: "Jo, kjo punë nuk bahët prej meje,
se jam betue nji ditë mbi Elterë kur jam shugurue meshtar
se, po kje nevoja edhe unë do të derdhi gjakun tem si
Mesuesi em Jezu Krishti, në krye të popullit tem, në
tokën teme shqiptare." Ai nuk u arratis. Para tij u arrestuan
dy vëllaznit Paulini dhe Mikeli, të cilet u dënuen
me mjaft vite burg e internim, ndërsa axha i tij At Matia,
mbas dy vjetësh hetuesi, pa dalë në gjyq u pushkatue
me 11 mars 1948, vetëm se ishte atdhetar dhe Provinçial
i Françeskanëve të Shqipnisë. Kjo ishte mortaja
bolshevike që përlau edhe familjën Prennushi, si
shumë familje shkodranë vetëm se këta klerikë
ishin atdhetarë të flakte dhe punonin për një
shtet demokratik të përparuem.
Natën e Shën'Kollit, me 5 dhetor 1948, rreth orës
22.00, kur Don Koleci ishte në sofër me nanën dhe
motrat e tija, me kafshatë buke në gojë, forcat e
Sigurimit komunist me njëfarë vagabondi e rrugaçi
Ahmet Suji, që ishte edhe shoferi i Sigurimit, mbasi kishin
rrethue qelën, kur u diktuan se lehte qeni pa pushim, hyjnë
dhe i venë prangat tue e akuzue: "Ka propaganduar në
favor të Italisë fashiste për pushtimin e Shqipërisë.
Ka propaganduar kundër Pushtetit Popullor. Ka strehuar kriminelë
të arratisur. Duhët dënuar për vëprimtari
armiqësore." (Dosja D.K.Prennushi nr.1072, 1989,1143,
2452, 3359/1, Arkivi i Ministrisë P. Mbrendshme, Tiranë,
1998).
Nuk duhët harrue se ishte koha kur diktatori solli në
krye të Ministrisë së Punëve të Mbrendshme
kriminelin Mehmet Shehu dhe në qytetin e Shkodrës, vazhdonte
kasaphanën terroristi i pashoq, furrtari Zoji Themeli, që
tashti kur dëgjon se çfarë po bëjnë serbët
në Kosovë, "i rrënqethën misht" po,
kur e mësonin serbët atë në Shkodër se
shka me ba me atdhetarët shkodranë e klerin, a rrënqethëj?!
Për 11 muej pra, edhe Don Koleci, do të provonte torturat
ma çnjerëzore, lidhjët në vargoj, shenjat
e të cilëve i mori me vete ndër vorre, korrentet
elektrike që i shkatërruen zemrën dhe, njëdite
në fund të tetorit 1949, pra gati mbas një viti,
kur vërejtën se jeta e tij kishte marrë fund, poashtu
si e kushrinit të tij, Imzot Vinçencit, në qelitë
e Durrësit, këte e "liruan" me vdekë në
shtëpi për mos me shtue numurin e klerikëve të
mbetun në tortura. Kur doli nga hetuesia nuk fliste se kishte
humb zanin prej vetmisë, të cilën e cilësonte
si martirizimin ma të madh dhe ma të mnershëm të
shpirtit, që ia kalon dhimbjeve të trupit. Ai doli pikërisht
kur shteti po i shpallte luftë klerit katolik për jetë
a vdekje, tue mendue se: Don Koleci, Don Dedë Malaj, At Marin
Sirdani, Don Ejëll Kovaçi, At Konrrad Gjolaj, Don Zef
Gila, Don Mark Shllaku etj. të friguem nga vuejtjet dhe torturat
e Sigurimit që u ishin ba mbi trupat e tyne, do të ndikonin
në miratimin e Statutit të Kishës Katolike me heshtje
dhe pa asnjë kundërshtim. Ndodhi e kundërta. Këta,
jo vetëm nuk e pranuan as si projekt, por e kundërshtuan
me forcë, deri në vetflijim. Don Deda dhe Don Ejëlli,
vetëm pse nuk vune firmat e tyne, në vitin 1958-59 u pushkatuan,
të tjerët që kundërshtuan kaluan jetën
në burgje e kampe të shfarosjes. Ndërsa, Don Koleci
vdiq kur po zhvillohëshin ato mbledhje.
Don Koleci mori pjesë vetëm ne dy mbledhjët e para,
ku, ndër tjera ka thanë edhe këto fjalë: ".....Këta
do të na kercnojnë se do të mbyllin kishat tona,
në kjoftëse na nuk miratojmë këte projekt- statut,
kështu si asht këtu. Ky projekt-statut nuk duhët
miratue prej nesh se, edhe mbas miratimit të tij këta
kanë me i mbyllë kishat prapseprap. Jam i sigurt se do
të na thonë se do t'ju vrasim por, asht ma mirë me
ba çka kanë ndër mend sot se ma vonë. Lé
të na vrasin ma mirë sot me faqe të bardhë,
sësa me firmue këte dhe, nesër prap kanë me
na mbytë por, na do të vdesim me faqe të zezë.
E, na, nuk duhët me harrue se me këta na jemi hupë
se hupë. Komunistët kështu kanë ba ku e kanë
marrë pushtetin, në Rusi, në Spanjë e kudo.
Na nuk jemi të parët që nuk po i njofim se kush janë....Këta
janë gjithkund njisoj...!" (Nga At K.Gjolaj në librin
"Çinarët", fq.125). Kjo dëshmi përputhet
edhe me tregimin e Dr. Avokat Emid Tedeschinit, i cili ka marrë
pjesë në të dy mbledhjet e para për problemët
juridike. Ndërsa, Prof. Gaspër Ugashi e dinte zhvillimin
e ngjarjëve të atyne ditëve nga vetë goja e
Don Kolecit.
Pak ditë para vdekjës Don Koleci, i kishte thanë
gjatë një vizite mjekësore Dr. Karagjozit kur po
bisedonin gjermanisht i shtrimë në shtratin e vdekjës:
"...Ma forco mirë zemrën se disa herë kam mbetë
pa ndjenja në hetuesi, kur me banin elektroshok, se më
dukët jam prap për atë rrugë..." Sidukët,
shtonte doktori, e kishte kuptue mirë se me të vërtetë
donin me e arrëstue, mbasi gjatë kohës që unë
e mjekoja interesohëshin njerëz të Sigurimit për
shëndetin e tij. Kur vdiq ka pasë prej atyre që me
kanë thënë: "Na shpëtoi për pak!"
(Dëshmi e Prof. Gaspër Ugashit, e thanun nga vetë
mjeku).
Në shënimet autobiografike që At Pjetër Meshkalla
S.J. i ka lanë Zef Mirditës (Bukës) në vitët
e fundit të jetës së tij aty nga 1987, shënon:
"...Dhimbja ma e madhe që kam ndie në zemër
kur isha në burgun e Burrelit, asht kenë ajo e vitit 1950,
kur mora vesht vdekjën e shokut dhe mikut tem të vetëm
të të gjithë jetës, Don Kolec Prennushit."
At Meshkalla vlerësonte qëndrimin burrnor të Don
Kolecit në lidhje me Statutin, mbasi edhe pse ishte kenë
në burg aso kohe, ishte i mirinformuem dhe shtonte: "Don
Koleci ishte i mirë, i dashtun, i qetë e jo si unë.
Ai ishte aq i dijtun, sa vdekja e parakohëshme nuk e la Shqipninë
me marrë vesht se ke ka humbë ajo, Kisha dhe Kleri me
vdekjën e tij. Don Koleci, fatkeqësisht, nuk ka lanë
shok....". Sigurisht, kjo tregon mendimin e At Meshkallës,
por edhe modestinë e tij.
Ditën e dielë, me 2 korrik 1950, aty nga ora 11.00 para
dreke në prani të mjekut me të cilin po bisedonte,
Dr.Karagjozit, i ka ra një të fikët, kur e motra
Viktoria, po i jepte një kafe mjekut. Ka ardhë pak në
vedi dhe ka nxjerrë vetëm dy fjalë: "Vidë....Don
Erneston!"....Me shpejtësi e ka sjellë atë Prof.
Gasper Ugashi, që për fat ndodhej aty. Don Ernesto Çoba
ka hy në dhomë dhe mbas pak minutash ka thirrë njerëzit
e shtëpisë....Don Koleci ishte në agoni të plotë.....Don
Ernesto ka tregue, se, kur ka hy në dhomë Don Koleci ka
folë këto fjalë: "Don Ernesto, më jep të
zgjidhun, se janë tue më pritë një tubë
engjuj, mbasi më asht hapë qielli e më dukët
se po shkoj tek Jezu Krishti,....nuk muejta me folë deri tashti
asnjë fjalë....mi thuej Vidës e motrave.... të
ma kenë kujdes nanën!....". Don Ernesto e ka kungue,
ai asht kapërdi me zori, ka buzëqesh dhe ka ra në
agoni. Mbas pak kohe, rreth orës 14.00 mjeku ka vërtetue
vdekjën e tij.
Funerali asht kenë familjar. Kanë marrë pjesë
me qindra vetë nga fshatrat e famullisë së tij e
përreth, deri në Velipojë. Përveç, kumbonëve
që fshatarët u kanë ra në njëanë në
shenjë zije, nuk asht ba vëprim tjetër nga frika.
Në Kishën Kathedrale të Shkodrës kur i asht
ba bekimi i trupit të vdekun, asht vëndosë në
fund të Kishës, tek Elteri i Zojës me shtatë
hanxharë dhe ka kenë prezent edhe Imzot Bernardin Shllaku,
kur Don Ernesto Çoba ka ba bekimin. Mjaft klerikë nuk
kanë marrë pjesë nga frika. Nga Kathedralia asht
nxjerrë nën drejtimin e Don Ernestos, dhe asht bajtë
në dorë prej fshatarëve të fshatrave të
famullisë së tij. Asht varrosë në Rëmaji,
në vorrin e Dr. Emid Tedeschinit, i cili e ka kërkue këte
deshirë nga vetë nana e Don Kolecit, derisa ti jepët
mundësia me ba një vorr për té. Kjo mundesi
u plotësue vetëm tashti.
Tashti Don Koleci, asht i varrosun me Don Matinë (i vdekun
në 1904), ndër vorret e familjës Prennushi. Në
pllakën e vorrit asht edhe emni i At Matisë, mbasi eshtnat
janë të humbuna në Zallin e Kirit.
Të gjithë bashkë presin ringjalljën.
Sot, na vetëm mund të thomi, se, DON KOLEC PRENNUSHI,
ishte një prej perlave të asaj kolane, që Krishti
la pasues në Klerin Katolik Shqiptar.
Ne 90 vjetorin e lindjës, me 1janar 1992
N J Ë G U R ....
Një gur shumë i çmueshëm.......Në thëmelet
e Kishës Katolike
Shqiptare....................................
Gur shumë i fortë, i pathyeshëm.....Ashtu si karakteri
i Tij.........
Gur me vlerë të madhe...............Një burrë
me kulturë të gjanë....
Gur që provohet me zjarr, po nuk thehët....Ashtu si u
provue edhe
Ai në Sigurimin komunist............
Gur shumë i pastër......................Pasqyrë e
Shpirtit të Tij................
Gur shumë i bukur......................Burrë shumë
i pashëm..................
Ka tone e rrëzatime që nuk harrohën.............................................
.....................................................Ashtu si kishte
portretin eTij.... . Shpirtnor e fizik për ata qe e njohtën......
Ka prej këtyne gurëve edhe me ngjyrë të zezë................................
. ...................................................Ashtu, Ai kishte
vetëm petkun....
Asht gur që tërheq vëmendjen e të gjithëve..................................
. ............................................. Ashtu ishte edhe
forca e fjalës së Tij.
Gur që përdorët si objekt zbukurimi.....Ashtu si
vëpronte edhe.... . fjala e Tij në çdo zemër
Shqiptare.
Ka edhe me ngjyra që thirrën të ambla....Vetëm
ashtu, ishte çdo . këshillë e fjalë e Tij..............
I qëndrueshëm edhe ndaj kohës.......Ai nuk vjetrohët
asnjëherë ....
para syve të askujt................
Gur, që edhe kur humbë, nuk i ndryshon asnjë veti
që kishte ..........................................Vdekja
për Até ishte vetëm buzëqeshje!
Besoj, se, ju kujtohët ?!..............Ky gur asht B R I L
A N T I !....
E,.... ky.....B R I L A N T,....asht..........
DON K O L E C P R E N N U S H I ....
L I B R I I F U N D I T
"Pa dyshim, priftënt katolikë do të mësojnë
si mësojnë, por jo, se i shtërngon parja, por e vërteta.
E, ata kanë mësue gjithmonë edhe kur në vend
të parëve u epej burgu e konopi."
Don Kolec Prennushi
Ndoshta nuk kam kenë asnjëherë fëmijë...
Kështu më dukët mue!
Prej nandorit të zi të vitit 1944, e deri në vitin
1949 kam jetue tek daja, té Don Kolec Prennushi, në
Dajç të Bregut të Bunës, ku kam vazhdue edhe
shkollën fillore. Gjyshja dhe tezja Rozë kujdesëshin
shumë për mue mbasi ishe edhe jetim pa babë. Daja
Don Kolec, merrëj shumë me edukimin tem, jo pse nuk kishte
&cce |