Klikoni këtu për t'iu bashkuar albanianpolitics

Nga Forumi Albemigrant

Lajme / News

Warning: include(/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php) [function.include]: failed to open stream: No such file or directory in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier4.php on line 127

Warning: include() [function.include]: Failed opening '/home/content/a/l/b/albem/html/news/cutenews/show_news.php' for inclusion (include_path='.:/usr/lib/php:/usr/local/lib/php') in /home/ledebat1/public_html/albemigrant/tribunashqiptare/dossier4.php on line 127

Një monument nën dhe

Pjesa I | Pjesa II | Pjesa III | Pjesa IV

Nga Fritz Radovani - de Angelis


PJESA IV


S T U D E N T Ë T


"Lahuta mbet varë n' tra,
Migja kalbët n' dhé,
E, nipat s'dinë me i ra! ..."
Poet kosovarë

"Në Gjimnazin e Shkodrës vlon propaganda antikomuniste, na dërgoni sa më parë 100 (njëqint) konviktorë nga Jugu"... (Arkivi i M.M.Tiranë).
Me këto fjalë i drejtohet Ministrit të Mbrendshëm në vitin 1949, kryetari i degës së mbrendshme të Shkodrës, i posa ardhuni krimineli i njohtun Hilmi Seiti. I duheshin 100 "konviktorë", 100 spijunë, 100 agjentë, 100 kriminelë, 100 komunistë, 100 kuadro të ardhëshme të Sigurimit! Pra, duheshin edhe 100 katilë të tjerë, përveç atyne qindrave që ishin në çdo skutë e kand të qytetit.
Ishte viti 1922, kur rreshtat e djelmënisë shkodrane mbushnin klasët e Gjimnazit të Shkodrës. Pa kalue pak muej mbarë rinia shqiptare do të drejtonte sytë nga qendra e përhapjes së dritës së arësimit dhe kulturës për mbarë Shqipninë që ishte Shkodra. Nga nuk erdhën për me studjue në këtë qytet të lashtë që për shumë shekuj ishte selia dhe principati i të gjitha qytetëve tjera, thonte Barleci e, ashtu do të vazhdonte me kenë deri në pushtimin komunist të vendit.
Këshilli i Ministrave me vëndim nr. 720 datë 11 gusht 1922, mbi propozimin e Ministrisë së Arësimit nr. 11878, datë 11 gusht 1922, vëndosi: "... të hapet në Shkodër një shkollë Gjimnaz i Shtetit, për me mujtë me ndjekë aty mësimet një shumicë e studentëve shqiptarë që nuk kanë me u dërgue ma jashtë e sidoemos nxanësat e atij qarku ..."
Kush nuk njihte emnat e nderuem të drejtorëve të këtij Gjimnazi, Profesorët Luigj Shala, Xhevat Korça, Mirash Ivanaj, Anton Deda e Skënder Luarasi? Kush mund të harronte breznitë e njëmbasnjëshme të luftës për liri e përparim të Atdheut, që u rritën dhe u edukuen në bankat e këtij Gjimnazi? Cili shqiptar mund të fliste për Shqipninë Etnike pa vue në Elterin e Kombit studentët e Gjimnazëve të Shkodrës? Kush ishte ai trathtarë që mund të guxonte me thanë se Liria e Atdheut, mund të shkëputet nga gjaku i Dëshmorëve të Gjimnazëve të Shkodrës?
Vetëm Enver Hoxha me klyshët e tij, ministrat e mbrendshëm Haxhi Lleshi, Koçi Xoxe, Mehmet Shehu, Kadri Hazbiu etj. me Zoi Themelët, Lilo Zenelët, Hilmi Seitët, Feqorr Shehët e Rexhep Kollët, me lakejtë Çiril Pistoli, Dhori Samsuri, Nesti Haviari, Fadil Hoxha e Skënder Villa me shokë. Këta janë "nderi" i formimit të "njeriut të rij" të brezit komunist dhe, llomi e turpi i indeksit të Amzës së Gjimnazit të Shkodrës dhe mbarë arësimit e kulturës shqiptare.
Dy vjet ndërpremje për arsye lufte...
Vjen viti 1945. Dukej se lufta mbaroi!...
Pa fillue mirë më 5 mars 1945, pushkatohet oratori e publicisti Don Lazër Shantoja e fillë mbas tij më 25 mars, Poeti i Ambëlsisë Don Ndre Zadeja. Më 15 gusht, rinia shkodrane fillon ngritjen e monumentëve të luftës kundër komunizmit me Herojtë Ndue Pali e Caf Meta...
Pra, pa mbarue mirë Lufta e Dytë Botnore, fillon një luftë tjetër edhe ma e përgjakëshme dhe e pafund ... Lufta për pushtimin komunist të mbarë Atdheut...me vrasje për mure përballë Bashkisë së qytetit.
"Çlirimtarët" Qamil Gavoçi, Rexhep Haka, Sadik Bekteshi, Mark Ndoja, Çiril Pistoli, Frano Jakova, Xhemal Selimi e Asllan Lici me shokë lajnë me gjak rrugët e Shkodrës e, marrin malët me zhburrnue malësorët e Alpëve deri larg në trojet kosovare, të cilët trathtisht e të preme në besë prej "vëllaut" i pushkatojnë e therin në bajonetë ndër brigje të Adriatikut, të Ilirisë së vjetër, që malazezët e serbët tash një shekull vetëm e njomin me gjakun tonë. E, këtë herë me dorën e të pabesëve komunistë shqiptarë...
Atëherë, çka do të vlojnë në damarët e gjakut të rinisë që asht ulë në bankat e Gjimnazit të Shkodrës? Cila propagandë veç asaj antishovinistës sllave e antikomunistës trathtare të aspiratave për të cilat kishte derdhë gjakun kjo rini, kundër okupacionëve të njëmbasnjëshme?
Shkodra e katër gjimnazëve në 1945, për pak muej në 1946 asht Shkodra e një Gjimnazi e 26 burgjëve ku, do të burgoset, torturohet, masakrohet, vritet e kalbet rinia e saj heroike!
Me datën 26 maji 1946 rinia shkodrane asht përballë Sigurimit të Shtetit totalitar komunist të Enver Hoxhës dhe do t'i tregojnë atij se nuk i trembet syni. Shumë studentë të Gjimnazit hudhen nga dritarët me marrë pjesë në funeralin e Argjipeshkvit të Shkodrës, Imzot Gaspër Thaçit. Vlojnë rrugët e Shkodrës, mbushet Kathedralia me qytetarët e të gjitha besimëve që kanë ardhë me i dhanë lamtumirën e fundit antikomunistit Thaçi. Ma shumë se funeral ajo ishte protesta e parë e rinisë shkodrane kundër zgjedhes komuniste.
Hakmarrja e komunistëve nuk do të vonojnë. Arrëstimet kishin fillue me kohë, por tashti jo ma vetëm me ishushtarakë të regjimëve të maparëshme, ballistë e zogistë të thirrun "tradhëtarë", po me studentë e intelektualë dhe kryesisht ata që janë të "lidhun" me Klerin. Udhëzimet i sjellë nga Tirana agjenti jugosllav Marian Zhagari, që drejtohej nga këshilltarët jugosllavë të qeverisë sonë kukull. Programet shkollore përjashtojnë At Fishtën e Zadejën me shokë. Fillojnë arrestimet e studentëve: Viktor Kujxhia, Gjon Kovaçi, Injac Serreqi dhe Çesk Hilgega. Vazhdohet me Tomë Sheldinë, Gjon Ljarën, Sulejman Qehanë, vëllaznit Xhevat e Remzi Quku, Ahmet Bushatin, Ernest Përdodën, Thabit Rusin dhe vajzat Terezina e Liza Pali, Ana Daja etj.
Pak kohë mbas vrasjës së Ndoc Jakovës, vritet edhe Asim Rusi, edhe ky ndër male kundër komunistëve. Arrëstohen mësuesit: Lec Bruçaj, Mehmet Daiu, Viktore Kuka, Abdyl Rusi, Qemal Draçini, Ruzhdi Çoba, Pjetër P. Pali etj. Ndërsa, në burgjet e qytetëve të tjera martirizohen profesorët: Mirash Ivanaj, Gjergj Kokoshi, Sali Butka, Kol Prela, Simon Deda, Prenkë Kaçinari, Arshi Pipa, etj. Në Kosovë arrëstohen e pushkatohen profesorët: Kol Margjini, Kol Parubi e Gjergj Martini bashkë me heroinën Maria Shllaku.
Në vitin 1946 nuk ka ma asnjë shkollë fetare në Shkodër. Edhe Instituti femnore "Donika Kastrioti", bashkohet me Gjimnazin e Shtetit. Pjesa ma e madhe e studentëve të këtyne shkollave vazhdoi mësimet në Liceun e Shtetit. Bashkimi i të gjithë këtyne studentëve solli me vedi atë që pritej. Të gjithë pothuej ishin te pakënaqun nga pushteti komunist. Një pjesë ishin të lidhun me ata që u pushkatuen e u arrestuen që në ditët e para. Një pjesë lidhej me të arratisunit mbrendë e jashta Atdheut. Një pjesë tjetër ishte shpartallue nga reformat e tatimet që iu vehëshin tregtarëve. Një pjesë ishin që nuk kishin simpatizue lëvizjen komuniste, që mund të dëshronin fitorën e "Ballit Kombëtar" ose "Legalitetit". Dikush pranonte ma mirë fashizmin se komunizmin. Kishte mashumë se të gjithë këta që nuk mund të shihnin me sy çdo ditë tue u pushkatue atdhetarë e klerikë, që deri dje ishin kenë mësuesit e tyne dhe sot vriteshin si "trathtarë" të Atdheut.
Sigurimi i Shtetit kishte krijue bazat e veta që në ditët e para të hapjes së Gjimnazit. Spijunët Ferit Mandia, Vehbi Çanga, Bardhyl Dushi, Feço Mandia, Vladimir Misja, Hajredin Çeliku, Iljaz Fishta, Agim Bejleri, Haxhi Pela, Jonuz Tuli, Sadush Kumbaro, Satber Jubani, Ilir Gjylbegu, Qemal Jashari, Emil Mborja, Jani Çomo e deri tek Bep Jubani në vitin 1956, të gjithë ishin në shërbim të diktaturës shoviniste sllave titste-staliniste dhe enveriane, me shkatrrue Rininë Shkodrane për me përfitue një bursë jashtë shtetit dhe me kenë gjithë jetën zagarë e spijunë të Sigurimit komunist.
Shoqnitë sportive të këtyne shkollave vazhduen me ruajtë lidhjet e tyne ndër fushat e vogla të lagjëve të qytetit si tek ajo e oborrit të Kishës së Madhe, Arës së Pashës në Ballabanë, fusha e Tigrit në Parrucë, etj. lamije që nuk mungonin ndër të gjitha anët. Ndër lagjet e vjetra të qytetit janë ndër ma të njoftunat ato të Ndocajve dhe Dudasit që lidhen me Zdralej. Tue marrë për bazë shënimet e botueme të Z. Xhevat Gjyrezit, i cili ishte kryetar i njenës prej këtyne shoqatave sportive, gjej vend me nxjerrë në pah cilësitë e mira dhe atdhetare të këtyne djelmëve që edhe vetësakrifikohen për një ideal të lartë, siç asht lufta për Liri. Pikërisht njena prej këtyne shoqnive asht bërthama e një organizate antikomuniste e quejtun Organizata "PËRPJEKJA SHQIPTARE".
Kjo organizatë formohet me studentët e Gjimnazit të Shtetit nga fillimi i vitit 1947 dhe Kryetar i saj zgjidhet Bardhosh Dani. Bardhoshi vinte nga një familje e vjetër shkodrane me tradita Atdhetare dhe kulturore. Një student i shkëlqyeshëm ndër mësime, aktivitete sportive dhe shoqnore. Nderohej për qëndrimin moral e qytetar. Ishte i rij ndër të 17-tat vjetë, por i pjekun para kohe. Fjalë pak dhe i vendosun, gja që e mbulonte guximin e madh që kishte për vepra burrnore. Ai rëspektohej edhe nga armiqtë që e rrethonin dhe e survejonin e që dita ditës shtoheshin ndër bankat e shkollës. Dy spijunë ishin të parët që filluen ndjekjen e këtij grupi, Isa Miloti dhe Faik Zeneli. Mbas tyne Sigurimi organizoi një rrjet shumë të gjanë dhe të specializuem për këtë qëllim. Edhe grupi filloi me shmangë rrezikun me grumbullime ma të rralla ndër sheshët sportive mbasi tashti vëprimi antikomunist kishte marrë një rrugë ma aktive me mbledhje sekrete, trakte, parulla ndër mure dhe aktivizim të shumë studentave që sakrifikonin për këtë organizatë padallim feje, qëllimi i së cilës çfaqej në emnin e saj: "Përpjekja Shqiptare".
Mbrenda vitit numri i anëtarëve arrinë mbi 70 vetë. Lidhjet mes anëtarëve ishin shumë sekrete dhe korrekte, gja që e tregon jetëgjatësia e saj dhe puna që ajo ka zhvillue kundër komunizmit.
Në korrik të vitit 1948, gjurmimet e Sigurimit shtohen kryesisht në drejtim të Kryetarit të organizatës Bardhosh Danit. Nga gjysma e korrikut një person njofton Bardhoshin se shpejtë mund të arrëstohej, mbasi Sigurimi ka dijeni për aktivitetin e tij. Ai menjëherë vëndosë me u arratisë, por jo vetëm, mbasi rreziku i arrëstimit kërcnonte edhe Mark Cacajn dhe Brahim Dërgutin, të dy shokë antarë të organizatës dhe ndër ma besnikët e trimat. Kalimin e kufinit e zgjedhin nga Ana e Malit, në një kand ku lumi Buna ban një këthesë, vend i cekët e ma i ngushti për me kalue në tokën jugosllave.
Pika ku do të kalonin asht nga fundi i fshatit Samrish dhe quhet Samrishi i Poshtëm. Buna aty asht mjaft e maskueme me shelqe të larta dhe të rrëzueme me degët e tyne në lum. Një vend me të vërtetë piktoresk, por shumë i kontrolluem nga forcat e armatosuna të Sigurimit që ishin të shumta atë kohë, mbasi dy muej ma parë ishin prishë mardhanjet shtetnore me Jugosllavinë e druzhe Titos.
Atëherë jam kenë në Dajç të Bregut të Bunës, kur u bisedue se tre djelmë të rinjë prej Shkodrët, i kanë vra në ujnat e bregut të Bunës, në përpjekje me u arratisë. U kanë kërkue me u dorëzue, por ata nuk kanë pranue. Flitej se njenin uji e ka nxjerrë të vdekun nga toka e Jugosllavisë dhe ata trupin e pajetë e kanë dorëzue këndej. Buzë Bunës, nën degët e disa shelqëve, rojet shqiptare kishin hapë një gropë dhe aty janë varrosë të tre Heronjtë. Dij se mbas pak ditësh Don Kolec Prennushi, famullitar i atyne katundëve, asht thirrë tek një i sëmurë në atë fshat dhe kur u këthye në shtëpi, tregoi se kishte kalue andej dhe kishte bekue "Vorrin e Tyne". Pak muej ma vonë, nga fundi i vitit 1948 aktiviteti i kësaj organizate do të rifillohet me disa mbledhje që bahën në shtëpi të studentave Alfons Radovani dhe Viktor Luka. Asht ajo kohë kur arratiset Lec Vasia, Fetah Myrtja, Zef Shllaku dhe Donat Rexha, të gjithë anëtarë grupi. Grupit të studentëve të arrëstuem maparë i shtohet edhe Xhevat Gjyrezi, Hilmi Hoxha dhe Mikel Muzhani, të cilët tue mos pasë lidhje me ta dhe tue u ndodhë në kohën e "ndryshimëve" nga politika e Koçi Xoxës, përfitojnë dhe lirohën por, pa të drejtë me vazhdue shkollën.
Grupi vazhdon aktivitetin e tij si dhe rritjen e numurit të anëtarëve që arrinë në 120 vetë.
Një ndër studentët trima dhe guximtare asht kenë edhe Zef Kaça. Ishte i ri atëherë rreth 16 vjeç. Ky djalë vëpronte vetëm. Kishte shtëpinë pranë shkollës "Jordan Misja" (shtëpia e Jakovëjve) në Rus. Disa herë kishte hy nga oborri mbas shkollës dhe kishte thye fotografitë e diktatorëve ndër disa klasa, derisa kupton se Sigurimi filloi me e ruejtë shkollën edhe natën. Atëherë, kishte ndrrue drejtim, kishte hy në shkollën "24 Maji" mu në mjedis të Fushës së Çelës. Edhe aty të njajtën punë. Mbas disa ditësh e përsëritë këtë veprim në shkollën "7 Nandori", përballë Gjimnazit, ngjitë me furrat e Bejnlikut. Me kalimin e kohës asht nxanës në Gjimnazin e Shtetit, në klasën e dytë në vitin shkollor 1949-50. Dy herë gjenë mundësinë me hy natën në Gjimnaz, herën e parë në të gjitha klasat hjedhë trakte kundër diktatorit në pragun e ditëlindjës së tij, ndërsa, herën e dytë then xhamat e fotografive të diktatorëve që ishin në të gjitha klasat. Zhurma e xhamave ndigjohet jashtë, por Zefi shpëton për mbrekulli mbasi kur hapët dera e madhe e shkollës, ai asht i ikun nga dera tjetër e mbrapme që të nxjerrë nga kandi "Spartak". Mbas pak ditësh dikush e sheh tue i dhanë një trakt një shokut të vet dhe posa del në korridor e thërret drejtori, xhelati Skënder Villa. Në zyrën e tij. Zefi qëndron aty për dy-tre minuta derisa Skënderi shkon në zyrën e sekretarit të rinisë komuniste, ngjitë me zyrën e tij për me e marrë si dëshmitar të ngjarjes. Këthehet vetë i dyti me një nga anëtarët e komitetit të rinisë të cilin e urdhnon me e kontrollue Zefin edhe në trup, mbasi asht i sigurt se ky ka trakte. E kontrollojnë të shkretin Zef deri ndër mbathje, por nuk i gjejnë gja. Skënderi fillon me vërritë si kafsha, ashtusi dikur në vitin 1945 kur ai ishte kenë anëtar i komisioneve hetuese pranë degës së mbrendshme të Korçës, por Zefi nuk trembët dhe nuk pranon se ka pasë trakte. Të nesërmen nana e Zefit shkon në drejtori të shkollës dhe njofton se Zefi asht i sëmurë dhe gjatë natës asht kenë i tronditun, nuk kishte fjetë. Prej asaj ditë braktisë shkollën, familjen dhe Atdheun ... arratiset. Në darkë forcat e Sigurimit kishin rrethue shtëpinë, por Zefi ishte i ikun. Ai e dinte se cili do të ishte përfundimi mbasi në kohën kur Skënder Villa, kishte shkue në zyrën ngjitë të sekretariatit të rinisë, Zefi, me shpejtësi 4-5 traktet që kishte pasë në xhep, i ka nxjerrë e i ka futë në xhepin e palltos bluh të Skënder Villës, i cili, me siguri i ka gjetë rreth orës 14.30 kur ka dalë nga zyra për me shkue në shtëpi...
U shkëputa pak, mbasi ky episod ngjanë pikërisht atëherë, kur në Gjimnazin e Shtetit "vlon propaganda antikomuniste" dhe ishin të ardhun "100 spijunët nga Jugu", të cilët përveç librave të Historisë Partisë Komuniste (bolshevike) të Bashkimit Sovjetik kishin një dhomë lart në katin e tretë të shkollës me arsenal armësh, përveç, armëve përsonale që mbanin në brez, për me i përdorë kundër "armiqve të popullit" 15-16 vjeçar, që shumica ishin edhe të uritun dhe të paforcë për me përballue rrahjet, masakrat e goditjet shtazarake te atyne hamajve katilë e vagabondë nga Skrapari, Devolli e Mallakastra që kishte sjellë Hilmi Seiti, në Gjimnazin e Shkodrës...
Me datën 10 maji 1950 arrestohen studentët maturantë: Alfons Radovani, Viktor Luka, Et-hem Bakalli, Njazi Uruçi, Mërgim Dani, Nexhip Osmani, Ferit Myftia, Pjerin Vata dhe Gjon Mark Ndoi. Me datën 11 maji përjashtohen nga shkolla (mbas arrëstimit) në një mbledhje të të gjithë studënteve në palestrën e Gjimnazit. Me datën 12 maji vazhdon lista e përjashtimëve me 78 studentë të tjerë të klasave të ndryshme të Gjimnazit, me motivacionin: "Nxënësi... me nr. Amëze... Është përjashtuar përgjithmonë nga të gjitha shkollat e Shqipërisë, se nuk pajtohet me frymën revolucionare të shkollës sonë të re..."
Drejtori: (Skënder Villa) d.v...
Fillojnë pushimet verore...
Një pusull e vogël ku shkruhej emni i A.R. në sofratasat e ushqimeve të tij, aty nga fundi i majit në një sipërfaqe 2X1 cm. katrorë, shkruhej: "Thoni Bepit IK", kjo, shpëton përjetësisht Bep Vilën nga arrëstimi i sigurt. Bepi arratiset jashtë shtetit...
Grupi i studentëve fillon hetimet me datën 12 maji 1950, me kryetarin e Degës kriminelin Hilmi Seiti. Mbasi i merr në pyetje të gjithë një nga një i shpërndanë me hetuesit tjerë, Ali Xhunga, Kasëm Troshani, Xheudet Miloti, Hamdi Ulqinaku, etj. kasapë që rjepin lëkura studentësh për tre muej me radhë derisa nga fillimi i shtatorit, në një shtëpi në rrugën Sumej, gjyqtarët dhe prokurorët e Ministrisë së Mbrendshme, shoqnue nga një grup oficerësh "avoketën" terroristë, japin dënimet e "merituara" ... tue lagë gojën me vilë rrushi të freskëta të tandës, që ishte mbi hajatin e shkallave të asaj shtëpije. (Dosja 2452 Arkivi M.M.Tiranë).
Me këtë grup edhe pse ata kapen tue u arratisë, dënohen edhe studentët Ismail e Olimpi Baruti ... vëlla e motër, të cilët mbajnë qëndrim burrnor. Ismaili dënohet me vdekje, por i falët jeta.
Në bazë të hetimeve të bame që me datën 12 maji me Hilmi Seitin grupi duket i paditun, prandej, edhe hetimet janë krejt formale mbasi me datën 7 maji janë thirrë nga Kasëm Troshani dy anëtarët e këtij grupi Njazi Uruçi dhe Pjerin Vata, të cilët kanë denoncue gjithshka. Ata mbas 24 orësh janë lirue për me u arrëstue prap me datën 10 maji. Kjo ishte vetëm një lojë për të mbulue spijunët e vet, gja e cila del gjatë hetimit. Pjerini vazhdon me kenë spijun deri në vdekje, mbasi në vitin 1968 kur shkon në Tiranë me u ballafaque me Don Mark Hasin, që ishte i arrëstuem me grupin e klerikëve të Tiranës kërkon nga hetuesit e Ministrisë së Mbrendshme të asaj kohë, me të cilët njihej që në vitin 1950, nga Ali Xhunga dhe Elham Xhika: "...pushkatimin e këtij kleriku reaksionar..." dhe, ata i paguejnë shpënzimet e udhëtimit 113 lekë (të vjetra) bashkë me biletat e udhtimit që ruhen sot në dosjën nr. 2291.
Në fjalën e fundit të gjyqit të gjithë studentët kërkojnë "mëshirë", gja që tregon se ka luejtë dajaku, ndërsa Et-hem Bakalli, thotë: "Kërkoj drejtësi komuniste dhe dashni atnore" (Dosja 2452).
Kjo shprehje më dha me kuptue se me vrasjen e Bardhosh Danit, në Gjimnazin e Shkodrës ka vdekë edhe lufta kundër komunizmit... PËRGJITHMONË...


INJAC BAQLI


Ka lé në Shkodër në vitin 1915. Ishte nëpunës në Bankën e Shtetit Shqiptar në Shkodër. Një burrë i madh dhe i shëndetshëm, kuqlosh, me flokë kaçurrela, i mbajtun dhe i kërpitun. Dukej edhe ma i pashëm se ishte mbasi gjithmonë shihej i buzëqeshun. I njohtun ndër rrethe të ngushta për humor të hollë. Paraqitja tregonte një intelektual të mirfilltë. Nuk e kam njoftë afër, dij, se kishte miqësi të madhe me Prof. Gaspër Ugashin, mbasi kishin edhe kumbari.
E shihshe shpesh nga Dugajtë e Reja mbasi andej kalonte me shkue në punë, në bankë. Më pat lanë një mbresë ndër ato ditë që nuk e pashë ma: Më kujtohej thanja e malësorve: "Mos me pasë shka me i ba as pushka!" por, kjo thanje, ishte para se të njihej në Shqipni komunizmi.
Até që të ban komunizmi, nuk t'a ban as pushka!
Injac Baqli me datën 22 dhetor 1952 arrëstohet nga Sigurimi i Shtetit. I kontrollohet shtëpia dhe në arkën e nanës gjindet një revolver. E mjaftueshme me fillue ndjekja penale. Kur fillon hetimet, duket, sikur çështja rreh nga armbajtja paleje, por nuk asht ashtu! Nana e Injacit merr përsipër se revolverin ia ka lanë me e ruejtë avokat Paulin Pali, para se të tentonte me u arratisë, mbasi ai ishte nipi i saj. Hetimet fillojnë me 26 dhjetor 1952. Gjatë zhvillimit të proçesit çështja e revolverit sa vjen e ngatrrohet. Marko Markoja, ish kryetar i lagjës atëherë, deklaron: "Injaci ka pasë një revolver të bukur në kohën e Italisë që e mbante në brez dhe, me sa kujtoj unë, ky revolver që asht këtu nuk më duket se asht revolveri që ka pasë Injaci." Krijohet mundësia e kenjes së një revolveri tjetër tek shtëpia e Injacit. Kontrollohet shtëpia së dyti, por nuk gjindet gja. Injaci pranon se revolverin që kishte në kohën e Italisë e ka dorëzue kur janë dorëzue armët, prandej ai që kujton Marko, nuk asht në të vërtetë ky që asht këtu, mbasi ky nuk asht i emi. Hetuesi, nën/toger Fahri Kraja tue u ndodhë para një kokforti, fillon kërkimet në pistën e "agjitacionit e propagandës kundër Pushtetit", pistë shumë e njohtun ndër hetuesitë komuniste, me të lanë mbrendë edhe pa asnjë fakt.
Një listë rreth 80 vetësh, janë personat me të cilët ka bisedue Injaci. Aty rreshtohën të gjithë banorët e lagjës simbas rënditjes së dyerve të oborrit, kryetari i lagjes, antarët e këshillit të lagjes, sekretari i patisë, shokët e punës, ish shokët e shkollës, plakat e mahallës që rrinin në darkë ndër stola tek dyert e oborrit etj. Hetuesi ndigjon me vëmendje sësi po "zbërthehej" Injaci, por kur e pyet se çka janë gjithë këta emna, Injaci përgjigjet: "Ju më pyetët me kë ke folë, unë ju tregova të gjithë njerëzit që përshëndes e flas me to përditë".
Nuk ishte e thjeshtë puna në financë. Njëherë në fillim kur njerëzit fillonin punën, dukej, sikur këta përsona ishin të privilegjuem, por në fakt mungesat e mëdha të kuadrit patën lejue që disa përsona me hy në punë në mjaft ndërmarrje si financierë. Kur filluen me dalë disa kuadro që ishin ma të besueshëm se ata që u morën për nëvojat e tyne, atëherë, u mendue zëvendsimi i kuadrit të parë. Në shumë raste shkarkoheshin nga puna për shkelje ligji, sëpse ligjët ndryshonin përditë. Por, kur kishin të banin me njerëz të respektuem, atëherë, vëprohej ndryshe. Rastët në Shkodër nuk kanë kenë të pakta, p.sh. Kel Abati, edhe ai nëpunës në bankë, dihët se asht pushkatue vetëm nga ndonjë përson që donte eleminimin fizik të Kelit. Pokështu asht veprue me Zef Darragjatin e Çezar Shllakun, që mbasi janë dënue me pushkatim për "difiçit", në fund të kërkesave për falje jete, shënohej: "... rrjedhë nga një familje që nuk e don Pushtetin, prandej t'i epët dënimi kapital ... etj." si, në rastin e Zef Darragjatit që ruhët edhe sot shënimi i Aranit Çelës. Si duket kjo po ndodhte edhe me Injac Baqlin, edhe ky ishte kushrini i avokat Paulin Palit, pak vite ma parë i mbytun në Sigurim. Ishte edhe kushrini i At Aleks Baqlit i arrestuem si Françeskan e i dënuem me shumë vite burg.
Me datën 4 mars 1953, mbas katër muejsh në hetuesi, hetuesi njofton kryetarin e Sigurimit të Shkodrës, kriminelin Hilmi Seiti: "I pandehuri Injac Baqli nuk nënshkruan proçesin."
Me datën 22 maji 1953 Injaci shënon në fund të një proces-verbali: "Nuk jam dakord me përmbajtjen as si formë, mbasi nuk janë thanjet e mija. I pandehuri: Injac Baqli d.v."
Gati mbas një viti në tortura, nga fundi i vitit 1953 asht Petraq Janko që nxjerr hetuesin nga situata, tue deklarue se në vitin 1952, Injaci ka dashtë me u arratisë me Petraqin. Madje, kanë ba plane dhe pregatitje për këtë qëllim të dy bashkë.
Përveç arratisjes, Petraqi e ngarkon Injacin edhe me biseda politike, tue paraqitë Injacin si një person të paknaqun nga Pushteti etj. Akuzat sa vijnë e randojnë çështjen. Injaci vazhdon me qëndrue i vëndosun në mohimin e të gjitha thanjëve të Petraqit. Hetuesi organizon një ballafaqim me hjeke Injacin duarsh.
Pëtraqi përsëritë akuzat përballë Injacit tue vërtetue me firmën e tij proçes-verbalin.
Injaci deklaron: "Në kjoftë se del kush dhe provon tue me thanë ndër sy, se janë të vërteta thanjët e Petraq Jankos, pranoj pa asnji kundërshtim edhe dënimin kapital.
Kjo asht arsyeja që nuk firmoj proçes-verbalët, mbasi nuk asht asgja e vërtetë për shka akuzohem."
Injac Baqli d.v. (Dosja nr. 1989)

Hetuesi Fahri Kraja prëgatitë akuzën:
- Injac Baqli ka dorëzue armën e vet, ndërsa kjo që asht gjetë ka qenë e Paulin Palit, kushrinit të tij (i pushkatuar).
- Ka qenë spijun në shërbim të fashizmit.
- Ka folë kundër Pushtetit Popullor, sëpse ka pikëpamje armiqësore.
Akuzat e sipërme vërtetohën edhe nga thanjet e dëshmitarëve: Zef Berdica, Pashko Shoshi, Ndoc Deda, Marko Marko, Petraq Janko.
Poshtë dokumentit shënohet:

Pëlqehët: N/kol. Hilmi Seiti d.v.
Pëlqehët: Kryetari Degës hetuesisë (N/kol. Nëvzat Haznëdari) d.v.
Pëlqehët: Komandant i Rep. 2111 (Dhimitër Gjoni) d.v.
Trupi Gjykues i Gjykatës Ushtarake Shkodër, i përbërë nga: Kryetar, Faik Spahija, antarë: Rexhep Haxhiu e Marko Dëmiri dhe prokuror Njazi Zjarri, japin vëndimin ndaj të pandehurit Injac Baqli, me 6 vjet heqje lirije.
Gjykata e Naltë Tiranë, vëndosë përsëritjen e gjyqit, mbasi proçes-verbalët nuk janë firmuar nga i pandehuri Injac Baqli.
Përsëritet gjyqi me datën 18 koriik 1953, tue shënue: "... për krimin e armbajtjes (revolver gold amerikan, me 5 fishekë) deklarohet i pafajshëm. Akuzat tjera mbesin ...
Me datën 29 janar 1954 Injaci ban këtë kërkesë:
"Kërkoj prishje vëndimi dhe rikthim aktësh për rishqyrtim dhe rigjykim. Injac Baqli d.v.".
Prej datës 22 dhetor 1952 e deri më 29 janar 1954 vazhdonin proçes-verbalet tue u sjellë sa andej këndej ndër dosjet e Seksionit katolik në Degën e Mbrendshme të Shkodrës dhe, në podrumet e mëshefta të Ministrise së Mbrendshme në Tiranë, vetëm tue shënue "pëlqehët" kriminelët e pashoq Hilmi Seiti, Nevzat Haznëdari e Fahri Kraja me shokët e tyne.
Mjaftonin çpifjet me torturue të pafajshmit dhe çështja vazhdonte pa fund .... Nga përdorimi i elektro-shokut Injaci, u keqsue me shëndet. Zemra nuk duronte ma. E dërgonin formalisht në podrumet e spitalit civil të Shkodrës, por , përgjigja e mjekve ishte:
"Pse e sillni kot, përderisa ju vazhdoni punën tuaj?".
Infermjerë Angjelina Martini më tregonte sësi njëditë, tue mos pasë jastekë me e mbështetë mbasi Injacit po i merrej fryma, u ula në shtratin e tij dhe e mbështeta për parzmin tem. Zemra e tij e shkatrrueme nga torturat donte me dalë nga kafazi i krahnorit kur jepte ndonjë rrahje si shenjë jete. Ishte në agoni, vetëm më shtërngonte dorën, me të cilën u mundoja me e qetsue tue i fërkue gjoksin. Ai fliste me një shok të tij Mikel Gulin, me të cilin i dukej se po lonin pokër. Dikur ra në një farë qetësie dhe, dha Shpirt. I bana Kryq e dola nga dhoma. Erdhën dy policë dhe ashtu të mbështjellun në batani e çuen në dhomën e të vdekunve.
Mora vesht se e kishin nisë për Tiranë.
Atje, e kishin dërgue në morg dhe simbas një dëshmisë së Dr. A. D, që atëherë ishte student në fakultetin e mjeksisë dhe tashti asht mjek në Shkodër, Injac Baqli asht coptue nga studentat për studim, mbasi ai e ka pa me sytë e tij kokën e Injacit, të cilin e njihte shumë mirë.
Kështu u mbyll edhe dosja nr. 1989, me shënimin "pëlqehët" Nën/kol. Hilmi Seiti d.v.


MARTIN SHELDIJA


Ish oficer me origjinë familjare nga Sheldija e Shkodrës. Në vitin 1915 ka krye tri vjet në gjimnazin e Jezuitve, mandej në 1917 ka krye një vit kurs ushtarak në Austri. Në vitin 1942 ka kenë në Çorovodë, oficer me gradën toger në polici. Deri atëherë ishte mësues. Në prill e deri në korrik të vitit 1944, ishte Komandant i gazermave të Tiranës. Në muejn korrik vjen në Shkodër dhe punon me Mato Muratin, deri në nandor të atij viti. Me datën 20 nandor 1944 bashkë me policin Gjon Ganjolla shkojnë në Sheldi, mbasi "nuk do të vonojnë dhe do të zbarkojnë anglezët". Ishte vëllai i Dr. Sheldisë, mjek i zoti dhe burrë i nderuem në inteligjencën shkodrane.
Në Sheldi takohet me Kol Ashikun dhe bashkë me Shuk Gjokën dalin në mal me vazhdue rezistencën kundër komunistëve. Disa ditë kalojnë në shtëpinë e Shuk Nushit e Simon Kolës. Prej aty bashkohën me Gjergj Vatën, Zef Mirashin, Don Alfons Trackin, Ndoc Jakovën, Zef Agostinin, Kol Mark Tomën (që asht kapë i gjallë pa ndjenja, nga plagët e marruna në një përpjekje), etj. gati 20 vetë që jetojnë në një shpellë në Stenë, nën kishën e Shllakut. Fatin e keq të Kol Mark Tomës e ka pasë edhe Kol Ashiku, i cili në një përpjekje me Ndjekjën lufton derisa i mbarohen fishekët, në fund nxjerr nagantin dhe me katër fishekët e fundit tenton me vra vehtën. Mbeti pa ndjenja nga hemoragjia, e kapet nga Ndjekja. Mbasi e mjekojnë, e torturojnë si rrallë njeri dhe e pushkatojnë.
Ndër të pakët njerëz që kanë mbijetue nga ky grup heronjësh asht kenë edhe Loro Vata, i cili ka vdekë në vitin 1999. Ishte mjaft në moshë, por me një kujtesë të mbrekullueshme. Kam pasë fatin me ndejë disa herë me të dhe me ndigjue shumë nga veprat heroike të atij brezi njerëzish, që nuk u tutej syni. Tregonte pak gjana për vëllain e tij Gjergjin, dhe aspak për vedi. Një modesti pak ma shumë se duhej, mbasi unë dishroja me dijtë edhe për Loron, që për fat të keq pothuej nuk di asgja, mbasi thashë, fliste pak e aspak për vehte. Fliste me respekt për Palinën që u kishte çue bukë e duhan në shpellë dhe po me aq nderim kujtonte sakrificën e Lena Prendushit, nusja e nipit Palinës (nuk gabohem, emni i burrit të saj ishte Gjon Puka). Kjo, thonte Loro, na ka shpëtue jëten se kishte vërejtë se jemi të rrëthuem, e kishte thirrë: "Delni burra, se ju kapën!".
Martini bashkë me Gjergj Vatën (me pseudonimin "Cukali"), përpilojnë një letër të cilën e shkruen Tracki, për mikun e tij Don Pjetër Tushën në Juban, ky me ia dërgue Imzot Vinçenc Prennushit në Tiranë, për misionet Përendimore. Imzot Vinçenc Prennushi në proçesin e tij nuk pranon se e ka marrë këtë letër. Ndoshta kështu asht e vërteta, tham ndoshta, mbasi Imzot Prennushi me pranue se e ka marrë këtë letër do të implikohej me të arratisun, gja që do të randonte shumë akuzën kundër tij. Nëse Imzot Prennushi e ka çue deri në fund porosinë, nuk kishte nevojë me ua tregue zorrët e barkut hetuesise në Sigurim.
Gjergji e Martini e përsërisin prap letrën më 4 janar 1946, por me ton ma të fortë. Këtë herë në drejtim të Don Shtjefën Kurtit, po në Tiranë për misionet e hueja ku ndër tjera shkruajnë:
"... tue mos dashtë me iu shtrue terrorit të Enver Hoxhës, kemi marrë malët. Na do të vazhdojmë përpjekjet për liri.
... t'arratisunit e Veriut, të organizuem në çeta për t'i dhanë grushtat e fundit qeverisë terroriste, që si këtë nuk njofti historia."
Martini vazhdon rezistencën ndër male deri në vitin 1949. Me datën 12 mars 1949, mbas shpalljes së anmistisë "për faljën e jetës së atyne përsonave që dorëzohën", dorëzohët dhe i shtrohet hetimëve. Ai deklaron: "Mbas vrasjës së Gjergj Vatës që e kishim si komandant, prej Prelë Nikës, edhe ky i arratisun dhe i ardhun diversant nga Jugosllavia, për këtë qëllim, humba çdo shpresë për me vazhdue me qëndrue ndër male. Trathtia e vrasjës së Ludovik Saraçit më 11 janar 1948, tek Përroji i Gjadrit, më dha me kuptue se asnjë ndërhymje nga jashtë nuk ka ndër mend me u ba në Shqipni. Të gjithë ata që na premtuen, vetëm na rrejtën, mbasi në një mënyrë apo në një tjetër, ata e lanë me u forcue rregjimin e Enver Hoxhës, tue vra e zhdukë të gjithë kundërshtarët që ishim ndër male. Kështu që e pashë se ishte kot me vazhdue ..." (Dosja 1417)
"... Shaban Abdullahi e Zyber Hysejni nga Rragami, na kanë njoftue për Lëvizjen e Postribës. Ata ishin në Rragam e Kryethi, Tish Pashuku në Sheldi, Shuk Gjoka në Ganjollë, Spathar e Juban. Jemi mbledhë në Juban, kemi ra nga livadhet e Shaban Matit dhe jemi nisë me i ra Shkodrës bashkë me Pjetër Dedën, që ishte në mal bashkë me gruen e tij. Tek Ura e Kirit, kemi shkrepë pushkët, e pamë së nuk asht gja dhe kemi ikë edhe njëherë andej..."
"... unë lajmin për me sulmue Shkodrën e kam marrë më 8 shtator 1946".
"Luftën e Postribës e ka fillue Seit Duli të fusha e aeroplanave..."
"Nuk mbaj mend ku jemi përpjekë me forcat e Ndjekjës, mbasi janë kenë të shumta, as nuk dij ke kemi vra mbasi shpesh përpjekjet baheshin natën. Mbasi prante pushka nuk rrinim me pa të vramit, por çanim rrëthimin dhe ndrronim vend, mbasi Ndjekja shtonte forcat kundër nesh. Na kemi luftue kundër jush, mbasi për mue ju jeni shtet terrorist." Kështu, deklaron Martin trimi në hetuesi.
Më 4 tetor 1949, Gjykata e Naltë Ushtarake e Tiranës me kryetar nën/kol. Bilbil Klosin, aprovon vëndimin për Martin Sheldinë "me dënim të përjetëshëm në burg".
Ministri i Mbrendshëm Mehmet Shehu shënon:
"... ti jepët dënimi i përjetëshëm edhe pse nuk e parashikon neni 28. Të aplikohet tek 32, mbasi duhej me vdekje.
Martin Sheldija ka rrezikshmëri shoqërore shumë të theksuar."
Tiranë, 29 qershor 1949
Ministri i Mbrendshëm (Mehmet Shehu) d.v.

Ky motivacion i kriminelit Mehmet Shehu që nuk zbaton ligjin e anmistisë, tue e dijtë mirë se neni 28 nuk e parashikonte këtë dënim, kërkon aplikimin e nenit 32, mbasi duhej me vdekje, e ndjekë fatkeqin Martin Sheldinë gjithë jetën.
Martin Sheldija dërgohet në burgun famkeq të Burrelit. Atje ai kaloi gjithë dënimin mbasi dosja ka edhe datën e lirimit nga ai burg: Burrel, 14 shkurt 1966.
Dokumentat e Martinit janë pasqyrë e kjartë e pabesisë së katilit Mehmet Shehu. Pabesinë këta mizorë e kanë fillue ndër male tue vra shoqi-shoqin, dhe tue i ba të nesërmen "dëshmorë". Vepra e tij trathtare nuk asht varrosë me kufomën e tij të përdhunueme, ashtusi e ka meritue ai "komandanti legjendar i Brigadës I Sulmuese", që, atë çka i bani shqiptarëve për 50 vjet, e gjeti nga "shokët e armëve", ashtusi shumica e komunistëve dhe ua la trashigim "brezave të rinj" komunistë, të cilët po i qëndrojnë besnikë idealeve të tyne ... deri një ditë.
Dosja e Martinit, e këtij martiri që mbijetoi për aq shumë vite në një ndër burgjet ma të mnershme të diktaturës komuniste asht shembull i qëndresës së patundun të këtij atdhetari, që për aq kohë të gjatë nuk bani asnjë lutje për lirim të parakohshëm.
Qëndrimi burrnor i Martinit ishte shkaku kryesor që më shtyni me pa dokumentacionin dhe asgja tjetër. Asht e vërtetë se ka pasë shumë si Martin Sheldija, por ka pak e aspak nga ata që duhet te kërkojnë me kujtue me nderim e respekt shokët e Martin Sheldisë.
Anglezi A.Glen, shkruan: "... Ato që i përcaktuan ngjarjet kanë qenë armët, të cilat iu dhanë Enver Hoxhës, e partizanëve... Na bëmë shumë pak me u shpërblye besnikrinë miqve tanë (nacionalistëve e Abaz Kupit). Në vend të kësaj, pa qenë nevoja na lejuam që ata të mundëshin dhe disa të trathtoheshin." ("Albania's National Liberation Struggle" fq. 363)
Për mue ma i sinqerti asht Lokharti, i cili po aty shkruan:
"Shqipëria është në fund të listës për prioritetët tona në Evropë"
( faqe 68).
Aty asht e shkrueme edhe një porosi e dhanun prej tyne në vitin 1943:
"Shërbimi më i madh që mund ti bëni armikut në vendi tuaj, është që të nisni ... një luftë civile ".

Edhe këtë e kemi ba! ... Madje, asht e vetmja porosi, që jemi edhe sot tue e vazhdue!



DON DEDË MALAJ


"E Premtja e Zezë në Shqipni ka fillue më 29 nandor 1944, dhe ka me vazhdue derisa të mbarojë komunizmi".


Rigonte pak shi.
Altoparlantet e rrugëve të Shkodrës ishin të lidhun me kinema "Republika". Transmetohej gjyqi i "armikut të popullit" Don Dedë Malaj, me grupin e tij. Ishte data 24 prill 1959. Fillimi i gjyqit gati nuk merrej vesh prej duertrokitjesh dhe virrmave si në 1945-46, nga gjeneralët e oficerët e lartë të Ministrisë së Mbrendshme të ardhun nga Tirana, për këtë gjyq, nga servilët dhe rrogëtarët e komitetëve si dhe, nga një mori spijunësh në sallë e jashta sallës të shpërndamë në katër anët e Shkodrës, për me vërejtë si po reagon populli ndaj këtij gjyqi aq shumë të pritun. Hymja në sallën e gjyqit e gjeneral Hilmi Seitit bashkë me ambasatorin jugosllav, u përshëndet nga të pranishmit si ngjarje me rëndësi të madhe, për mardhanjet "e mira" mes dy vendëve tona e, në mënyrë të veçantë, kur bahej fjalë për Klerin Katolik. Porsa, filloi gjyqi prokurori Rapi Mina, mbasi lexoi akt-akuzën e prëgatitun me aq kujdes, iu drejtue të parit kryetarit të grupit Don Dedës, me këtë pyetje: "Që, kur, je armik i komunizmit?" Në sallë ra një heshtje...
Don Deda iu përgjigj: - "Qysh se jam kenë 9 vjeç pikërisht, atëherë, kur, kam shkue ndër bankat e shkollës së mësuesit tem Don Alfons Tracki, aty mora vesht prej tij këtë emën dhe prej asaj dite nuk kam dashtë me ia ndigjue zanin kurrma komunizmit. Gjithë jetën e kam urrejtë dhe kam punue me të gjitha forcat e mia, aqsa më ka lejue Feja, kundër tij." (Dosja D.D.Malaj)
Ushtima dhe duhija e fjalës së Don Dedë Malaj, ra si një ortek në atë sallë gjyqi, me turr e gjamë e rrebtë si rrëfeja që zbriste tue shkrepë shkëndia nga Selca e Kelmendit, nga gjiu i Bjeshkëve të Nemuna, ku gurgullon qumështi me shkumbë e gjak përzi, e, ku nana Lulë përkrah burrit të saj Keq Lucës (Malaj), që i vringëllonin armët ndër mote e, që, më 16 nandor 1917 i kishin falë Shqipnisë një vigan drangue malesh.
Ndërsa, At Konrrad Gjolaj po të njajtës pyetja, i përgjigjet:
"Qysh se fillova me marrë mend ndër bankat e shkollës së Don Alfonsit kam kuptue çka asht komunizmi dhe, prej asaj kohe nuk kam dashtë me ia ndigjue emnin. Kurrë nuk e kam dashtë atë ide!"
Nuk ishin vetëm këta dy burra, po, ishin një grup burrash që nuk u trembej syni e, nuk i lonte çerpiku përballë kriminelëve, që nuk janë ngopë asnjëherë me gjak malësorësh e trimash të atyne visëve krenare. Ndër ato banka qëndronin me ballin nalt vëllaznit Lazër e Gjon Simon Parubaj, Vlash Zefi e Gjeto Luc Budashi. Ndërsa, në një qoshe strukej si langue Lulash Toma.
Në Shkodër nuk bisedohej tjetër veç për këtë gjyq që kishte fillue e shumë vetë nuk besonin se janë tue ndigjue me veshë, atë çka asnjë njeriu nuk i shkonte në mend se mund të flitej.
Cili mujte më folë kundër Bashkimit Sovjetik? Kush mujte me tregue se çka ka ba Stalini për me formue kolkozët? Kush mund të fliste për hekrat e ndryshkun që sillnin sovjetikët në Shqipni, të bojatisun sipër tue u krenue për "ndihmën e madhe" që po i jepnin Shqipnisë? Kush, deri atëherë kishte mujtë me folë, se ku shkojnë mineralet e metalet e nëntokës shqiptare dhe kush e merr valutën e tyne? Cili ka mujtë me u thanë fshatarëve hyni ndër kooperativa, se ky sistem të qet fare mos me iu bindë urdhnave dhe ligjve të tija? Kush ka mujtë me folë për punën, mundin, djersën e fshatarit dhe të punëtorit e për shpërblimin që paguen shteti? Kush ka mujtë me i thanë Enver Hoxhës, e klyshve të tij, se, ju jeni shfrytëzuesit ma të egjër të mundit dhe djersës së popullit shqiptar që njeh historia? Kush ua ka përplase ndër sy terroristëve komunistë, se, ju kërkoni me më pushkatue vetëm e vetëm se jam Prift Katolik dhe asgja tjetër, mbasi, une as nuk jam trathtar i atdheut dhe as spiju i popullit tem?
Na dukej andërr, po ishte një e vërtetë! Fliste Don Dedë Malaj!
Nuk i lente gja mangut as miku i tij, At Konrrad Gjolaj ...
Me datën 27 prill 1959, Kryetari i gjyqit Mustafa Qilimi, dha vëndimin:
Don Dedë Malaj, me vdekje, me pushkatim. At Konrrad Gjolaj, me 25 vjet burg. Lazër Simon Parubaj, me 20 vjet burg. Gjon Simon Parubaj, vëllau i Lazrit, me 10 vjet burg. Vlash Zefi me 15 vjet burg. Gjeto Luc Budashi me 10 vjet burg dhe Lulash Toma me 5 vjet burg.
Atë mbramje, kur doli nga gjyqi Don Deda, e hypën në një kamjon "zis", një turmë policësh e ulën galuc. Ndërmjet dy rrypave të drrasës mbi spondë kujtoj dy sytë e tij të bamë kuq. Nuk shihej as e bardha e as bebja e synit e kaltërt, vetëm dy njolla gjaku, që asnjëherë nuk mund ti harroj ...
Me datën 12 maji 1959, u ekzekutue vëndimi. Don Dedë Malaj u pushkatue në një fushë buzë liqenit të Shkodrës. Pra, 14 ditë para vizitës së Nikita S. Hrushovit në Shkodër!...
Për fat të keq nuk kam pasë mundësi me lexue fjalën e fundit, para pushkatimit.
Me datën 10 tetor 1991, asht ba rivorrimi i eshtnave të tij në vorret e Sukave të Dajçit të Bregut të Bunës, të famullisë, ku ai ka shërbye me pjesmarrjen e mijra e mijra fshatarëve të atyne krahinave dhe të shumë qytetarëve të Shkodrës, që nuk e kishin harrue gjyqin e tij historik.
Fjalën e rastit, me lot për faqe dhe me ndërpremje të shpeshta përmallimi e ka mbajtë shoku dhe miku i paharrueshëm i tij deri në ditën e fundit të jetës At Konrrad Gjolaj. Fjala e tij u mbyll kështu: " ...Ti ishe lajmëtar i fjalës së Krishtit! Armiqtë Tuej me britma e virrma që kanë me i ndjekë edhe përtej vorrit, kërkuen me mbulue vrasjën Tande të pafajshme, në atë breg liqeni....
Nuk pat kush me të mbulue atë gjoks të zgaqun dhe të shpuem me plumba prej dorës mizore të tyne, veç, atë nade, herët, ra si vesa avulli i gjakut Tand, mbi Ty, o i bekuem! ..."
Në vitin 1997, At Gjolaj, botoi librin "Çinarët", vepër të cilën ia kushton: "Misionarit prej Breslaut, Mësuesit tonë në Velipojë, Don Alfons TRACKIT. Shokut e Mikut të përjetëshëm Don Dedë MALAJ". Kur kam mbarue daktilografimin e këtij libri dhe ia dorëzova, At Konrradi, më pyeti: "Po, parathanja, ku asht?", unë nuk kishe marrë parathanje me materialin që më kishte dorëzue. Ai, me buzë në gaz dhe me ton të premë më tha: "Parathanjën e due prej teje!". Unë, kam hezitue pak çaste, mandej, pranova. Në vitin 1998 mbasi pata rasë me pa në arkiv dosjët, jam takue me At Konrradin, dhe e kam përgëzue për saktësinë e fakteve që ka shkrue mbas aq shumë vitësh në librin e tij "Çinarët". Kjo asht arësyeja që në këtë material që kam shkrue unë, nuk jam zgjatë në shpjegime të hollësishme, mbasi në librin e At Konrradit asht gjithshka e plotë dhe e saktë, megjithse, At Konrradi nuk ka pasë në dorë asnjë material arkivor, përveç, kujtesës së tij të mbrekullueshme, mendjës së hollë dhe dashnisë së pakufi për mësuesin dhe shokun e vet.
E vetmja gja që më ka ra në sy në shtjellimin e këtij proçesi asht kenë dëshira e madhe e Sigurimit të Shtetit me zhdukë këtë përson. Pse u punue kaq shumë vite kundër Don Dedës e At Konrradit? Ku fillon mënia e shtetit kundër Don Dedës?
Urrejtja e Sigurimit të Shtetit fillon në vitin 1950, me qëndrimin e tyne të vëndosun dhe kundërshtar, ndaj kërkesës se vjeter të shtetit për nënshkrimin e Statutit të Kishës Katolike Shqiptare.
Lidhja e Don Dedë Malaj, At Konrrad Gjolaj, Don Ejëll Kovaçit, At Zef Saraçit, At Marin Sirdanit etj. me Don Kolec Prennushin për mos me aprovue nënshkrimin e këtij Statuti dhe mënyra sesi këta e kanë kundërshtue haptas atë, ka hapë menjëherë dosjen konsultative të Sigurimit: "Çfarë dhe si duhet bëjmë ti zhdukim këta klerikë?" Mbas nënshkrimit të Statutit në vitin 1951, përveç tre të parëve që nuk kanë firmue, në konferencën e Paqes në Tiranë në vitin 1952, u përcaktuen edhe ata klerikë që ishin në kapërcyll, as andej as këndej. Ata që nuk u bashkuen me turmën as në këtë konferencë edhe pse kishin firmue Statutin, mbetën armiqë, shumica e të cilëve përfundoi ndër burgje.
Deri në vitin 1956 duket, sikur, ka një qetësi! ... E vërteta asht ndryshej! Nuk kishte sesi të dënohej kulti i Stalinit tue pushkatue Priftën! Mardhanjet me Bashkimin Sovjetik kishin marrë ngjyra të tjera mbas vdekjës së Stalinit. Hrushovi kërkonte mënyra tjera qeverisje. Ai diktaturën stalinjane kërkonte me e zëvendsue me asfiksimin e armiqve të tij. Nuk ishte për pushkatime, por për vdekjen e natyrëshme të imponueme me mjete paqësore, me "izolime" ose.... Edhe satelitët e sovjetikëve do të mbanin qëndrime të "moderueme" si padroni. Kuadri i rij që i nëvojitej klerit, tashti merrëj nga bankat e shkollave socialiste, ku filozofia marksiste-leniniste kishte pushtue edhe mendjet e njerëzve në skutat ma të largëta të vendit. Dukej kohë zbutje, por në të vërtetë ishte kohë grumbullimi energjie për ofensivën përfundimtare, për "triumfin e plotë" të sistemit socialist.
Në vitin 1956, arrëstohet At Rrok Gurashi, një "dhelpën e vjetër"(siç e quen At Çiprian Nika), që në grupin e klerikëve në 1946 kur u ka dalë dëshmitar të gjithë shokëve të vet.
Tregohet si anekdotë, kur njëditë nade, po veshej e rregullohej At Rroku, Don Ejëll Deda, edhe ky në burg me të, i thotë: "A po bahësh gati me shkue me rrejtë edhe sot Padër Rrok?"...
Kam lexue proçes-verbalin prej 67 faqesh, që At Rroku ban për disa ditë në hetuesi, këtë radhë me Xheudet Milotin. Xheudeti ishte shefi i Seksionit Katolik në Degën e Mbrendshme të Shkodrës. Ishte ndër specialistët e torturave çnjerëzore dhe katil i prëgatitun për Klerin Katolik. Ka pasë dëshirë me tregue se urrej katolikët në përgjithësi. Këtë e ka tregue me hetimet që ka krye kundër tyne. Kujtohet nga shkodranët kur ka arrestue At Pjetër Meshkallën, dhe mënyrën si i ka ra shtjelm tue e shtye me e futë në gjipsin e Sigurimit. Mbas vrasjës së gjeneralit tij "të dashtun"u trasferue në Ministrinë e Mbrendshme në Tiranë dhe mbas 1990, për këtë kontribut "të vyer" kundër Klerit Katolik, me ndërmjetësinë e Sofokli Lazrit e Spiro Dedës, edhe këta "miqë të klerit", e gjejmë në shërbim të "Caritas-it", në Romë! ...
Proçesi i At Rrokut për mue ka një rëndësi të madhe, mbasi aty asht folë nëpër gojën e At Rrok Gurashit, krejt projekti i vëprimeve të ardhëshme të shtetit komunist, si gjithmonë, me dorën e Sigurimit të Shtetit. Të duket fantazi në leximin e parë por, kur vazhdon me kujtue ngjarjet e ndodhuna mbas atij proçesi, rrjedhëshmëninë e tyne, kohën dhe lidhjet e atyne ngjarjëve njena me tjetrën, përsonat e ngarkuem me ato shpifje e rrena tue u pushkatue, sa të tjerë me vite të tana ndër kampe shfarosje, të bahët me mendue "mos jam në andërr"! Jo, jo, aspak në andërr, por zgjandërr, madje, edhe të zbatueme me përpikmëni ato trillime që ndoshta, kur i ka shprrallue At Rroku, asht kenë edhe me tas çaji e tue ndukë cigare. Shpesh, përsëritë: "... kam harrue me thanë dje!" dhe shton diçka të re, që ia ka kujtue Xheudeti... ose fantazmat e Sigurimit me të cilët flente natën...
Aty, gjenë emnat e të gjithë klerikëve që janë pushkatue mbas 1956 tue fillue nga Don Ejëll Kovaçi, Don Dedë Malaj e, deri tek Don Zef Bici, Don Mark Dushi e Don Shtjefën Kurti. Pothuej të gjithë janë arrëstue për motivet që shpreh atëherë At Rroku. Edhe Imzot Ernesto Çoba asht në atë proçes, me ato akuza për të cilat asht dënue 20 vjet mbrapa. Flitët për karakterin e këtyne klerikëve si, dhe, për mardhanjet e At Rrokut me ta. Shpjegimet ma të hollësishme i jep për klerikët e Tiranës, vëprimet e tyne në kohën e Statutit dhe lojën dyfishe që kanë lujtë ata bashkë me At Rrokun. Për këtë arsye gjyqi i tij u zhvillue me dyer të mbylluna, mbasi kështu vëprohej me "agjentët" e Sigurimit, gjoja me ruejtë sekretet dhe At Rroku u dënue 25 vjet burg, ku, edhe vdiq.
Në bazë të thanjëve të At Rrokut, asht dënue edhe Don Mikel Koliqi. Mbas tij në 1958, Don Ejëll Kovaçi. Don Ejëlli asht viktima ma e dhimbëshme, mbasi ngarkohët me akuza aq të shumta, sa nga të gjitha çpifjet "ka mbetë diçka", sa me errësue pafajsinë e vërtetë të tij. Projekti i Ministrisë së Mbrendshme aso kohe u zbatue nga kolonel Mehdi Bylbyli, i cili ka shkue në Pukë, ka vra Markun, buzë një përroni, pra kryetarin e këshillit popullor të fshatit Qelzë, ku shërbente Don Ejëlli, mandej, e ka çue në qelë te priftit tue e akuzue Don Ejëllin për dijeni të kësaj vrasje. Proçesin e vazhdon Hilmi Seiti, si kriminel i regjun që ishte dhe arrine tek gjyqi tue mbajtë revolverin e tij në gojën e Don Ejëllit, për me pohue. Kështu, pushkaton Don Ejëll Kovaçin e shkretë të pafajshëm.
Hilmi Seiti mundohët me të njajtat metoda me veprue edhe me Don Dedë Malaj e At Konrrad Gjolaj, tue i kalue ndër duert e kriminelëve të njoftun: Nevzat Haznedari, Ali Xhunga, Hamdi Ulqinaku, Shyqyri Qoku, dhe tragjedia mbyllët me Xheudet Milotin që mban me cigare dhe ilaçe shkatërrimi të sistemit nervor të shkretin Don Dedë Malaj, deri që asht dhanë vendimi. Plot 2 vjet mbasi Hilmia pushkatoi këta dy priftën, më 27 prill 1961, hangri plumbin kokës ai vetë nga shokët e tij. Ishte shpërblimi i Partisë për veprat e kryeme kunder klerit inteligjencës dhe shkodranve të ndershëm. Vajtojcët e Teatrit "Migjeni" me vela të zezë, e kjanë deri ndër vorre të "dëshmorëve". Aty e lanë....
Don Dedë Malaj me gjyqin e tij, hyni në vazhdën e lëgjendave të trojeve shqiptare që brezat e ardhëshëm do të këndojnë me "lahutën" e tyne, ndër vargje të pafund ...
Edhe pse kanë kalue ma shumë se 40 vjet nga vrasja e DON DEDË MALAJ, ai mbetët i pavdekëshëm në historinë e salvimit e martirizimit të KISHËS KATOLIKE SHQIPTARE.
Don Dedë Malaj asht ndër klerikët ma të torturuem dhe mbetët ndër ma të sakrifikuemit për triumfin e idealit të Fesë së Krishtit në Shqipni. Ai vdiq për Kishën Katolike dhe Papën!
Tue vdekë për Fè e Atdhé,
DON DEDË MALAJ, U PËRJETËSUE NDËR SHEKUJ!


6 S H K U R T 1967


"Diskutimi i Hoxhës ngjanë me qenin të cilit i japin bukë, kurse, ai kafshon dorën e atij që e ushqen! ..."
Dolores Ibaruri
Moskë, 1961.

Më 6 Shkurt 1967, Fjalimi Programatik i Enver Hoxhës, ... asht surrati i vërtetë i tij por edhe i idealeve të Partisë së Punës(Komuniste) dhe i Sigurimit të Shtetit komunist totalitar që ai ka drejtue dhe përfaqsue për 40 vjet. Shprehja e tij asht e saktë dhe pa asnjë mangësi: " ... pa frikë dhe me shkronja të mëdha ... TË DJEGIM ME ZJARR!..."
Po, dhe vetëm kështu, mund të realizohej ai qëllim i diktatorit që do të quhej "Revolucion Kultural" nëpërmjet të cilit me emnin ma të bukur të historisë REVOLUCION, do të kryej veprën ma të shëmtueme e ma të ndytën ndaj popullit të vet dhe kulturës kombëtare. Pra, simbas zakonit të komunistëve ai do të vepronte si gjithmonë tue gënjye e mashtrue, vetëm e vetëm me përforcue pushtetin gjakatar përsonal bashkë me përkrahësit e tij, anëtarët e Partisë së Punës, të mbrojtun dhe të përkrahun si gjithënjë nga kriminelët e spijunët e Sigurimit të Shtetit, KUNDËR GJITHË POPULLIT SHQIPTAR.
Ky, "Revolucion", do të realizohej prej organëve terroriste të specializueme të Sigurimit të Shtetit, të drejtueme nga Partia. Na do të shohim me sytë tonë, për fat të keq, sësi mburreshin këta autorë të kësaj vepre makabre të pashembull në historinë botnore, pikërisht, në Shqipninë e Gjergj Kastriotit-Skënderbeut, Mbrojtësit të Krishtënimit Evropian. Atdheu i Nanë Terezës, mishnimi i idealeve dhe i virtyteve të Nanës së gjithë Botës, do të shpallej me "Kushtetutën e Republikës Popullore të Shqipërisë - PA FE". Në 1967, simbas dekretit nr. 4337, anulohet çdo pjesë e ligjës në lidhje me mardhanjet ndërmjet Shtetit dhe Kishës tue shvlefsue çdo statut mbi besimet. Partia e Punës së Shqipërisë dhe Qeveria Shqiptare deklaruen me mburrje se SHQIPNIA asht "i pari Shtet me të vërtetë ateist në botë". Harrohet me dashje se Kushtetuta, si gjithmonë vetëm me fjalë, kishte "garantue lirinë fetare". Mbas këtij dekreti hapet rruga e pritëshme e vitit 1976, për "Kushtetutën e Re" që proklamoi artikujt 37 dhe 55, ku, SHTETI NUK NJEH MË ASNJË FE. Ajo ndalon çdo veprimtari fetare dhe inkurajon ateizmin si parim marksist-leninist.
Artikulli 37: "Shteti nuk njeh asnjë fe dhe inkurajon zhvillimin e propagandës ateiste, për të krijuar ndër njerëzit një botëkuptim shkencor e materialist.".
Artikulli 55: "Ndalohët formimi i çdo organizatë fashiste, antidemokratike, fetare e antisocialiste. Janë të ndaluara veprimtaritë e propaganda fashiste, fetare, luftënxitëse, antisocialiste, si dhe urrejtja ndërmjet njerëzve dhe racave.".
Po, do të digjej me zjarr "Kanuni i Lekë Dukagjinit", se kështu përdhosej martirizimi i At Shtjefën Gjeçovit i vramë trathtisht nga serbët, kështu, u shkelnin të drejtat zakonore të malësorëve të Veriut. Kështu, dhunohej Maja e Bratilës bashkë me vorrin e Ded Gjo' Lulit. Vetëm kështu, do të përdhoseshin të drejtat dhe liritë thëmelore të njeriut se, kështu, Shqipnia izolohej nga kontinenti dhe, vetëm kështu, diktatori i përsëriste Evropës se këtu: "Ligjin e bëjë unë!".
Metodat e Sigurimit të Shtetit do të ishin të "reja" dhe jo ato të vjetrat. Tashti do të zbatohej eksperienca e marrun nga Kina e Madhe e Mao Ce Dunit. Njerëzit duhet të kuptonin dhe të bindeshin se çdo mospërputhje me idetë e këtij "Revolucioni", ishte me pranue një torturë të re dhe të vazhdueshme: "Frikë dhe vetëm frikë", që secili maparë pranonte me qejf vdekjen se këtë rrugë Kalvari të stërgjatun dhe shpesh, pafund ... ku, kryqëzimi në fillimin e saj ishte shpëtim i vërtetë, ndërsa pushkatimi në minutat e para të arrestimit ishte si me lindë së dyti sidomos, për ata që i kishin provue me kohë torturat mizore psiqike dhe fizike në qelitë e Sigurimit të Shtetit komunist shqiptar.
Jo, kurrë, nuk harrohej publicisti i njohtun Don Lazër Shantoja me kambë të këputuna me sharrë druvari ... Cili harronte Imzot Gjinin, Volaj, Bonattin, V. Prennushin, Nikoll Dedën dhe Ernesto Çobën të masakruem dhe të futun në thes, apo, etnit: Mati Prennushi, Çiprian Nika, Donat Kurti, Pal Dodaj, Frano Kiri, Aleks Baqli, të varun ndër pemë me ditë të tana, e, Hafizët: Ali Tarin, Dërgutin, Najpin, Muftinë, tue u torturue me folë kundër klerit katolik. Nuk ishin mbyllë ende gropat e zeza të hetuesisë së Koplikut, ku kalbëshin martirët Sirdani e Çuni. Ndër kalldramet e shtëpive shkodrane të kthyeme në hetuesi vlonte gjaku i Kolec Dedës, Simon Darragjatit, Muzafer Pipës, Paulin Palit, Qemal Draçinit, Kol Prelës, Ndue Palit e Caf Metës, Pal Thanit e Loro Vatës, Gjok Dodës e Zef Jakoviqit, Kol Kurtit e Ahmet Koplikut e sa të tjerëve të mbetun në tortura e të tretun si coftina në Zallin e Kirit. Ende vajtonin shelqet e bregut të Bunës studentët Bardhosh Dani, Mark Cacaj e Brahim Dërguti. Vazhdonin me ushtue muret e kinema "Republikës" nga zani i paharrueshëm i trimit Don Dedë Malaj. Fusha e Çelës ishte ende me pështymët e pathame të Mark Ndojës e Gac Lecit, në fëtyrat e pastërta të Martirëve Fausti, Dajani, At Gjon Shllaku e Mark Çuni me shokë. Nuk harrohej studentja burrneshë Drita, motra e Ibrahim Sokolit tue ua përplasë në surrat spijunve Çiril Pistoli me shokë: "Turp për ju, se, as në mesjetë nuk janë pështy të burgosunit rrugëve si tashti!...". Anë e kand qytetit kishte vetëm kujtime të pashlyeshme mjerimi, vuajtjesh e vrasjesh në breznitë shkodrane.
Nuk duhet harrue me iu kujtue predikuesve të "emancipimit të grues" vitët e mnerëshme të rinisë, kur lidheshin ndër vargoj nga krimineli Ahmet Suji vajzat e reja të Shkodrës: Maria Tuçi, Angjelina Marku, Terezina e Liza Pali, Ana Daja, Drita Kosturi, Agime Pipa, Viktore Kuka, Frida Sadedini etj. atëherë, kur ndër prroje shkonte rrëkajë gjaku i Maria Shllakut e Maria Zojzit... Këneta, fusha, brigje, kodra, kanale e gjithkah vorre të humbuna me të interrnuem, pa shenj tek kryet...
Vetëm në një lagje të vogël si kjo e emja, rreth 4000 banorë numëron: 29 vetë të pushkatuem, 97 vetë të burgosun, mashumë se 49 vetë të internuem, të gjithë për motive politike.
Po në gjithë qytetin e salvuem të Shkodrës?
Shifrat për ne janë tronditëse, ndërsa për botën e qytetnueme janë të pabesueshme. E, pra, mbi të gjitha këto vorreza që mendohën rreth 45000 vetë, të pushkatuem e të vdekun ndër burgje, kampe e intërrnime, asht ndërtue gërmadha që shihni ju sot që thirret "socializëm" e për me shkatrrue edhe atë që mund të kishte mbetë si traditë, zakon e kulturë, ishte i domosdoshëm i qujtunim "Revolucion Kultural", që do të përfshinte cilindo që ka lutë Zotin, kjoftë edhe njëherë gjithë jetën.
Do të përshkruej shkurt si u zhvillue ky "Revolucion", në qytetin martir të Shkodrës:
Për çudi, njerëzit ato ditë nuk i ndiqte as hija e vet. Gjatë ditës drita ishte si e marrun mbasi i mungonin vezullimet e rrezëve të diellit. Qyteti dukej në pragun e një eklipsi, me pamje të zymtë e të trishtueshme. Vransina e kohës kishte depërtue deri thellë në shpirt. Në rrugët e lagështituna kishte pak lëvizje. Ndër rrugica as fëmijët nuk lonin si gjithmonë me topat e vegjël prej leckash. Diçka pritej... Ndonjë kalimtar i mbërthyem deri në fyt strukej nën pallton ose gazhupin e vet. Në kryet e krrusun ka ngjeshë një kasketë që kushedi ku e ka gjetë në ndonjë skutë të musandrës dhe ecë pa shikue e përshëndetë njeri, veç tue mendue si të gjithë të tjerët: "Ishalla, me mue nuk kanë punë!...".
Të gjithë ndrrojnë hapat si me komandë 1-2, 1-2 ... të vogjël e të shpejt si kinezët, por me shumë kujdes që të mos u ngatrrohen mangjetat e shkyeme të pantallonave që njerëzit veshin për mos me ra në sy për "modën". Mbizotnon ngjyra grih e mbylltë ose kafe e murrme që përzihet lehtë me pluhun të rrugëve ose baltën mbas shiut. Kjo i jep qytetit edhe ma shumë pamjen e një zone të zymtë konviktoresh që veshen me urdhën nga eprorët e tyne dhe jo simbas qejfit. Aty-këtu shihët edhe ndonjë veshje grih e çelët që e ban edhe ma të trishtueshme kohën derisa mund të shkëputesh prej tij dhe, vetëm kur i largohësh asaj siluete të frikëshme, qetësohesh për pak çaste sa me u mbushë me frymë e, atëherë ke mujtë me thanë me vedi: "Si dukët, nuk e paska pasë me mue!... ". Secili këte formulë mendonte rrugës...
Në rrugët kryesore me shtëpi të jargituna nga rrëkajtë e ulluqëve të kalbuna e të palyeme që në vitin 1959 kur pat ardhë për vizitë Hrushovi, janë paksue njerëzit. Edhe ajo karakteristikë e jona shëtitjet ndër pjaca nuk bahej pothuej fare, kudo mbizotnonte frika. Terrori zyrtar kundrejt disa "përsonave" të konsideruem "pakica" por, ku, përmblidhej gjithë populli, u kishte hy për palc: "Tue më pa në pjacë, a thue po i kujtoj gja këtyne!?..." Sigurimi i Shtetit si "i mirë" i kudondodhun, po e realizonte detyrën kryesore që i kishte vue Partia: "Pasiguria e përherëshme e popullit" tue e mbajtë në kushte servilizmi dhe mjerimi, tue depërsonalizue mundësisht çdo njeri për me e mbajtë të shtypun e gojëmbyllun".
Gratë e pa krehuna dhe me shamia të mbështjelluna rreth kokës si mumjet e dikurshme, e vazhdojnë punën e përditëshme tue u çue në orën 03.00 të mëngjezit, vrapojnë tue çue mahallën me krizmën e shisheve të qumeshtit ndër strajca për me zanë radhën e pafund me shpresë të ardhjës së furnizimit para orës 05.30, mbasi po erdhi ma vonë mbetën pa gja, nuk i pret koha se do t'i hypin biçikletave dhe me vrap u duhët me shkue në qendrat e punës me ba "gjimnastikën e mëgjezit". Rrugës me shpejtësi hullin si zhele fëmijte e posa zgjuem në dyert e kopështeve, të mbështjellun ndër batanijat e leshta të kombinatit "Stalin" dhe të mbuluem me celofona sikur donë me i tretë të shkretit e vogjël, "revolucionarët e ardhshëm", të cilët edhe ata trajtohën e priten tek dera e kopështit prej edukatorës simbas "biografisë". Prej asaj moshe fillon plotësimi i "karakteristikave përsonale" ose, ajo që quhet "dosje" e që nuk do ti ndahët gjithë jetën...
Burri që pret me u ba babë, veç rrin e mendon si me përçudnue emnat e prindve të vet, si e si me kombinue emni i bebës së vogël me listat e miratueme nga komitetët e Partisë në zyrat e gjëndjes civile. Për emnat jashta liste pritej vëndimi i kolektivit që do të vendosë: a me vazhdue punën ose jo... Diskutohej biografia e stërgjyshave dhe a kanë pasë "shfaqje të hueja"?... Pikësynimet i jepte organizata e vendit të punës që këshillohej me organët e Partisë ma lart por, pa asnjë mëdyshje ajo konsultohej me Sigurimin e Shtetit, i cili i tregonte rrugën si me vëprue me këtë përson. Me këtë problem merrej organizata e rinisë e shkollës 11 vjeçare "Jordan Misja", e cilësueme ndër ma të flaktat organizata "revolucionare" të qytetit, ku përsoneli i devoçëm i asaj shkolle zbatonte pikë për pikë porositë e Partisë dhe të Sigurimit simbas parullës së "vijës së masave": "Çka don populli bën Partia dhe ç'thotë Partia, bën populli!".
Të rinjtë shpejtonin me u mbledhë ndër shkolla, palestra, klasa, auditorë, koridore, podrume e kudo për me lexue kolektivisht gazetat dhe me njoftue "shtabët" për kryemjen e detyrave. Kudo në buletine speciale dhe për përdorim "të mbrendshëm" partie, lajme radjoje dhe vesh në vesh, flitëj për "Fjalimin Programatik", kryesisht, si po vëprohej anë e kand vendit deri ndër skajët ma të largëta. Edhe atje mblidhej "paria e re" e fshatrave të kooperativizueme dhe merrte edhe ajo vëndimet e veta, si me kthye Kishat e Xhamitë në "vatra kulture", depo grumbullimi ushqimi për kafshët apo stalla. Pleqtë e disa fshatrave të "mërzitun" nga zakonet "prapanike" i drejtonin edhe një telegram "shokut" Enver për gjithë ato "të mira" që u kishte sjellë në katund... Kishte familje fshatare me nga 3-4 fëmijë, që merrnin 150 gr. qumësht në ditë nga kooperativa dhe i ushqenin fëmijët e tyne me "pikatore"...
Mbas mbledhjeve të mëshefta të Partisë që ato ditë në Shkodër i drejtonte nga Instituti i Lartë Pedagogjik Ramiz Alia, "shokët": Xhemal Dini, Musa Kraja, Prenk Sokoli, Halit Isufi, Hilmi Habovija, Angjelin Kumrija, Jovan Vujoshi etj. etj. si këta besnikë të Sigurimit, vëndimet ia përcillnin rinisë mbasi tek "njeriu ynë i ri" ishte mbështetja e tyne. Në mbledhjet e rinisë ma të besueshmit u ngarkonin me detyrat e Partisë dhe vazhdohej me brohoritje: "Parti, Enver, jemi gati kurdoherë!"... Fillonte aksioni i rinisë... me të padiskutueshmen fjalën "vigjilencë" që në gjuhën shqipe ka disa kuptime, por për ne që jetuem atë kohë të mjerueshme, ajo fjalë ka vetëm kuptimin e spijunllëkut me të cilin u formue ajo "rini servile" siç e ka cilësue At Meshkalla, "vepra më e shkëlqyer e Partisë së Punës", ku prej kësaj rinie e deri tek ma plaku "të gjithë njerëzit janë të lidhun për kafshatën e gojës", përkufizimi ma i sakt e plote i fjalës "socializëm".
Ndokush mendon me të drejtë, a thue me të vërtetë "vetëm" ky ishte "Revolucioni Kultural"?!...
- Jo, në asnjë mënyrë, jo!...
"Revolucioni Kultural" në Shqipni nuk ka fillue në vitin 1967, ai ka fillue "kur kanë hi këta" pikërisht, atëherë, kur Qamil Gavoçi me shokë shkrepnin armët e "fitorës" mbi kokat e "armiqve të popullit", ato ishin sinjalët e para të terrorit komunist që do të vazhdonin për 50 vjet pandërpremje.
Komunistët shqiptarë, vegla të drejtueme nga ata jugosllavë, bolshevikët rusë dhe nga turli lloji internacionalistësh aventurierë që vizitonin Shqipninë dhe mbushnin xhepat me parë të këtij populli fukara, do të gjenin skutën e fundit te tyne në vrimat e "Murit të Madh" të Kinës komuniste, ku si mijtë e mbështjellun në thërmijat e libravë te kuq, më të famëshmet "Dacibao" e "Fletë- rrufe" të stivuem në "veprat e klasikëve të rinjë" Mao Ce Dun dhe Enver Hoxha, lenin pa gjumë mijra familje tue pritë çdo minut: "A po na gërset dera sonte!?"... Shtabet e krijueme nga Partia për këtë qëllim punonin ditë e natë në çdo qoshe ku nuk të shkonte mendja, për me shpërnda "direktivat"e reja. Detyra kryesore e tyne ishte aktivizimi i "masave" të gjana, ose ma mirë me thanë, angazhimi i shumë njerëzve "të rinjë" në organët e Sigurimit të Shtetit pra, njollosja e njerëzve në masë e mundësisht në çdo famlje.
Organizatat e Frontit Demokratik, "levat e Partisë", si gjithmonë të gatëshme me organizatat profesionale deri tek "pensionistët" e zellshëm, spijunët e lagjëve ose, siç njihëshin me emnin "kasketat", që sot janë zëvendsue me "kapelat republikë të diellit", nuk pushonin një minut por, në stolat e lulishtave, e radhët e pafund të dyqanëve tue mbledhë informata, tue rëmue ndër biografi dhe tue plotësue "dosje" për mbledhjet e demaskimit të njerëzve ku bahej edhe arrëstimi i tyne.
Në një buletin special sekret Enver Hoxha, jep këtë porosi për organizatat bazë të Partisë: "... Përsa u përket elementëve të përjashtuar nga Partia, duhët pasur parasyshë, se shumica e tyre nuk janë armiqë por, patriotë të mirë ose miqë të Partisë. Mjaft prej tyre janë përjashtuar pse janë futur para kohe në Parti, ose pse kanë dobësi në punë. Me këta njerëz organizatat bazë të tregohën të kujdesëshëm, ti mbajnë afër dhe ti aktivizojnë, ndërsa ndaj të përjashtuarve për arsye politike, organizatat e Partisë duhët të rritin vigjilencën" (E. Hoxha P.P.Sh. Dokumenta Kryesore V- fq. 238, 1974). Pra, llomi i llomit shoqnisë, hajdutët, imoralët, vagabondët, karrieristët, spijunët etj. të urdhnojnë e të vijnë edhe njëherë tek shokët e tyne të "armëve", mbasi Partia u tregue "zemërgjerë" ashtusi e porosiste edhe udhëheqësi i saj "i dashur". Udhëheqja e Lartë dha porosi për organizimin e "Frontit Demokratik" haptas, antikatolik, ku, u aktivizuan edhe njëherë ata besnikë të Partisë në bazë që deri atëditë silleshin si lapera klubeve të ndërmarrjëve për një "kafe" qyl nga punëtorët, si: Ndoc Deda, Gjon Jaku, Loro Beltoja, Vat Deda, Fadil Ymeri, Zef Shoshi etj. drejtorë e brigadjerë me të cilët Partia maskonte vëprimet e saja antikatolike.
Sinjalët e asaj kohë që po vinte ishin dhanë nga Kina komuniste. Lin Biao mbasi zhyti në ujë të lumit Mao Ce Dunin plak dhe ia "freskoi" trunin e marrakotun, filloi zhdukjen e "kuadrove të Partisë" atje, por të vërtetën e shfarosjëve në Tibet e vende të tjera të humbuna të Azisë asht vështirë me e dijtë njeri, mbasi studentët shqiptarë që ishin atë kohë në Kinë, flasin për zhdukje masive në vënde të padijtuna të rinisë, të shumë intelektualëve, profesorëve, ingjenjerëve etj. Aso kohe janë kenë dërgue nga Shqipnia shumë grupe specialistësh të Sigurimit të Shtetit me marrë përvojën e re të torturave nga specialistët kinezë. Këta grupe i drejtonte katili Nevzat Haznedari me shokë. Qendra e hetimëve tashti u ba Tirana, ku, hetonin e torturonin kriminelë të zgjedhun si: Koço Josifi, Ali Xhunga, Elham Xhika, Dhimitër Andoni, Xheudet Miloti, Iljaz Haxhi, Ilo Papa, Shyqyri Qoku, Shkëlzen Bajraktari, Dhimitër Shkodrani, Jake Tefiku etj. të cilët me "autorizim" të Lefter Gogës, Aranit Çelës, Shuajp Panaritit etj. mund të përdornin torturat ma çnjerëzore deri në vdekje të burgosunve, "pa asnjë përgjegjësi penale ndaj të pandehurve që mund të vdisnin në duart e tyre në hetuesi."(Dosja 2291).
Pëngesa e parë e këtij "Revolucioni" ashtu si dikur për edukimin marksist-leninist, reformën agrare e kolektivizimin e bujqësisë, punën "vullnetare", aksionet në ditët e festave fetare etj., ishte tashma i dituni "Kleri Katolik", prandej aty u drejtuen shigjetat. Kjo politikë e drejtueme kundër Kishës si institucion me një autoritet të njohtun u pat fillue me kohë dhe u vazhdue me shkatrrimin gradual të bazës së saj materiale dhe ekonomike, tue përfshi këtu të gjithë njerëzit e pagëzuem kjoftë edhe mësheftas ndër katakombe ku jetonin klerikët. Don Injac Gjoka flente i shtrimë ndër tulla mbrenda një furre...
U ndaluan kumbonët e Kishave mbasi nuk mund t'i ndigjonte një pjesë e mirë e qytetit! ...
Nga fundi i vitit 1965 u patën marrë nga shteti Kisha e Murgeshave dhe ajo e Jezuitëve. Me rastin e marrjës së Kishës së Jezuitëve, eshtnat e Don Ndre Mjedjës, gjoja si shkrimtar përparimtar, u dërguen në vorrezat e dëshmorëve tek spitali, pranë mikut e bashkpunëtorit të tij, Luigj Gurakuqit. Kur u ndërtuan vorret e reja të dëshmorëve (ato që janë sot), Luigji u dërgue atje, ndërsa, Don Ndre Mjedja, u "harrue" aty dhe humbi si Pasi, Jungu, Xanoni etj. që u tretën në breg të Drinazit bashkë me Imz. Bernardin Shllakun.
Mbas "Fjalimit Programatik" të 6 shkurtit, qyteti i topitun dhe i friguem u mbush anë e kand me "Fletë-rrufe" që bijtën si kërpurdhat. Të dielën e parë ato u vendosën në dyertë e Kishave, asaj të Fretënve në Gjuhadol dhe në Kishën e Shën'Kollit në Rus. Kjo stuhi filloi edhe ndër qytete tjera, në Xhaminë e Durrësit, në Lezhë, Milot, Laç etj. Instituti i Lartë Pedagogjik i Shkodrës ku strehohej si hije Ramiz Alia, filloi mbledhjet për demaskimin e klerikëve nën lëvozhgën e "Organizatave të Frontit" me klerikët e parë: At Gegë Lumën, At Frano Kirin, At Mark Harapin S.J. dhe At Gjergj Vatën S.J. Kjo nuk ishte rastësi, por ishte shfletimi i rregjistrave të parë të Ministrisë së Mbrendshme mbasi pikërisht me At Gegën, u pat fillue edhe në vitin 1945 dhe vazhdoi me ata klerikë që kishin mbetë pa u zhdukë nga burgjet, intërrnimet e vuajtjet në kampet e punës ose ma mirë me thanë të shfarosjes. Atë punë të mbetun përgjysëm atëherë e ndihmonte edhe mosha e thyeme, mbasi gjurmët e atyne vuajtjeve çnjerëzore nuk mund të zhdukeshin kurrma.
Kudo FRIKË! Të gjithë mendonin vetëm një gja: Me mëshefë! Të gjithëve u dukej se errësina asht ma e përshtatëshme për këtë punë, prandej edhe dritat fikëshin herët. Fillonte ndër oxhakë tymi shllunga-shllunga edhe në pikën e verës tue djegë libra, revista, korespondenca, fotografi "me shokë reaksionarë", dokumenta historike, figure, "Lahutën e Malcisë" etj. Secili mendonte vetëm mos me rrezikue jetën e vet dhe të fëmijëve që mund të lindin edhe mbas 10 vjetësh ... mbasi edhe atëherë do t'i ndiqte "lufta e kllasave"... Kjo luftë ka vazhdue pandërpremje ashtu si, burgimet, interrnimet, pushkatimet apo shfarosjet e sa e sa përsonave e familjëve që për 45 vjet nuk kanë kenë asnjëherë të lirë, si: Mark Temali, ish oficer; Prof. Guljelm Deda, Don Mikel Koliqi që, kur e kam pyetë se në cilat kampe ke kenë, më asht përgjigjë: "Nuk besoj se e dijnë edhe ata që më kanë burgosë e internue! ..." Këtu nuk po shkruej për familjet që e filluen martirizimin në vitin 1945, mbasi do të duhej një volum me ata që lindën, u martuen, u moshuen dhe vdiqën ndër kampe intërrnimi, apo me ata breza të sakrificës që vazhdojnë edhe sot ndër fshatra e qytete ku u ka kalue jeta, pa mujtë me krijue as familje, si Frida Sadedini e sa si Ajo, me të cilët komunistët vazhdojnë me kenë të pangopun ...
Mbas mbylljes së Kathedralës 100 e sa vjeçare të Shkodrës më 4 mars 1967, me shpejtësi u veprue për mbylljen e Kishave e Xhamijave, kështu më 19 mars 1967 nuk kishte asnjë Kishë të hapun në Shkodër. Mbyllet me to edhe Kisha e Zojës tek Kalaja "Rozafat". Çelsat me të vërtetë i mori "Organizata e Frontit" por Komiteti i Partisë organizoi menjëherë komisionet e inventarizimëve (të plaçkitjeve) të objekteve të kultit. "Kryetar i Komisionit Përzgjedhjes Leteratyrës Fetare Kishtare" u emnue Jup Kastrati, mbasi ia kishte marrë dorën asaj punë me kohë. Për vlerat materiale ishte edhe Nuri Çaushi. Nuk dij detyrën e antikatolikut të betuem, spijunit ordiner Sadik Rama që ka pasë rrahë në Koplik Llesh Marashi dhe e ka pasë nisë për Shkodër të çveshun, në brekë.
Kur "Fletë-rrufetë" mbulonin dyert e Kishave dhe veglat sërvile e hipokrite thërrisnin për zhdukjen e Fesë dhe të klerit, ndër sytë e popullit ngrihëshin monumente të Atyne Martirëve, vazhdë e gurrës së pashterrëshme të HEROJVE TË KISHËS KATOLIKE si: At Pjetër Meshkalla, At Gegë Luma, At Frano Kiri, At Mark Harapi, Imzot Ernesto Çoba, Don Ndue Soku, Don Injac Gjoka, Don Marin Shkurti, Don Mikel Beltoja, Don Frano Illija, Don Mark Hasi, Don Nikoll Mazrreku, Don Ndoc Ndoja, Don Pjetër Gruda, Don Nikoll Gjini, At Filip Mazrreku etj.
Me datën 7 prill 1967, arrëstohet Don Mark Hasi. Vetëm në gjyq, përveç dëshmitarëve të akuzës, spijunëve Fric Curani e Pjerin Vata, kanë folë këta diskutantë: Gjyzepina Shutermea, Natale Dema, Shaban Brahimi, Rrexhina Marku, Elizabeta Miloti, Kristaq Belkovi, Zef Fistani, Nina Pici, Paulin Zadrima, Burhan Dizdari, Gjon Thani, Tonin Shiroka, Njac Bitaku (??), Pjerin Boriçi, Kolec Çerraxhija etj. (origjinali i diskutimëve gjindët në dosjen nr. 2291). Me datën 29 prill 1967, mbas një letre historike që i pat dërgue me dt. 5 prill kriminelit Mehmet Shehu, (tekstin e së cilës do ta lexoni të plotë në fund të materialit), arrëstohet At Meshkalla, po në Institutin Pedagogjik ku kanë folë: Luigj Shala (i cili drejtonte mbledhjën), Jup Kastrati me diskutimin "Ardhja e Jezuitëve në Shqipëri dhe protesta e popullit kundër tyre", Luçije Gera, Prenda Doda, mjeku Ramiz Hafizi, Lazër Sekuj, Jolanda Batalaku, Paulin Kraja, Angjelina Uli, Tonin Shiroka, Vasil Kafeja, Dedë Kulla etj. Listat e diskutantëve në këto mbledhje janë të pafund, ashtu si turpi i tyne që asht i përjetëshëm. Don Injac Gjoka turpnon përjetësisht armiqtë e tërbuem të Fesë Katolike. Përballë Don Ndue Sokut, perëndon përgjithmonë Gjon Shllaku. Para duerve të bekueme të Imzot Ernesto Çobës që puthnin fëmijët e vegjël të rrugicave të Shkodrës, nuk kanë ma forcë as prangat e Sigurimit të Shtetit, mbasi arrëstimi bahët mbas disa vitësh (më 3 prill 1976), sëpse, në atë mbledhje shoferi trim Dedë Gjushi, deklaron: "Sot, njikëtu, nuk guxon kush me i vue prangat Imzot Çobës!...". Përballë Don Ndoc Ndojës, nuk gjejnë forca përkulje as shokët e vëllazënve të tij, mbasi ideali i Fesë kishte triumfue me kohë, Ai ishte i palëkundun e trim! Nuk ka shembull në historinë e gjyqëve komuniste ashtusi në gjyqin që u zhvillue në Kishën e Murgeshave, ku prokurori Faik Minarolli, pyet një të pandehur (A.R. Dosja 2291): "Ti a beson në Zotin?" dhe i pandehuri mbasi përgjigjet: "PO, BESOJ." .... dënohet me 10 vjetë burg.
Në vitin 1971, Sigurimi kujtohët se ka "harrue" nga listat e vjetra "agjentin e ambasadave Perëndimore franceze dhe italiane", "sabotuesin" 80 vjeçar, Don Shtjefën Kurtin, i cili, ka krye me të vërtetë "një krim": KA PAGËZUE NJË FËMIJË... Ka shtue një Katolik, kur Partia punonte me i qitë fare të gjithë sa ishin. Për këtë vepër Don Shtjefni u pushkatue tue thirrë: " Jam i pafaj për shka më akuzoni. Unë vetëm kam pagëzue një fëmijë! Rrnofshin Katolikët! Rrnoftë Shqipnia!".
Mbas dënimit me vdekje, më 25 prill 1968 të Don Frano Illisë, "avokati" i tij, i caktuem nga përsoneli i Ministrisë së Mbrendshme, mbasi përpilon kërkesën për falje jete për Kuvendin Popullor, ia jep me vue firmën Don Franoja, i cili fshinë disa rreshta kundër Papës dhe Fesë e, shënon me dorën e vet në anën e fletës pa iu tutë syni nga vdekja: "Përsa i përket besimit, unë jam e mbetëm besimtar!"(Dosja 2291).
Ky ishte qëndrimi heroik i Klerit Katolik Shqiptar para plumbit!
Mbas vitit 1944, kur në Shqipni nuk kishte ma opozitë, duhët thanë troç: Rolin e opozitës demokratike e ka luejtë Kleri Katolik Shqiptar, prandej asht luftue e zhdukë pamëshirë nga regjimi komunist.
U përdhunuen vorrët në Kathedrale, ku nëpunësit e Partisë provonin ndër gishta unazat e ipeshkvijve të vdekun për gratë e tyne. Po kështu u vëprue edhe në Kishën e Zojës tek Kalaja dhe atë Françeskane, ku, përveç françeskanëve të tjerë u dhunue vorri i Poetit Kombëtar At Gjegj Fishta dhe Ai i Atdhetarit të flaktë Dedë Gjo'Luli, eshtnat e të cilëve u tretën. Vorret e Kamanës dhe ata të Rëmajit, përfunduen në gërmadha. Atdhetari Gjon Kamsi i shpëtoi nga sheshimi i plotë.
Shkatrrimi i Kishës së Zojës, i Kathedralës, i kumbonarëve historike, plaçkitjet e tyne deri tek sahatat në çdo skaj të qytetit tregojnë pikësynimin e komunistëve në Shkodër: "Të bëjmë qytetin si fshatin!". Këtij qëllimi do t'i shërbente edhe hudhja në erë me dinamit e Kishës monumentale të Vaut të Dejës, ku mendohej se asht kunorzue Heroi Kombëtar Gjergj Kastrioti-Skënderbeu. Ajo Kishë u shkatërrue nga kandidati i Komitetit Qendror të P.P.Sh., Fadil Ymeri, (me porosi nga lartë), por Fadilit me shokë nuk i mungonte dëshira për shkatërrim e plaçkitje të veprave monumentale. Kjo u provue në Xhaminë e Parrucës ku, inventarizuesit (plaçkitësit) paisën shtëpitë e tyne me qylymat e lampadarët e veprave të kultit. Edhe sot gjenë në shtëpitë e këtyne spijunëve shalldane të marrun në Kishat e Shkodrës e qylymat e vjedhun në Xhamija. Ky ishte shpërblim i Partisë për veglat e Sigurimit. Për servilin Angjelin Kumrija, (spijun që në vitin 1953, me klubin sportiv "Puna" të Shkodrës, rekrutue nga katili Hilmi Seiti), kur ka kontrollue Argjipeshkvinë, i ndjeri Don Mark Hasi, ka thanë: "Atë që na ka ba atë ditë Angjelin Kumrija, nuk na e ka ba as Sigurimi i Shtetit!", se çfarë ka ba ai me paturpsi në dhomën e Imzot Ernesto Çobës, kundrejt Ipeshkvit të nderuem, besoj i kujtohët mirë! ...
Mbas shkatërrimit të këtyne veprave, që në gjithë Shqipninë, numrohën ma shumë se 1800, ku kanë dhanë kontributin e tyne shumë atdhetarë në pikëpamje kulturore dhe artistike, por, ajo që i kushtoi ma shumë Veriut ishte GJUHA AMËTARE, e cila tue fillue prej Imzot Pal Engjullit në vitin 1462, ishte ruejtë, shkrue, pasunue, përpunue me shekuj tue u trashigue ndër gurë, male, vorre, shpella e fusha, kur shugurimi shoqnohej me rrahje gurit për gurë, mbasi kumbonët edhe atëherë nuk binin si sot. Tue u martirizue e flijue u punue si e si me ruejtë truellin shqiptar, por edhe kjo gjuhë u masakrue me një "Kongres të Gjuhës së Njësuar", që zhduku përfundimisht jo vetëm Dialektin Gegnisht por, edhe krejt letërsinë e shkrimtarëve Veriorë, vetëm pse "Lahuta e Malcisë" nuk i përshtatej "miqëve e shokëve" të Partisë së Punës "Jugosllave" të Shqipërisë. Nuk kishte si të vazhdonte kjo gjuhë në bankat e shkollës së "revolucionarizueme" mbasi Gegët nuk kishin ndihmue ardhjen e komunizmit në pushtet dhe asht fakt se këta nuk e kanë dashtë kurrë atë ... Për fat të keq me këtë rrokullisje të Veriut u pajtue edhe inteligjenca kosovare, e gënjyeme dhe e mashtrueme nga sërvilët, shërbëtorët e bashpuntorët e Enver Hoxhës e Titos, që bredhnin pa frikë në shkollat e Prishtinës kur çdo kosovar i ndershëm që vinte në Tokën Nanë, arrëstohej, burgosej, intërrnohej e zhdukej në kampet e shfarosjës së kudondodhuna në Atdheun e dishruem.
Ende nuk mërrij me kuptue pse vazhdohët edhe sot kjo politikë, që për fat të keq kjo gjuhë e shëmtueme ka hy edhe në Ungjillin Shenjtë. Jam i sigurt se klerikët që e kanë ba këtë vëprim nuk dijnë se çka kanë humbë. Ka ndër këta klerikë edhe prej atyne që, kur jepej ndër gjyqe dënimi me vdekje për shokët e tyne, këta falnderonin organët e Sigurimit "për qëndrimin e mirë që kanë mbajtë hetuesit ndaj tyne". Asht koha me lanë në një anë çdo mëkat dhe me punue për interesin kombëtar, për "Gjuhën e vërtetë të njësueme", sa nuk asht vonë! Bazat shkencore për këtë qëllim janë vue e lanë nga shkenctarët: Eqrem Çabej, Martin Camaj, At Justin Rrota e At Danjel Gjeçaj me shokë, atëherë, shka pritët!?
"Revolucioni Kultural" nuk u mjaftue vetëm me fushatën kundër Klerit, por ai përlau dhe mjaft të tjerë, madje, edhe atje ku komunistët kishin çerdhët e tyne, për të cilat as nuk iu shkonte mendja se do të prekëshin ndonjëherë. Inteligjenca që dinte gjuhë Perëndimore ishte e para në shenjë mbasi ajo ndigjonte lajmët e hueja kur duhej ndigjue vetëm "Radio Tirana". U arrëstuen përkthyes të njoftun si: Profesorët Mark Dema e Nikoll Daka, vetëm se nuk përkthenin marrinat e "klasikut" marksizmit shqiptar. "Vigjilenca" që kishte tregue rinia dhe organizatat e pionjerit me rastin e festave fetare ndër dyert e furrave të lagjeve, me vërejtë dhe me spijunue se kush ban ambëlcina, duhej vazhdue edhe kundrejt mësuesve dhe profesorëve të tyne, që kanë "mbeturina të vjetra". Kudo "vigjilencë", mbasi ka mjaft që nuk pëlqejnë muzikën labe dhe ndigjojnë muzikë klasike. Ka edhe nga ata që kanë mbarue shkollat jashtë në "ishdemokracitë popullore" ose në Bashkimin Sovjetik dhe tashti infektojnë "masat" me frymën revizioniste. Për këtë arsye u arrëstuan shumë artistë, shkrimtarë, muzikantë, piktorë etj. se, merrej me mend se këtij apo atij, i pëlqen ajo që nuk na pëlqen né. Në shembullin e "revolucionarëve" kinezë që arrestuen dhe i këputën krahun e djathtë pianistit ma të mirë të Kinës, se lonte në piano muzikë nga Bet-hovën, u arrëstue kangëtari i madh Luk Kaçaj, vetëm se recitonte përmendësh veprën e mësuesit të vet "Lahuta e Malcisë".
Çdo fushatë politike asht shoqnue me pasojat e "pllanëve" ekonomike. Mendohej vorfnimi i popullit në mënyrë të tejskajshme si e si, me e mbajtë nën zgjedhë gjithmonë me ankthin e frikës dhe të urisë, që kishin pushtue çdo sofër. Nuk mendohej tjetër veç, me kafshatën e fundit në gojë; "kjo iku, po, për darkë çka do të hamë!?"... Mendja tek grazhdi i rrin vetëm kafshës, vetëm ky ishte pikësynimi i këtij "Revolucioni" makabër. Njerëzve iu ndalue me ligjë çdo burim tjetër jetese, veç "kafshatës së gojës" që jepte shteti, mbasi kështu punohej vetëm për té dhe paguhej sa donte ai. Në çati të shtëpisë punëtori nuk të rregullonte një tjegull se shihëj nga rruga dhe të nesërmën pushohej nga puna, mbasi spijunët e kudondodhun njoftonin ndërmarrjen se "dje kemi pa punëtorin tuej tue punue punë private". Askush nuk kërkonte prova, mendimin e dënimit e jepte "klasa", ndërsa vëndimin e merrte "kllasa", çpikëse e kësaj lufte që nuk na u nda për një gjysëm shekulli... jo pak!
Fshatari u tregue ma i mendëshmi. Ai mendoi: "Pasuni nuk kam, tokën ma keni marrë me kohë, të holla nuk kam, mbasi gjithë familja punon për 30 lekë (të vjetra), merri Parti edhe pulat, sa me i mbajtë unë me parët e bukës së fëmijëve...!" dhe, sa errej nata e deri në të dalun të dritës shkonte me vjedhë mundin e vet në arat, kotecat e magazinat e kooperativës. Ndryshej, si me jetue!? Nën dyshemët e dhomave të shtëpive përdhese mbahëj një derr i dejun me raki, për mos me iu ndigjue zani gjithë ditën. Në darkë edhe ai ngopej me misrin e zimë dhe të vjedhun ashtusi të gjithë pjestarët e kooperativës, tue fillue nga sekretari i Partisë, që toçej në raki tek klubi tue mbajtë fshatarët me premtime dhe gënjeshtra për ditët e "bardha" të socializmit, që mbas pijës...po vinin...
Drekat e darkat nuk hapëshin ma me përshëndetjën e zakonëshme kur çohej gota e rakisë, për ata që e kishin por, thohej: "Të na rrojë Partia!"... Kështu, ndër sofra filloi "gjuha e njësuar". Edhe na Gegët që kemi pas thanë "na rrnoftë...", për me kenë ma "në rregull" me Partinë, filluem me shkrepë gotën tue përshëndetë: "Na rroftë... Partia!".
"Qarkullimi i kuadrit", ishte një çpikje për largimin dhe eleminimin e njerëzve të "pa sigurt" për ato vepra e punë që i duheshin Partisë jo të bazueme ndër faje apo gabime por, në dyshime ose paragjykime të ndonjë spijuni "dashamirës" i Partisë; se, ky përson ka "pikëpamje revizioniste" ose "nuk shprehët i kënaqur nga Revolucioni, por, heshtë...". U larguen nga "qendra", u dërguen në zonat e thella malore, u emnuen me detyra "të rëndësishme" ndër kooperativa etj. Nëse edhe atje nuk jepte prova "përmirësimi" ose nuk tregohej "vigjilent", Partia, mbas gjithë asaj "zemërgjerësie" që kishte tregue me té, e çonte për "riedukim" për 7-8 vjetë në burg dhe po qëndroi si maparë i përsëritej dënimi. Kështu, u eleminuen shumë ekonomistë, ingjenjerë, profesorë, dhe u vazhdue në ushtri e ma vonë edhe në Sigurimin e Shtetit. Fillohej me ma të madhin "Anëtarin e Byrosë Politike" të parin, e mbas tij deri ku i shkonte mendja e "ndritur" e Enver Hoxhës: "Se nga ki, nuk më vjen ndonjë e keqe për kolltukun tim!...". U çpik parulla: "Kursim, kursim, përsëri kursim!" dhe anëtarët e thjeshtë, që nuk kishin me çka me ndihmue Partinë materialisht, "i dhuruan" rrathët e martesës. Kjo bahej sëpse, "shokët" e lartë të Partisë nuk kishin ndër mend me prekë rëzervat e majme që kishin ndër bankat e hueja, mbasi ata mendonin edhe për kohën e "sotme", sidukët, i shkonte mendja se nuk ka me kenë gjithmonë "P.P.Sh. fanari ndriçues i marksizëm-leninizmit në botë"... ia paska ndie zemra! Mandej çka iu donin rrathët ndër gishta, mos ishin të besës komunistët? Ata nuk e kishin për gja të keqe divorcin. Fëmijët e mbetun rrugëve i edukonte Partia në shtëpitë e fëmijës ndër këto qendra "edukimi" prej ku delnin ma spijunë se baballarët e tyne. Mbas arrëstimit ose një dënimi të dhanë nga Partia gjithnjë Sigurimi ushtronte presion tek bashkshorti për ndarje martesore. Këto divorce shteti i ndihmonte në rrugë të ndryshme, tue i ruejtë vendin e punës, tue mos i largue në intërrnime etj, sidomos, ata që kishin gisht në arrestimin e përsonit. Shkunorzimët nuk ishin problem mbasi i arrëstuemi nuk kishte asnjë të drejtë vetëmbrojtjëje, ai ishte i deklaruem "armik i popullit", prandej, as grueja nuk kishte si ta donte ma, edhe pse deri natën që ishte arrëstue ai, kjo kishte bashkëjetue me te. Heqja e "avokatit" edhe pse gjithmonë asht kenë formal i ka hapë rrugë shtetit me vëprue haptas kundër fatkëqijve që përfundonin ndër pranga. Vetëm në kampin e Spaçit, në vitin 1975 kishte 900 të burgosun, të gjithë të ndamë nga gratë e tyne përveç, tre përsonave pleq. Të gjithë kur janë lirue nga burgu janë bashkue me gratë e tyne "të divorcueme", me përjashtime të pakta.
Shumë kuadro "me vlerë" qarkulluen në bazë, tue marrë përsipër "edukimin" e brezit të rinj. Shumë oficerë të Sigurimit të Shtetit u banë "mësues të edukatës qytetare "... ironia dhe fyemja ma e madhe që i asht ba shkollës... disa të tjerë forcuen pikat e dobëta të spijunazhit si: Sadik Rama, Rustem Sykja, Pjetër Hasi, Jovan Vujoshi etj. Pra, kudo "Punë, vigjilencë, gatishmëri!", që e shprehun ma kjarte shqip, d.m.th.: "me punue si kafshë, me jetue si dhelpën dhe me ngordhë si qen!".
Në vitin 1959, Nikita S. Hrushovi, pat vizitue Shqipninë. Në kujtimët e tija, ai shkruen: "... Shqipëria është vend i vogël por, populli jeton në një pozitë të tillë gjeografike, ku ndërthurën kundërshtitë e Evropës dhe armiqtë i ka të shumtë ... Kufiri nuk ishte ai që donin ata ... Tito më ka thënë, se në Jugosllavi ka shqiptarë më shumë se në vetë Shqipërinë... Shumë, shumë të varfër dukeshin fshatarët. Varfëria dhe primitivizmi mbretëronin atje kudo...! Enver Hoxha, Mehmet Shehu, dhe Beqir Balluku e quanin vetën me një autoritet të palëkundur. Unë them, se janë njerëz jo largpamës e të kufizuar. Ngatërruan politikën me aritmetikën. Ata kanë menduar se Kina është qendra e botës." Po, sikur, Hrushovi të shihte Shqipninë në vitet '69, '79, apo '89, shka paska pasë në mend me shkrue për "kopështin e lulëzuar të socializmit", kur në dyqane shitëshin vetëm purrinjë të thamë nga mungesa e vaditjes?
Hafiz Ibrahim Dalliu në vitin 1946, afër të 80-tave, dënohët mbasi deklaron në hetuesinë e Tiranës: "... Kam dëgjuar ndër stacionet e Amerikës dhe të Londrës lajmet anglisht, mbasi dëshroja që ata të zbarkonin në Shqipëri ... Ne nuk kemi asnjë lidhje me Lindjën, as të afërme dhe as të largët. Nga turqit ne kemi marrë vetëm besimin. Për tjera nuk ka çka na duhët Anadolli... Shqipëria është shtet që i përket vetëm Evropës. Me Evropën na lidhë pozita gjeografike, mardhanjet shtetrore, ato kulturore e të gjitha tjerat që vijnë pas, për një jetë më të mirë dhe të begatëshme të popullit tonë ..."
Një shok (B.S.), mysliman nga Tirana, më ka pasë pyetë miqësisht: "Të lutëm, më shpjego, pse ju katolikët e Shkodrës nuk i doni sllavët e kryesisht Serbët e Rusët, tue pasë besimet e përafërta me ta?". - Unë, iu pata përgjigjë: "Fan S. Noli, tue kenë Peshkop Orthodoks ka kenë në Rusi dhe e ka pa me sy atë vend e, mandej, ka shkue me jetue dhe me vdekë në Amerikë ... pa kenë shkodranë!".
Papa Gjon Pali II-të, më 25 prill 1993 në Shkodër, tha: "... Që të tre komunitetët fetare mbajnë një raport respekti reciprok të një bashkëpunimi të njerëzishëm. Qëndroni në këtë pikëpamje, vëllazën e motra, kështu, ju mund të ndërtoni një bashkim kombëtar të urtë dhe të qëndrueshëm!"
Udhëheqësi i "Revolucionit Kultural" në Shkodër ishte i besueshmi "bilbili i Partisë", që shpesh kujtohej për shkodranë, skilja Ramiz Alia. Një shkodranë i vërtetë kurrë nuk ka punue për me përça popullin e Shkodrës me anën e Fesë. Do të jap dy fakte të kësaj përçamje që ka mbjellë dhe ka dashtë me kultivue në Shkodër, ky "bilbil i Partisë":
1. Ndër të gjitha mbledhjet e organizueme si mbas porosisë së tij në Shkodër, gjatë gjithë "Revolucionit Kultural" për demaskimin e klerikëve, janë kenë vetëm klerikët Katolikë që janë arrestue, torturue, dënue, pushkatue dhe vuajtë me shumë vite burg ndër kampe pune e shfarosje. Gjatë kësaj kohë në Shkodër kur Ramiz Alia, ka drejtue këtë "Revolucion Kultural", nuk asht arrestue ose demaskue asnjë Hoxhë. Kjo asht një rrugë e vazhdueme prej kohësh nga komunistët, mbasi që nga viti 1944, dhe e tham me zemër shyqyr, nuk u gjet një Hoxhë në Shkodër me u pushkatue me akuza false, ashtu sikur janë zhdukë ma shumë se 120 Klerikë Katolikë. Kjo vërteton ma së miri se komunizmi ka punue gjithmonë, ashtu si sot, për PËRÇARJE FETARE në qytetin e Shkodrës. Për me goditë për vdekje këtë qendër të katoliçizmit në Ballkan, "shoku" Ramiz, mu në zemër të saj vëndosi turpin e faqën e zezë të vetën: "MUZEU ATEIST", i vetmi në botë, që për fat nuk e kam vizitue kurrë!
2. Kur ka ngordhë mësuesi i tij (e, ndoshta, dishka ma shumë ...), Enver Hoxha, Ramiz Alia ka ardhë në Shkodër mbas 10-12 ditësh dhe ka ba një mbledhje me "novatorët" në klubin "Punëtori", (tek Kisha e Fretënve). Në darkë, në një mbledhje "sekrete" në Komitetin e Partisë së Rrethit me 7 sekretarë Partie të ndërmarrjëve, ka porositë: ". Shoku Enver na la... duhet të jemi më vigjilentë se kurrë mbasi armiqtë e Partisë do të punojnë me prishë unitetin tonë. Ata në këtë kohe, si gjithënjë, do të kërkojnë me gjetë mundësinë me realizuar qëllimet e tyre të këqija ndaj Partisë... Prandaj, të jemi shumë vigjilentë sidomos, me pjesën katolike, e cila nuk e ka dashur kurrë Partinë. Ata në këtë situatë kanë me kërkuar për të përfituar për të përçarë këtë unitet të Partisë sonë ... por, kudo që të vëreni një çfaqje të vogël, mos prisni por sinjalizoni Partinë, veni prangat dhe jepni plumbin ballit!... " (Prill 1985).
Pa kalue 10 orë nga dhanja e kësaj porosie, ajo ra në veshin tem nga njeni prej të shtatëve që ishte kenë në atë mbledhje. Pra, ky ishte Mysliman, po, sidukët më donte mue ma shumë se Partinë dhe Ramizin!... Kishte harrue i shkreti Ramiz, se në Shkodër kishin lindë e vdekë bashkë: Ndue Pali e Caf Meta, Paulin Pali e Muzafer Pipa, Kol Prela e Qemal Draçini, Bardhosh Dani e Mark Cacaj e, sa e sa SHKODRANË, vëllazën të vërtetë, që derdhën gjakun bashkë për truellin shqiptar.
Ramiz Alia mbetet vrasës i vëllazënve të vet prej kosovarëve të zhdukun të Tivarit e deri tek Arbën Broci me shokë. Ai asht njeriu me dy fëtyra i gjithë periudhës së pushtimit komunist të Shqipnisë. Ai asht mashtrues dhe përçarës gënjeshtar i rinisë së vrame ndër kufijtë e Atdheut dhe TRATHTAR I PËRJETËSHËM I QUMËSHTIT TË GJIUT TË ROZAFËS SË S H K O D R Ë S!
Me "REVOLUCIONIN KULTURAL" Enver Hoxha, ka plotësue portretin e veseve ma të ndyta të tij tue shpallë Shqipninë "Shtet Ateist", ndërsa, vegla besnike e tij, eonuku i oborrit Ramiz Alia, ka dhanë prova në këtë "Revolucion Kultural", se asht i denjë me u ulë më 13 prill 1985, në kolltukun e flligtë të atij tirani gjakatar të Popullit Shqiptar.

Shka kje ky "Revolucion Kultural?", mu në zemër të Evropës?...
Për Popullin Shqiptar, ky kje një stuhi mizore, zharitëse, rrënuese, shkatrrimtare, me vëllavrasje e gjakderdhje katili të pashpirt!
Abraham Lincholn thotë:
"Mbrojtja e jonë asht në ruejtjen e Shpirtit që vlerëson LIRINË, si trashigimi të të gjithë njerëzve, të të gjithë njerëzve kudo që janë. Shkatrrojeni këtë Shpirt dhe ju, keni mbjellë farën e despotizmit me duert tueja!"

Shkodranë! Kurrë mos harroni, se, ajo që u ba më 13 dhetor 1991, mbi kokën e diktatorit para Pallatit te Prefekturës së Shkodrës, e, ju lumtë!
AJO, ASHT VEPRA E VËRTETË E RINISË HEROIKE SHKODRANE!



Letër e At Pjetër Meshkallës S.J.

Kryetarit të Këshillit të Ministrave
Mehmet Shehu,
Tiranë

Shkëlqesë,
Pardje, më 3-IV-1967, ora 19, pjesa ma e madhe e klerikëve katolikë që gjendët sot në Shkodër, kjemë thirrë në Sallën e Kandit të Kuq të Komitetit Ekzekutiv. Na u komunikue ndër tjera, se do të denonconim gjithëshka kishim, me përjashtim të teshave përsonale të domosdoshme të veshjes dhe të fjetjes, pse të tjerat të gjitha ishin të popullit dhe popullit duhet t'i këthehën; dhe se nuk do t'ushtronim asnjë shërbim fetar, as edhe privatisht: Këtë e ka vendosë populli.
Mendova të drejtohem me këte letër Shkëlqesës s'Uej, për me i shfaqë mendimin tim, jo ndryshej, por si njeriu njeriut.
Sa për libra të mij, gjana kishtare etj. le të vinë e t'i marrin kur të duen: nuk asht e para herë që unë dal në rrugë të madhe.
Por, unë dëshroj të çfaqë disa mendime në përgjithësi: Dorëshkrimet janë pronë e shenjtë dhe e paprekshme e Autorit, në mos i dorëzoftë ai vet, e në mos kjofshin kundra Sigurimit të Shtetit.
Sa për pasuni të tjera, as bujarija e burrënija e popullit, as ligji natural ma elementar nuk e pranon që, një gja që asht e falun njëherë njaj përsoni o njaj enti të caktuem, të kërkohet rishtas prej dhuruesit si gja e tija. Spekulimet e shpërdorimet goditën.
Dhe e vërteta asht se populli, pothuejse në çdo vend e ka përcjellë priftin e vet (të mirë o të dobtë) me vajë, si përfaqësuesin e fesë së vet.
Një hije e zezë ka ra mbi popull kur ka pa tue u mbyllë Kishat, tue u rrëzue kumbonarët e sidomos tue u lejue të viheshin në lojë përsonat dhe gjanat fetare, tue fye kështu thellë ndjenjat kaq të shenjta të besimit.
Po atë efekt kanë ba fushatat e çfrenueme diskredituese antifetare zhvillue me të gjitha mjetët e propagandës. Si përgjigje, populli ka mbushë Kishat deri në çastin e mbylljes së tyne. Çë vlerë ka atëherë qendrimi i një pakice të pandërgjegjshme o të frikësueme me lloj lloj presionesh?
Sidomos pjesa e frikësueme me kërcnime, presione, premtime e pushime nga puna, pëson torturën ma të madhen sëpse, e lidhun nga kafshata e bukës, shtërngohet me mohue me gojë atë që beson; dhe kështu fushata që po bahët, synon me formue një brezni pa kurajo civile, pa burrëni, oportuniste, sërvile, tue prishë karakterin e Shqiptarit në dam t'Atdheut. Njerëzit kanë frikë m'u takue, m'u përshëndetë rrugës me miq që janë në sy o "të prekun". E kush po di se cilët janë! - Flitët shumë për Inkuizicionin e sot 500 vjetëve dhe jo fort objektivisht. Po për këtë të shek. XX-të?
Vi tash tek unë. Unë vijën e tanë jetës sime nuk mund e ndryshoj, por do ta vazhdoj derisa të kemë frymë. Pengesa e jashtme e forcës madhore do të bajë në mue vetëm atë efekt që ban guri o dheu që pengon rrjedhën e ujit: Populli më njeh; dhe e din mirë si kam shkri jetën për te.
Unë tham se me këtë luftë kundra fesë neve edhe po diskreditohemi faqe botës, së cilës i kemi dhanë premtime solemne për liritë dhe të drejtat njerëzore në Shqipni. Kur në vj. 1945 në Tiranë, më 8 mars, unë u ankova Juve, Shkëlqesë, se kishëm ndigjue prej komunistëve fjalët: "Këtë Kishë do ta bajmë kinema"; Ju m'u përgjigjet: "Këjo asht propagandë armiqësore!".
Me të vërtetë, as anmiku ma i tërbuem i Pushtetit s'ka muejt me u ba një propagandë ma anmiqësore në 22 vjet, sa i keni ba vedit.
Nuk më ka shty me Ju shkrue Shkëlqesë as urrejtja, as ambicioni, as interesi, por vetëm ndërgjegja, e vërteta dhe e mira.

Kryetarit të Kësh. të Ministrave në Kryeministri - Tiranë
Mehmet Shehu
Me nderime
5 Prillë 1967. Pjetër Meshkalla meshtar katolik i Shoqënisë Jezu.

V.O. Letra asht shkrue pa asnjë ndryshim nga origjinali.(autori)


AT PJETËR MESHKALLA S.J.


"Pushtetin komunist e kam luftue
në të gjitha predikimet e mija"


Kam pasë frikë se, nuk do të mërrijë me pasë në dorë këtë material që më mungonte në vitin 1993, kur përfundova së shkruemi dhe botova librin "At Pjetër Meshkalla S.J."
Ky, asht vetëm një shtojcë e librit, mbasi aty nuk përfshihet asnjë material arkivor.
Dosja 4191/1. (Në këtë dosje asht edhe materiali i arrëstimit të parë, në vitin 1946, me Dosje nr. 1303).
"Sot asht dita e Krishtit Mbret. Ka prej atyne që mendojnë se munden me ia hjekë Krishtit kunorën e Mbretnisë së qiellës e të tokës, por, gabojnë, gabojnë, gabojnë!...". Me këto fjalë mbyllej pretku i asaj dite të diel, më 21 nandor 1946, në Kishën e Zemrës së Krishtit në Tiranë, -më tregonte Z. Pjetër Topalli, aty nga viti 1994, mbasi kishte lexue librin tem. -"Atë natë, rreth orës 21.00, u arrëstue At Meshkalla dhe Don Shtjefën Kurti. Gjatë kohës së qëndrimit në hetuesi për At Meshkallën, asht interesue me i çue ushqim dhe ndërresa një besnik i tij, Fra Gjon Radovani", - më tregonte ai.
Hetimet fillojnë të nesërmen e arrëstimit, më 22 nandor ora 8.00, në Tiranë. Dosja ka disa nga deponimet e tija të cilat unë po i shënoj ashtu si kam mujtë me i marrë: "... Pushtetin komunist e kam luftue në të gjitha predikimet e mija. Me rastin e vdekjes së Imzot Bumçit i kam ba thirrje nanave të dëshmorëve që mos me kërkue gjak, mbasi kjo ngjallë vëllavrasje. Me luftën nacional-çlirimtare u bashkuen edhe komunistët e, me që këta, nuk njofin dhe respektojnë Fenë, unë nuk jam pajtue me komunistët ... Kam mbyllë "Rrethin e Sh'Pjetrit", pse këta djelm po përziheshin në rryma politike si me Ballin, Legalitetin dhe me komunistat ... Aktivitetin propagandistik kundër P.K.Sh. e kam fillue nga viti 1943. Kjo parti atëherë drejtonte Luftën N.Çl., por, unë tue kenë kundër komunizmit kam luftue edhe punën e tyne. Këtë propagandë e kam ba edhe ndër familjet ku kam shkue për vizita e raste të tjera...
At Troshani ka kenë eprori i em. Ai nuk merrej me politikë, edhe ai si unë nuk e donte fashizmin. Në vitin 1945, lidhjet me Papën u ndërprenë. Unë kam dërgue një letër në Misionin Francez, ia kam dorëzue në dorë Briotit për me e dërgue në Vatikan. Këtë letër e kam shkrue bashkë me At Frano Kirin, ku, kam tregue ndalimin e lirisë së Fesë, fjalës dhe shtypit. Delegati Apostolik ishte e pa muejtun me u marrë me shtetin këtu, se konsiderohej fashist (deri diku kishte të drejtë), prandej, kërkova nga Papa një delegat tjetër. Një letër ia shkrova edhe Komandantit të Përgjithëshëm Enver Hoxhës, por nuk mora përgjigje... Unë, bile, akuzohem fashist tue kërkue edhe heqjen e Delegatit Apostolik, këtë unë nuk e kuptoj!... Për lirinë e shtypit tonë, unë kam kërkue me u takue me Nako Spiron por, ky, më ka çue njeri tjetër... Për votime nuk kam kenë dakord, që mos me pasë secili mendimin e vet për partinë që don... Mendimi em ishte se në Shqipni, Pushtetin nuk duhët ta marrin komunistët, mbasi nuk do të na ndihmojnë shtetët e Evropës, mbasi atje ka vetëm Parti Demokristjane, gja që do të ishte e mirë me e pasë edhe na. Në muejn Maji të vitit 1946, kur ishim tek At Pashko Prela, Provinçiali At Mati Prennushi më tha: "Në gjyqin që ishte zhvillue në Shkodër, mbrojtjen ma të mirë e ka ba Padër Fausti, por ç'dobi kur nuk e lanë me folë, mandej, ma në fund, na asht dashtë me kohë me organizue ndonji parti politike, nuk do të ishte ndonji krim!". Imzot Frano Gjini, më ka ngarkue me shkrue nji letër për Enver Hoxhën, ku bahej fjalë për përkrahjen që duhët me na dhanë shteti né dhe, për padrejtësitë që na bahëshin, ndalimin e shtypit etj... Me Don Shtjefën Kurtin kam pasë mosmarrveshje mbasi kam dënue miqësinë e tij me Musa Jukën dhe Jakomonin... Jam kënaqë kur një i ri nuk ka marrë tesëren e BRASH-it, se kjo organizatë udhëhiqet nga komunistët dhe i kam thanë: "brravo të kjoftë" dhe i kam shtërngue dorën. Raste të tilla si ky janë kenë të shumta... Mbas çlirimit e rihapa "Rrethin e Sh'Pjetrit", se mu lutën të rijtë dhe unë e pashë të nëvojshme me e rihapë, mbasi rinia kishte fillue me u implikue me komunista.
Dëshmia e Parid Daranit bjen poshtë, se ky nuk ka qenë në "Rrethin e Sh'Pjetrit".

Deponimet e sipërme janë baza e akt-akuzës së prokurorit Petrit Hakani, për hapjen e gjyqit kundër At Pjetër Meshkallës me datën 14 prill 1947.
Në dokumentin e vëndimit të gjyqit, shënohet me shkrim dore nga Kryetari, major Gjon Banushi: "15 vjet heqje lirie dhe punë të detyruar". Tiranë, 17 prill 1947.
Avokati, Vasil Xhai, në mbrojtjen e tij me datën 16 prill 1947, shkruan: "... Kurdoherë kundërshtari respektohët për idetë e tija, që mbron me këmbëngulje dhe sinqeritet. Sinqeriteti i tij duhët të çmohet dhe të intërpretohet në favorin e tij, si rrëthanë lehtësuese."
Vëndimi mbeti i pa ndryshuem për 15 vjet... shumicën e të cilave At Meshkalla e kaloi në burgun e Burrelit. Mbas lirimit nga burgu erdhi në Shkodër, mbasi atëherë kishte edhe nanën gjallë e cila jetonte me kushrinën e tij Ganxhën, në rrugën Ballabane, në një shtëpi përdhese. Kush ka pasë rasë me shkue në atë shtëpi tek At Meshkalla, besoj kujton mirë skamin dhe fukarallëkun në të cilin ka jetue në ato vite të mnerëshme, gjithmonë i survejuem, por kurrë i friguem, mikpritës, i dashtun, i qeshun e bujar, me çka mujtë me pasë në atë kolibe, përveç fjalës së ambël e joshëse që nuk i ka mungue asnjëherë. Kur e ke pa sëparit, të dukej aq i shkurtë e aq i madh ishte, kur vinte koha me u nda me té sa, orët e tana të bisedës të dukeshin 5 minuta. Asnjë njeri nuk ka mujtë me të shpjegue me fjalë madhështinë e tij, guximin, burrninë, inteligjencën, fetarin e përkushtuem dhe atë që e bani të dashtun për gjithë njerëzit pa dallim Feje, luftëtarin e vëndosun kundër komunizmit. Në të gjithë burgjet e kampet e punës dhe të çfarosjes së komunizmit, në të gjithë anët e vendit dhe kudo që ke mujtë me zanë në gojë emnin e At Pjetër Meshkallës, asht kenë e pamujtun mos me pasë në tavolinë një njeri, që menjëherë ka fillue me tregue për karakterin e tij të pathyeshëm para çdo bishe komuniste që e ka sjellë koha. Çdo shtëpi shkodrane tue fillue në lagjen Skënderbeg e tue u përshkue nga Serreqi, Arra e Madhe, Perashi, Xhabijej, Parrucë, Zdralëj, Dudas e Kiras e, ku të shkojnë mendja, nuk ka pasë prak shtëpie katolike e myslimane që nuk ka shkelë kamba e tij. Ishin vetëm 6 vjetë që ishte në Shkodër dhe njihej nga të rinjtë e pleqtë, sikur të kishte punue gjithmonë në atë qytet. Pra, asnjëherë nga viti 1938 ai nuk ka shërbye në Shkodër, madje, edhe mbas lirimit nga burgu i parë, në vitin 1961 e deri në vitin 1967, kur asht arrëstue prap, populli i Shkodrës nuk e ka pa tue thanë meshë në asnjë Elterë të ndonjë Kishe dhe, as në ndonjë predikatore tue shpjegue Ungjillin. Kisha e tij ishte dhoma ku flente dhe, predikatore asht kenë çdo vatër shkodrane. Ai ishte Prifti ma i nderuem dhe ma i njoftuni për gjithë popullin shqiptar!
Kjo asht arësyeja e vërtetë e arrëstimit të dytë, me "Revolucionin Kultural" në vitin 1967.
Ishte plot 66 vjeç më 29 prill 1967, kur lajmërohet me kenë në një mbledhje të organizatës së Frontit, në orën 17.00 në Institutin Pedagogjik të Shkodrës. Survejuesit që kishin kontrollue hymjet e daljet në shtëpinë e tij, "lirohën nga detyra" aq e randë që kishin deri atë ditë. I duhej me njohtë gjysmën e Shkodrës, për me njoftue në Sigurim kush shkon e vjen tek At Meshkalla. Kur del nga shtëpia u përshëndet për të fundit herë, mbasi mendonte se nuk do të shihet ma me ta. Dy oficerë që prisnin tek dera, e pyesin: "Në mbledhje jé nisur?", dhe, ai u ishte përgjigjë shkurt: "Po!"... Ecin në një drejtim, marrin këthesën tek rruga Badra, drejt nga Dugajt e Reja dhe në Institutin Pedagogjik. Asht ora 17.00. Ai hyni në derën kryesore... dhe... ndigjohën në altoparlantët fjalët... Qetësi, shokë, qetësi!... Mbas hapjes së fjalës kryesore, shtjellimëve "filozofike", çpifjeve dhe trillimëve kundër Klerit Katolik dhe në veçansi kundër Jezuitëve, mbasi atij Urdhni (S.J. "Shoqnia Jezus") i përkiste dhe At Meshkalla, kërkon fjalën edhe ai, që mbas pak orësh do të quhët "i pandehur". Bie një qetësi vorri në sallë... Ka shumë që nuk e shohin tue ecë me hapat e vogjël e të shpejtë që drejtohet nga podi, ku flasin konferencierët, mbasi asht i shkurtë, por kur i afrohët mikrofonit dhe e rregullon për qejfin e tij, shikon krejt sallën e heshtun dhe i drejtohët me këto fjalë: "Unë jam Katolik dhe besoj në Zotin! Po më vjen mirë, që po më nepët rasa me folë prej një vendi, ku kam mundësi me iu drejtue popullit tem që më ka nderue, më ka respektue, më ka ndigjue fjalën teme dhe, më ka pritë e përcjellë në shtëpijat e veta, me dashni të madhe. Qëllimi i em ka kenë gjithmonë i mirë... me predikue fjalën e Krishtit dhe dashninë ndërmjet të të gjithë njerëzve, të të gjithë njerëzve pa dallim Feje!... Këtë kam folë në të gjitha shtëpijat ku kam shkue ndër Katolikë dhe Myslimanë, mbasi jemi vëllazën dhe besojme në nji Zot, jemi të nji gjaku, sëpse jemi të gjithë Shqiptarë... Ka shumë njerëz që kërkojnë me na shkatrrue, me na përça, me zhdukë traditën, me prishë besimin, me mohue Krijuesin tonë, me rritë nji rini sërvile e hipokrite, që nesër nuk do të ju durojnë ma, do të ju shporrin qafët e, një ditë ka me ju hangër kryet... Ka këtu në sallë që nuk lanë gja pa shpifë kundër nesh edhe pse me të gjitha forcat kemi punue për Shqipni... Unë e kuptoi mirë që ata sot ashtu do të flasin, mbasi ata, mos me folë ashtu si ia kanë dhanë të shkrueme në letër, nesër pushohen nga puna, e në darkë nuk kanë çka me u vue fëmijëve para me hangër, sepse të gjithë njerëzit janë të lidhun për kafshatën e bukës... Kjo, asht arësyeja për të cilën i kam shkrue edhe udhëheqësit të Shtetit... kjo më ka detyrue mbasi Populli Shqiptar asht popull besimtar dhe nuk asht vullneti i tij me prishë atë që ka ndërtue ai vetë, me ndërgjegjën e tij... Kurrë, nuk asht Populli shkatrrues i Kishës e Xhamisë, kurrë nuk ka nxjerrë populli priftin e hoxhën nga katundi... Ju, i përgjithësoni vëprimet, ju flitni për inkuizicionin e shekullit XV, por, ju, harroni se shka jeni tue ba vetë në Shekullin XX... Njerëzit i dinë të gjitha, por nuk guxojnë me folë se nuk ka liri fjale, e tashti, nuk ka as liri ndërgjegje, as Feje... Unë po ju tham këtu, Populli nuk asht dakord me shka jeni tue ba ju, ai ka besue dhe do të vazhdojnë me besue në Zotin edhe pa Kisha e Xhamija... Ky veprim që bani ju sot asht vetëm turp para Zotit e para Popullit, asht turpi i juej para gjithë vendëve të Evropës, mbasi kjo që bani ju sot bahët në pragun e 500 vjetorit të vdekjës së Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastriotit- Skënderbeut, Mbrojtësit të Krishtënimit! Vetëm këtë mendoni, shka do të thonë Evropa nesër për ju! Ajo e njeh Popullin Shqiptar dhe e din se ka 2000 vjet që ndjekë Fenë e Krishtit" (Teksti asht marrë nga një proces-verbal i shkruem shpejt e keq).
Pa mbarue mirë fjalën, xhelati Xheudet Miloti e kapë për krahu, i ven prangat, del nga salla dhe kur i afrohët gjipsit të Sigurimit, i bie me shtjelm dhe e shtynë për me e futë mbrendë...
Me datën 30 prill 1967 kontrollohët shtëpia, simbas proçes-vërbalit nga oficerët e Sigurimit me praninë e oficer Dhimitër Shkodranit. Njëkohësisht, oficer Llambi Jegeni në orë 08.00 fillon hetimet ndaj të pandehurit At Pjetër Meshkalla. (Në proçes hetuesi shkruen: Pjetër Dom Meshkalla, (mbasi sidukët pa "DOM" nuk i dukej prift). Hetimet vazhdojnë me datat 12 maji, 10, 15, 20, 24, 26 qershor 1967. Me datën 28 qershor 1967 hetuesi Skënder Myftaraj, ban një ballafaqim të At Meshkallës, me Dedë Martin Kullën, ku At Meshkalla nuk pranon se ka bisedue probleme politike me spijunin e njoftun Dedë Kulla, i cili përsëritë edhe në gjyq po të njajtat thanje.
Kur asht pyetë At Meshkalla, se me cilin njeri ke bisedue për letrën që i ke shkrue Kryeministrit, ai ka tregue kushrinin e vet, Luigj Meshkallën, për të cilin thotë: "Të vetmit njeri që i kam thanë se i kam shkrue letër Mehmet Shehut asht kenë kushrini i em, Luigj Meshkalla, të cilit kur i tregova, më tha: "Paske luejtë mendësh, po, a bahët ajo punë?", - Unë, iu përgjigja: "Ka dy-tri vjet që e mendoj këtë veprim, tashti, mu mbush mendja se ka ardhë koha dhe i shkrova, por, shka e tek, Luigji, nuk e din".(Dosja 4191/1) E bana me qëllim këtë shënim për të Ndjerin Luigj Meshkalla, mbasi ka pasë njerëz ne Shkoder, që kanë kërkue me randue padrejtësisht ndërgjegjën e tij.

Mbi bazën e thanjëve të At Meshkallës në auditorin e Institutit Pedagogjik, si dhe të atyne në hetuesi, ku nuk i heq asnjë presje e pikë, hetuesi Skënder Myftaraj përpilon akt-akuzën, të cilën me aprovim të Faik Minarollit, Gjykata e Rrethit Shkodër, në gjyqin e zhvilluem me datën 19 korrik 1967, në orën 14.00, me Trupin Gjykues të përbamë prej: Kryetar, Muhamet Tyli, anëtarë Ferit Halluni e Gjovalin Jaku, prokuror, Kostaq Shandro e kryesekretar Ibrahim Stankaj, aty nga ora 15.45 (pa u mbushë as 2 orë), dha vëndimin e saj, tue dënue At Pjetër Meshkallën me 10 vjet burg heqje lirie dhe konfiskim të pasurisë së tundëshme dhe të patundëshme (që nuk kishte asgja mbas shpirtit). Edhe lutja e avokatit Sandër Kraja nuk asht marrë parasyshë nga "E nderta" Gjykata e Lartë, me kryetar Sybi Dedëj, antarë, Neki Agolli e Hajri Shehu që me shkresën nr.145, lanë në fuqi vëndimin e gjykatës së Shkodrës. Me datën 7 mars 1977 At Meshkalla lirohët nga burgu, me shkresën nr. 4887: "Plotësoi afatin, qëndrimi i tij ishte indiferent".

Fjala e fundit e At Meshkallës në gjyq ishte: "Po të shprehin mendimet e tyne (njerëzit), ky pushtet nuk ka për të zgjatë shumë. Ju, më dënoni sa të dueni mbasi mue nuk keni shka më bani. Unë, prap se prap do të dal, sepse, ju, shpejt keni me mbarue, mbasi shoshojnë keni me hangër e aty asht fundi i juej! Feja e Krishtit nuk mbaron kurrë!" (19 korrik 1967).


FSHATI BRIJË BUNËS


Fundi i qytetit te Shkodrës lidhej dikur me pazarin e vjetër që shtrihej deri afër Kalasë Rozafat. Kjo qendër tregetare me gati 2500 dyqane ishte epiqendra e tregëtisë ma të rëndësishme që zhvillohej në krejtë Shqipninë Veriore dhe Malin e Zi. Mbas vitit 1944 e deri nga viti 1950, ky pazar kje rrafshue gati krejtë nga kolera komuniste. Numërohej ndër tre tregjët ma të vjetra të Ballkanit. Ndër të fundit ndërtesa ishte bigjisteni që edhe ky në vitin 1962 u shkatërrue me kulm e thëmel. Krejt kjo zonë u këthye në një park, tue lanë në një anë shtëpijat e magjypëve që janë edhe sot. Një rrugë kalon brijë kodrave, afër këtyne shtëpive, ndërsa tjetra asht rruga e vjetër përbrijë liqenit. Pak pa mërrijtë tek banjot e vjetra, në krahun e djathtë asht ura e Bunës. Nga krahu i majtë rruga vazhdon anës Kalasë ndërsa ecja mbi urë vazhdon derisa kamba e saj e fundit mbështetet mbi shkambijtë e malit të Taraboshit, që zhyten ndër ujnat e Bunës. Aty asht edhe fshati i Zusit. Pak mbi fabrikën e çimentos asht Kisha e Sh'Mërisë, ndër ma të vjetrat a asaj zone. Rruga vazhdon kah Oblika e deri tek pika që thirrët Lisi në Vorr, afro 9 km. Asht gjithkund afër lumit. Aty, bahet kalimi me trap dhe rruga e bukur mjedis plepave dhe shelqëve nga e djathta të çon në fshatin Samrishë, ndërsa majtas shkon në fshatin Dajç i Bregut të Bunës, që dallon nga Dajçi i Zadrimës. Krejtë këto fshatra janë të shtrime mbi fusha shumë pjellore mbasi përmbytjet e lumejve Bunë e Dri kanë lanë sipër aq lym sa toka gati-gati nuk ka nevojë me u plehnue. Janë vende të bukra mbasi pejsazhi nuk asht monoton. Thehët prej kodrave të ulta që edhe ata janë të veshuna me kullosa e pemë frytore gjithfarë llojesh në të gjitha stinët e vitit. Peshku i lumit Buna, dhe ai që derdhët me ujnat e Drinazit në Dejlan, tue fillue nga qefulli, gjuca, kubla, krapi, ngjala etj. kanë një shije të veçantë dhe të pëlqyeshme. Lundrat e barkat e peshkatarëve e bajnë edhe ma të bukur natyrën. Lundrimi në dukje nuk asht i rrezikëshëm, por gomnat janë të shumta dhe shpesh vdekjepruese për ata që nuk njohin zonat e lundrimit. Ndër fshatrat e kësaj zone banorët kanë veshje të bukra dhe kryesisht gratë. Burrat kanë këmisha me gjoksa të qëndisun, xhamadana të lehtë dhe brakesha të lirëshme e të bardha mbasi klima asht me ndryshime të dukëshme ndër stinët e saj. Gratë kanë veshje të bukur dhe të çmueshme. Të bie në sy gjoksi i këmishave të qëndisuna, pëlhurat e linjta të kombinueme me mëndafsh, xhamadani, zbukurimet e argjentit prej xherdanit, fudullave e hajmalive me sixhirët e varun e deri tek unazat ndër pesë gishtat e dorës që formojnë një harmoni të mbrekullueshme ndërmjet tyne, edhe si materie edhe si ngjyra. Mbi të gjitha këto objekte asht koka e bukur e kësaj rrace që spikatë me sytë e mëdhaj, formën e bukur të fëtyrës dhe të gojës. Mbi flokët e zez dhe gështejë të mbledhuna në zylyfët e krehun me mjeshtri, asht riza e mëndafshit me ngjyrat e bardha e të verdha të mëndafshit natyral që rritët nga vetë fshatarët, e kombinueme me melezin ngjyrë qumësht, e fillueme dhe e mbarueme me dy pjesët e kokave që janë të qëndisuna me motive që edhe dallojnë krahinat njena nga tjetra. Mënyra e rrahjës së tezgjahut asht diçka mahnitëse, gjithkund e njëtrajtëshme. Në krejt Zadrimën ka 27 lloje rizash. Këtë mendim ma ka dhanë studiusi i madh, etnografi Rrok Zojzi. Riza asht një kryevepër e tekstilit shqiptar. Ajo asht origjinale dhe e papërsëritëshme në vendët tjera të Evropës. Ngjyrat dhe kombinimet e shumta të sajat tregojnë mendimin artistik të krijuesve shqiptarë. Ndoshta, një studim i plotë i kësaj veshje do të nxirte në pah edhe një vlerë tjetër të madhe të kostumit shqiptar, përveç xhubletës së malësorëve të Veriut dhe jepanxhës së grave katolike të qytetit të Shkodrës. Këta objekte janë gurrat prej kah arti i veshjës buron përjetësisht tue i shpjegue me vepra botës së qytetnueme, se shqiptarët nuk janë bisha malësh, por janë pjesë e pandame e botës qytetnueme evropiane, e lanun me dashje në skam, vorfni e ngatrresa nga vetë Evropa.
Kjo botë më rrëthonte kur isha i vogël pa mbushe 5 vjeç, tek daja Don Kolec në Dajç të Bregut të Bunës.
Shtëpijat janë përgjithësisht prej gurit. U ka ardhë hakut përmbytja dhe tërmetët. Në vitin 1949 dhe 1979 pothuej, dy herë këta fshatra janë rrafshue me shumë viktima në njerzë. Kishat dhe shkollat janë në të gjitha katundet, madje, edhe të vjetra. Ma e vjetra asht Kisha e Shirqit, një fshat afër Dajçit.
Në Dajç edhe fshatarët pleq njihnin shkrim e këndim. Fëmijët kanë ndjekë shkollën me qejfe edhe pse shumë shtëpi ishin ngushtë nga ana ekonomike. Dëshira për mos me mbetë çobaj ishte e madhe. Një rol të rëndësishëm në këtë drejtim ka luejtë kleri. Mbas vitit 1950 atje ishte Prift Don Dedë Malaj. Ky meshtar me një kulturë të mirë dhe të formueme në Romë, ra viktimë e qëndrimit burrnorë ndaj mospranimit të nënshkrimit të Statutit në vitin 1951 dhe në vitin 1959 u pushkatue. Ishte bashkëpunëtor e vazhdues i denjë i qëndrimit të Don Kolec Prennushit ndaj kësaj çështje.
Mbas Don Dedës, prëgatitet për meshtar nga Imzot Ernesto Çoba dhe shugurohet prej tij në dhetor të vitit 1961 fshatari nga Samrishi, Don Marin Shkurti. Ishte i datëlindjës 1933. Emnohet famullitar në Dajç, ku më 8 dhetor 1961 thotë meshën e parë. Shërben në Stajka deri në vitin 1967 me "Revolucionin Kultural". Mbas vitit 1967, kryen vepra të ndalueme "antikushtetuese", pagëzon fëmijë, kunorëzon të martuem, vojon të sëmurë. Fillon ndjekja dhe survejimi. Sinjalizohet për arrëstim dhe më 14 nandor 1968, arratiset me gjithë farë e fisin në Jugosllavi tue pre Bunën përballë shtëpisë ku kishte lindë në Samrishë. UDB-ja jugosllave bie në marrëveshje si gjithmonë me Sigurimin e Shtetit Shqiptar dhe mbas tri ditësh që arratiset, Priftin bashkë me të gjithë njerëzit e familjës e dorëzojnë në duert e katilëve të Sigurimit shqiptar, më 17 nandor 1968. Torturohën mizorisht të gjithë. Dosja përmban edhe një proçes të gjatë, ku Don Marini, kërkon me shfajsue një nuse të vëllaut të tij e cila ishte shtatëzanë, së cilës nuk i kanë tregue se ku po shkojnë për mos me rrezikue jetën e saj. Hetuesi, nuk merr parasyshë asgja edhe pse një mjek i maternitetit lëshon raportë për mos ndjekje penale të kësaj grueje derisa të lindin. Ajo dënohet 10 vjet burg dhe lind fëmijën aty. Me datën 5 mars 1969, trupi gjykues i përbamë nga Kryetar, Jorgo Dhroso; anëtarë, Xhemal Gramshi dhe Gita Baci; prokuror Kostaq Shandro, hapin gjyqin kundër "armikut të popullit dhe trathtarit të Atdheut" Don Marin Shkurti me familjen e tij prej 17 vetësh, dhe mbyllin dosjën me vëndimin, për Don Marin Shkurtin, me vdekje, me pushkatim. Pjesa ma e madhe e familjës dënohet mbi 10 vjet burg. Mbi 20 vjetë dënohen të katër vëllaznit e tij. Vëndimi i dhanun për ekzekutimin e Don Marinit nuk u ndryshue as nga Gjykata e Lartë, as nga Kuvendi Popullor.
Në fjalën e fundit Don Marini tregon se, arësyeja e arratisjes ishte pamundësia me shërbye në punën e tij shpirtnore si meshtar mbrenda Shqipnisë dhe frika e arrëstimit për shërbimet fetare që kishte krye ...
Don Marin Shkurti nuk ka as veprimtari spijunazhi, as shërbim në favor të një shteti të huej. Në tri ditët e mbajtuna në Jugosllavi ai nuk asht pyetë dhe as nuk ka dhanë ndonjë informatë ushtarake, në dam të Shqipnisë, atëherë pse u pushkatue Don Marin Shkurti?
Ai dëklaron: "... Kur isha fëmijë tue pa figurën e priftit tonë, Don Kolecit, kur vdiq ai mue më thirri një za: Marin, katundët janë pa Prif! Shkova tek Don Deda dhe i tregova dëshirën dhe vëndimin që kisha marrë. Ai më tha: Edhe pse ndoshta mund të burgosin dhe të torturojnë si Don Kolecin dhe Meshtarët tjerë, mos u tremb! Forca e Krishtit asht ma e madhe se e djallit, të lumtë...! Unë vëndosa me u ba Prift, dhe jam i lumtun që po vdes për Fenë e Krishtit! Mësimet që kam marrë nga Don Deda për mue janë kenë aq të mëdhaja sa e tham pa frikë, ai më ka mësue me vdekë si ka vdekë ai vetë. Ju, mendoni se me këtë "Revolucion", do të fitoni mbi Fenë tonë katolike, por mos harroni, se gjaku i jonë që derdhët tash dymijë vjet rrëkajë ndër thëmelët e Kishave, ai prap do ti rindërtojnë këto Kisha që ju po prishni!..."
Don Marin Shkurti asht Martiri i Tretë i Kishës së Dajçit Bregut të Bunës...
Dy vjet ma i ri se Don Marini ishte edhe Don Mikel Beltoja (Gjergji). Ky asht i katërti Martir i kësaj Kishe. Ka le më 17 prill 1935. Edhe ky u shugurue meshtar, bashkë me Don Marinin, nga Imzot Ernesto Çoba në dhetor të vitit 1961. Ka shërbye në Dajç dhe ma vonë në Barbullush. Në njëkohë asht kenë edhe në malësitë e Shllakut mbasi kam njohtë djalin e një komunisti, që Don Mikeli e ka pagëzue mësheftas. Vëprimi i tij fetar mbas mbylljes së Kishave, trimnia në predikimin e Ungjillit, forca e fjalës së tij në brezin e rinj, gjithmonë në ballin e luftës kundër ateizmit dhe komunizmit enverian, e rreshtojnë në vargun e Martirëve. Arrëstohet me datën 19 prill 1973, mbas tre muejsh hetuesi dënohet me vdekje, me pushkatim, vetëm pse mbron Fenë, dhe vë gojë në diktatorin publikisht para gjyqit.

Për kohën që ishte i dënuem me vdekje, flet kjo letër:
"Kur isha ende pa u arrestue kisha ndigjue se një prift i rinj, predikon pafrikë për Jezu Krishtin dhe ban shërbime fetare, edhe pse Feja ishte ndalue me ligjë. Kur u zhvillue gjyqi ai u dënue për agjitacion e propagandë kundër pushtetit dhe për propagandë fetare, tue vue gojë në vëprimet e shëmtueme të Enver Hoxhës kundër Fesë. Këta "faje" komunistët kërkonin me i la me gjakun e tij, prandej edhe e dënuan me vdekje. Populli i Shkodrës u trondit shumë nga ky vëndim kundrejt një njeriu të pafajshëm që me qëndrimin e tij burrnor, ringjalli në opinionin publik edhë njëherë kujtimin e Martirëve të Fesë. Isha 16 vjeç kur u arrëstova dhe, shprehja e parë që ndigjova posa më futën në hetuesi ishte: Ç'ti bësh, po të ishte pak më e madhe në moshë do ta pushkatoja pamëshirë me priftin që sonte... dhe, më futën në një birucë aty afër tij.
Dua të tregoj si e torturonin njeriun e Zotit: Komandanti Basri Temja nga Lushnja i sillte gjellën Don Mikelit, që ishte i lidhun kambësh e duersh me sigjir në birucën e tij tue pritë vëndimin e Tiranës për pushkatim. Gjella si dukët ishte shumë e ngrohët mbasi nga djegëja e saj ndigjohej virrma e Priftit që nuk mund të kapërdihej. Kur mbyllte gojën dëgjohej krizma e tasit të aluminit që rrokullisej nëpër çimento, mbasi ia hidhte fëtyrës "supën" përvluese. Kjo ishte një torturë që përsëritej gati çdo ditë ose edhe dy herë në ditë. Një polic i birucave me emnin Shefik, vinte me çizmët e tija të randa, hapte birucën e Don Mikelit, veç, kur ndigjohej krizma e kockave të kupave të gjunjëve nga shqelmat që i binte të shkretit Prift. Goditjet ishin aq të forta, sa, që, betohëm, se kam ndigjue me veshët e mij kockat e Don Mikelit tue u thye...
Njëditë, përsonaliteti dhe vëndosmënia e tij e friksoi antikatolikun Shyqyri Qoku, i cili shfreu dufin e tij patologjik prej sadisti tue e torturue aq shumë fizikisht Don Mikelin, sa, kur, më mori mue fillë mbas tij në zyrën e hetuesisë, u tmerova dhe gati nxora zorrë e mushkni nga goja kur pashë një bluzë të bardhë me të cilën na mbështillnin gjatë torturës, të lame me gjakun e pastër të Martirit dhe me njolla ngjyrë jeshile të bame nga vjelljet, prej shqelmave të tyne... E mbajta vedin, u kapërdiva dy-tre herë për mos me kënaqë xhelatin e përbashkët të tonin dhe komandantin që ishte aty me te. Kur i pashë fëtyrat e tyne të zverdhuna, si fëtyra të vdekuni, që zbulonte ndërgjegjën e tyne të randueme me krime që shpesh edhe i kalonte në bisha të pavetëdishme, mu duk sikur po analizonin pafajsinë e Don Mikelit dhe peshën e randë të "fajeve" të mija, që nuk isha aspak ma shumë se 16 vjeçare... mora zemër nga qëndrimi i mpimë i këtyne dy kafshëve të tërbueme e, u thashë: Shihni vehtën në pasqyrë!... Shihni si jeni ba!... Moralisht jeni të dy të mposhtun nga Don Mikeli, ju jeni si të vdekun para tij, Ai ka fitue mbi ju edhe pse fizikisht ndoshta Ai asht i shkatrruem, ju jeni të shpartalluem në ndërgjegjën tuej mbasi nuk dini se për çka e torturoni. Kjo asht dishmia ma e kjartë e fitorës së Jezu Krishtit, përmes dyshepullit të tij Don Mikelit, i cili, ju ban ju me pa me sy praninë e Jezusit në tokë, kenjën e fuqisë së Zotit këtu që na jep ne forcë për me përballue torturat tueja...
Përgjigja e tyne kje vetëm kjo: Prandej asht tue ju ndihmue...
Kur pashë gjunjëzimin e tyne, mora edhe njëherë zemër dhe u thashë: Pse, ndihmë e vogël ju dukët ju lutja e tij, ju e torturoni dhe Ai lutët për shpirtin tuej të kacafytun me djallin. Ai i lutët Nanës së Jezusit për shpëtimin tuej, nëpërmjet të Birit të saj dhe ju e gjakosni, ju i bini me shqelma e, Ai, vazhdon me ju tregue ju, se keni kohë me u pendue për çka jeni tue ba... Pse, a ndihmë e vogël ju duket ju, që unë një vajzë e re nuk frigohëm aspak para jush?... Hë... pse nuk keni forcë me na mposhtë? Ku asht forca e atij kryexhelatit tuej?... Veç, një virrëm qeni ndigjova: Del jashtë... jashtë!... Aq shumë ishte torollosë sa kishte harrue se unë nuk kisha si me lëvizë, se isha e lidhun për karrige. Kur u kujtue komandanti, më zgjidhi, urdhnoi policin që ishte mbas dere me më çue në birucë. U shtrina përtokë si zakonisht, por, e kënaqun... fjeta pak...
Mbas pak kohe më doli gjumi nga zani i fuqishëm i predikonjësit të Ungjillit. Don Mikeli ishte zgjue para meje dhe po bante lutjen e përditëshme për shpëtimin e shpirtit të torturuesve të tij: Mos torturoni vëllaun tuej... Jam tue u lutë për shpëtimin tuej edhe pse ju më torturoni mue, kërkoni falje Jezusit, se, Ai asht aq i mëshirëshëm sa ka me i falë gjynahet tueja... Mos kini turp me iu drejtue Nanës së Tij, Virgjinës Mari, Ajo, asht Nana e gjithë njerëzimit, asht edhe Nana e juej, prandej, pendohuni për çka keni ba sa nuk asht vonë... Zemra e Nanës Mari asht e hapun për të gjithë bijtë e saj, asht e hapun edhe për ju që keni humbë arësyen e jeni lidhë me djallin... Pendohuni! ...Lypni falje!... Keni humbë logjikën, mos humbni shpirtin! Krishti do të ju mëshirojë, ... o vëllaznit e mijë, ... Ai ka mëshirue kryqëzuesit e vet, ... Ai do të ju falin edhe ju!...
Tregoni edhe Hoxhës e Shehut, se edhe ata që nuk kanë lanë gja pa ba mbi kristjanët dhe besimtarët e Zotit, edhe ata kanë dyert e hapuna tek Zemra e Nanës Mari, tregoni se ndëshkimi i Zotit asht aq i madh për krimet që kanë ba, sa fundi i shekujve nuk ka me i shpëtue... Tregoni atyne që me krimet që kanë ba, kanë shkretnue familjet shqiptare dhe kanë vorfnue kombin tonë... Hiqni dorë nga vrasjet e djelmëve, vëllazënve tuej, mos veshni zi nanat, motrat e gratë shqiptare që tash sa vjet nuk i kanë hjekë rrobat e zisë... I thoni damave të tyne, mos u kënaqni me vrasjët e gjakun e bijve e bijave të Shqipnisë! Keni harrue se jeni tue vra shqiptarë! Shkatrruet Atdheun!
Ndigjova se u hap biruca numur 3, ku ishin dy përsona për çështje ordinere dhe u futën në birucën ku ishte tue predikue Don Mikeli. Filluan me i ra me shqelma mbasi torturat që i banin ata Priftit, ishin mjet lehtësues për vuejtjen e tyne. Shpesh ata i çonin në dhomën e tij për me e zgjue nga dremitja e agonia e vuejtjes së vazhdueshme. Këta predikime filluan me kenë një mjet forcimi për të gjithë ne që ishim ndër ato biruca, ku vuejtja ishte e përgjithëshme. Erdhi një kohë që zani i tij ndigjohej ma rrallë, filluen me i ba gjylpana për me e vue në gjum. Tashti e kuptoj se i banin gjylpana, se, kur fillonte me ikë efekti i tyne, ndigjohëshin gjamët e dhimbjeve e, si nëpër gjum fliste: Ah, moj nanë... nuk kam kockë të pathyeme... Ah, sa janë kah më dhambin eshtnat!...
Mbas pak minutash që zgjohej hynin xhelatët e torturonin dhe prap nuk ndigjohej zani i Tij.
Kishin kalue disa muej që Ai vuante pandërpremje e bashkë me të edhe unë, që ndigjojshe me veshë dhe shpesh, nga një vrimë e vogël e derës e shihja tue e marrë rrëshqanë për me e çue në tortura, ose tue e këthye nga zyrat e tmerëshme të hetuesisë ku, vuejtjet ishin ma të mëdha se ata të fundit të ferrit. Asnjëherë nuk e pashë atë njeri tue u këthye me kambët e veta në birucë...por gjithmone zharg...
Përballë birucës numur 1 ku isha unë, në ditët e caktueme vinte bërberi që shërbente në degë të mbrendshme.
Vërejta njëditë një burrë me trup mesatar, pak zeshkan, me sy të zezë, i parruem prej shumë kohe dhe me një ngjyrë të bardhë të fëtyrës së papame nga dielli. E shikova pak me kurreshtje, mbasi bërberi që ishte një spiju i ndytë i Sigurimit, në fund i tha: Tashti, Prift, të kam ba gati për dhandërr! U sigurova se po shihja me sy Martirin e Fesë... I ngula sytë në atë vrimë të vogël të derës seme, që nuk kisha si me e ba ma të madhe e, me kapë e me e pre në fyt me briskun e tij atë bërber, që për dy pare të ndyta po tallej me një Predikonjës të pafajshëm, vetëm se ishte Prift.
Mbas pak ditësh, nuk mora vesh sësi isha zhytë në një gjum deke. Po shihja andrra të llahtarëshme, vuejtje në tortura, gjak, një tmer i vërtetë më kishte pushtue, u dridhësha si thupra në ujë nga frika, një frikë që nuk e kuptoja nga vjen... Isha mbushë me vaj, vaj frike apo dëshprimi nuk e kuptoja, një tmer i vërtetë.. isha e lame në djersë... Disi u skapullova kur pashë se jam në birucë, por, sidukët, ndër andrra kisha lëshue ndonjë thirrje, veç kur pashë sportelin e hapun të derës prej ku shihej fëtyra e kriminelit Alush Bakalli, që me gisht vërtikal para gojës lëshoi një sh sh sh...t!!, shenjë me të cilin urdhnonte heshtje... Një lëvizje rojesh jo e zakonëshme në atë orë. Nuk dija çka ka ndodhë... Edhe zhurma që më zgjoi ndryshonte, mujta me dallue zanin e katilit Shyqyri Qoku që i vërriste Don Mikelit: Pusho... pusho, po të tham... Këtë herë dallohej se nuk ishte vetëm. Në atë lamsh mendimësh përzi me zhurmën e vargojve ndigjova zanin e Don Mikelit, e zemra mu mbush me vajë. Ishte mjedis kafshëve të egra që donin ta shkynin, e thërriste: "O Jezu Krisht! Zoti em, më jep forcën e fundit, o Shenjtja Mari, Nana e eme e përjetëshme për të fundit herë po të kërkoj, fali vëllaznit e mij, kij mëshirë për ta, se nuk dinë çka bajnë! Fali o Krisht! O Zot ndihmoje Shqipninë me shpëtue nga këta kriminelë komunistë. Zoja e Bekueme, Nana e Krishtit dhe e gjithë botës, lutju Birit tand, Zotit tonë Jezu Krishtit, që të më pranojnë në Mbretninë Qiellore, ndër duert Tueja të bekueme ardhët Shpirti em!...Rrnoftë Shqipnia, Rrnoftë Krishti!..."
Zani i tij sa vinte e fikej, derisa nuk u ndigjue ma... U mbyllën edhe shulat e dyerve... edhe dryjtë... Isha me sy nga dritaria tue vështrue nëse ndigjohet prap zani i tij, por kuptova ma vonë se isha ngritë kot për një kohë të gjatë, derisa u kujtova se iku! Ai iku në Mbretni të Qiellës...
Jam kenë interesue se çka u ba me Don Mikelin mbasi e morën atë natë, nga një roje që ndryshonte pak nga të tjerët me emnin Ndue. Ai më pat tregue se janë nisë për Tiranë, dhe rrugës i kanë ba një ingjeksion dhe ka vdekë. E kanë çue të vdekun në Ministrinë e Mbrendshme dhe prej aty e kanë futë në një kasetë frigoriferike me nr. 7 (shtatë). Mendonte se ai asht coptue nga mjekët e besueshëm qeveritarë për studim, nga studentët e fakultetit të mjeksisë së Universitetit të Tiranës.
Atëherë, e, edhe sot, që ka kalue një çerek shekulli nga kjo ngjarje, i drejtoja dy pyetje vehtës për këtë njeri që torturohej aq mizorisht nga kriminelët komunistë: 1. Pse e torturonin ndryshej nga të tjerët dhe, 2. Ku i merrte forcat Don Mikeli për me përballue ato tmere vuejtjesh?
- Gjithmonë e njajta përgjigje: E para, vetëm pse ishte Prift Katolik dhe e dyta, Ai fliste me Jezu Krishtin çdo çast që goditej nga kriminelët... Vetëm Ai e forconte Atë dhe mue...
Gjithmonë kam besue se Don Mikeli asht Shenjt i pashpallun në Mbretninë e Qiellit!
Ai asht i përjetëshëm në kujtimet dhe lutjet e mija!

Shkodër, 15 shtator 2000 Bashkëvuejtësja e Tij, Laura Keçi d.v.

Shënim: Letra asht kopjue nga origjinali që më ka dërgue Zonja Laura pa ndryshime. Janë hjekë ato pjesë që kanë karakter përsonal, si, përshëndetjet apo opinjonet e Zonjës Laura për torturuesit etj. Kam kopjue me kujdes ligjëratat e drejta dhe fjalët e Martirit, për të cilat e falnderoj Zonjën Laura që i ka rikujtue me saktësi në këtë kohë, kur shumica e bashkëvuejtësve të këtyne Heronjve nuk kujtohën për ta, ose ma keq, i kanë harrue....
Laura, nuk më shkruen asnjë rresht për vuejtjet e saja. Na që kujtojmë kohën e arrëstimit të Laurës duhët të jemi ma të kujdesëshëm në shkrimet tona mbasi edhe 16 vjeçaria Laura, zë vend në vargun e vajzave të nderueme shkodrane që janë masakrue nga komunizmi gjakatar.
Gjyqi i kësaj vajze trandi Shkodrën!
Me këtë rasë edhe e falnderoj Zonjën që me letrën e saj më ka nderue tue pranue botimin e saj prej meje dhe, njëkohësisht i kërkoj të falun që ndër ato 17 faqe letër të shkrueme me dorën e saj, e kam ba me rikujtue atë kohë të mjerueshme, që Ajo ka kalue në birucat e Sigurimit në Shkodër, kur ishte pa mbushë 16 vjet...

Nga shkrimi i Z. Gjergj Kola, në librin "Martirizimi i Kishës Katolike Shqiptare", kam shkëputë pak rreshta për me plotësue portretin e Martirit Don Mikel Beltoja, i cili asht arrestue pse ka thanë: "Dashnia e Zotit asht e përjetëshme, drejtësia e njerëzve asht e përkohëshme... Bashkë me bukën e përditëshme duhet t'i jepni fëmijëve edhe virtytin. Atdheu forcohet nga virtyti i bijve tuej. Dëvotshmënia ndaj Zotit asht dëvotshmëni ndaj Kombit." Kjo ishte "agjitacioni e propaganda", për të cilat dënohej 10 vjet...
U arrëstue në prani të fshatarëve të Beltojës, ku, ka krye shërbimet fetare. Në momentin e arrestimit ka zhdukë të gjitha dokumentat kishtare, si besnik i atyne besimtarëve që i kishin besue. Kjo u quejtë: Kundërshtim me "dhunë" ndaj përfaqësuesve të "popullit" (që duhet lexue: të shtetit komunist), gja e cila dënohej me 5 vjet burg.
"... në shtëpitë e shumëvuejtuna të Dajçit, Barbullushit, Shllakut e Beltojës, nëpër zemrat e hapuna të fshatarëve të dashtun, dërgoi Zanin e ambël të Jezu Krishtit... U pastroi sytë e nximë nga urrejtja vëllavrasëse dhe, iu dha Dritën e Zotit." Këtë e quejtën "mashtrim", mashumëse njëherë, prandej, ky "mashtrim" dënohej me 10 vjet të tjera, që tue u bashkue të gjitha "nenët e fajet" bashkë, kalojnë dënimin 25 vjet burg, por, me kenë se edhe para popullit të Beltojës, si edhe para gjyqit ka deklarue se:
"JAM USHTAR I KRISHTIT DHE I KËTILLË DO TË JEM DERI NË VDEKJE !"
U pushkatue më 10 shkurt 1974, tue u rreshtue me Martirët e Fesë dhe të Atdheut.


NJË DOSJE.

Një parim i sistemit socialist asht:
"Në frontin ekonomik dhe kulturor njerëzit duhën mbajtë nën fre, tue punue për një kafshatë bukë dhe vetëm për sot. Në darkë secili duhët të mendojë: Çka do të hamë nesër?" Ky asht ai që quhët ankth!
Çthurja e mendjes së njeriut, zymtimi i intelektit, përçudnimi i normave morale dhe shkatërrimi i ndërgjegjës nën sundimin e frikës, mbizotnonin kudo në vendet komuniste.
Sadizmi i Sigurimit të Shtetit asht kenë aq i institucionalizuem dhe i përhapun sa ke përshtypjen, se me të vërtetë ndër tre vetë një ishte spijun. E vetmja shfaqje e tij publike asht kenë "lufta e kllasave", mjeti ma i njotun i terrorit dhe i dhunës në masë që sillte vetëm FRIKË.
Një moskovit, thonte në TV: " Në Bashkimin Sovjetik, para vitëve '90, vetëm në çmendi mund të flitej lirisht." Ai fliste për Rusinë, ndërsa, në Shqipni edhe në çmendi të kanë mbytë...
Më tregonte Prof. Gaspër Ugashi, sësi, njëherë sheh nga dritaria një radhë të pafund njerëzish që prisnin për me ble salam. Një grup djelmësh të rinjë po qeshnin me të madhe. Mjedis tyne ishte një i smurë psiqik, ai quhëj Bep Shantoja. I ndjeri Bep ishte thirrë nga Sigurimi i Shtetit për me dëshmue për një shok të tij, por nuk kishte pranue. Herën e fundit që e thërrasin e mbajnë tri ditë në hetuesi dhe e lirojnë... Prej asaj kohë Bepi, ishte i smurë dhe nuk u shërue kurrma nga sëmundja psiqike. Gaspri tue e dijtë këtë gja, i vjen keq për Bepin dhe zbret nga shkallët e del tek dera dhe, për me e shkëputë Bepin nga turma, e fton për një kafe në shtëpinë e vet derisa të vijë furnizimi i dyqanit. Bepi e pranon ftesën dhe u ngjitët shkallëve bashkë me Gasprin. Porsa hyjnë në dhomë dhe ulen për me pi kafet, Bepi i drejtohet Gasprit: "Profesor, mue më pëlqen me ndejë me këta djelmtë e rinjë, se qeshëm, këta kujtojnë se unë jam i marrë, unë nuk jam i marrë, mbasi ti më njeh me kohë dhe ti e din se unë kam lujtë mendësh, për mue, janë të marrë ata që nuk lozin mendësh në këtë kohë. Vetëm të marrët nuk çmendën nga ky sistem!"
Qeshej i shkreti Gaspër, shpesh përsëriste: "Ka thanë Bep Shantoja, të marrët..."
Jam i sigurt, se Prof. Gaspër Ugashi, asnjëherë nuk e ka dijtë se çka asht e shkrueme në dosjën e tij, se po ta dinte edhe ky do të kishte një fund tragjik nga frika. Ai mund të kenë marrë me mend, por, me e dijtë kurrë nuk e ka dijtë për çka do të lexoni:

"Dosja e Gaspër Kol Ugashit:
1. Gjendja shëndetësore e Gaspër Ugashit: Gjendja shëndetësore e tij asht e mirë.
2. Sjellja morale e politike: Në kohë të okupacionit ka mbajtë qëndrim fashist. Asht kenë besnik i Ernest Koliqit. Qëndrimi i tij ka qenë kundërshtar i Lëvizjës. Në Elbasan, në Normale, i ka dhanë rëndësi mësimit të kulturës fashiste dhe nuk ka mungue aprovimi i tij. Si në kohë të okupacionit, ashtu edhe mbas Çlirimit ka pasë lidhje të ngushta me klerin e sidomos me françeskanët. Asht fanatik. Mban qëndrim të papajtueshëm me situatën e sotme. Tregohët shumë indiferent për reformat e Pushtetit dhe për ngjarjet aktuale të vendit tonë.
Mban sjellje të mira kundrejt autoritetit të shkollës edhe me nxanës. Edhe me shokët profesorë ka sjellje të mira.
3. Ndërgjegja dhe rendimenti në punë: Tregohet i kujdesëshëm për punën që ka në ngarkim. Ka aftësi për ta krye detyrën. Asht i rregullt në detyrë. Punon sa për të marrë rrogën.
4. Kush e ka rekomandue në punë: Asht emnue prej Ministrisë së Arësimit.

Viti 1946 Vërtetohet:
Kryetari i Zyrës së Personelit (Fadil Hoxha) d.v.

(Shënimi i em: Dosja nuk ka asnjë ndryshim as mungesë nga origjinali)

Fletë-karakteristikë:
5. Gaspër Ugashi
a). Gjendja shëndetësore: Ka shëndet të mirë por vuen nga njëherë nga eshkët. Ka mundësi me krye detyrën.
b). Sjelljet morale e politike: Gjatë luftës mik i ngushtë i trathtarit Ernest Koliqi dhe simpatizues i flaktë i fashizmit, të cilin e ka përkrahë me çdo mënyrë. I lidhun ngusht me klerin katolik si gjatë luftës dhe mbas çlirimit. Luftën e popullit nuk e ka dashtë. Nuk ka besim ndaj Pushtetin dhe reformat e tij nuk i sheh me sy të mirë.
Në shkollë, sillet mirë si me nxanës ashtu dhe me përsonelin mësimor. Asht i lidhun ngusht me familjen e radhë herë shihët i shoqnuem me të tjerë. Sjelljet morale i ka të mira.
c). Ndërgjegja e rendimenti në punë: Ka ndërgjegje pune dhe preokupohet mjaft me punët e shkollës. Asht aktiv dhe përfiton nga puna që ban. Nuk neglizhon dhe asht i aftë me krye detyrën. E meriton punën që ka dhe ka përspektiva që ta zotnojë mirë. Sektori i punës ku mund të japi ma tepër asht arësimi. Tregohet me respekt kundrejt eprorëve të vet.
Nuk ban asnjë përpjekje për përmirësimin e kulturës së tij.

Shkodër, më 29 korrik 1947 Shefi i Seksionit të Personelit . (Shuajp Hafizi) d.v.

Fletë-karakteristike e Gaspër Ugashit:
Kjo flete-karaktëristike nuk ka asnjë ndryshim nga ajo e bame ma sipër.
Data mungon. Referent i Përsonelit: Shkodër (Nazmi Dibra) d.v.

Karakteristikë 6 mujore e arësimtarit Gaspër Ugashi:
Sjelljet morale dhe politike: I pandryshueshëm asht qëndrimi i tij politik, nuk ka pasë as ma të voglin ndryshim, nuk pajtohet me vijën e Pushtetit tonë dhe as që ka përspektivë përmirësimi. Por, gjatë kësaj kohe nuk asht ndie se ka hjedhë ndonjë parullë për kundra Pushtetit. Sjelljet morale si mbrenda ashtu, dhe jashta shkollës i ka të mira.
Rrethin shoqnor e ka të shtresës së naltë dhe anti Pushtet.
Ndërgjegja dhe rëndimenti në punë: Deri diku ka një soj ndërgjegje në punë, punon dhe tregon interes për punën, asht aktiv dhe përfiton nga puna, i gjithë ky interesim që ban asht vetëm për rrogën që merr. Punën që ka në ngarkim e meriton, mbasi asht në gjendje të mirë për ta krye këtë punë dhe asht i vetmi sektor që ky mund të japin mjaft. Nuk ka pasë degradime dhe as gradime. Karshi eprorëve sillet mirë dhe ka respekt ndaj tyne.
Nuk ban përpjekje për të përmirësue kulturën e tij.
Gjendja shëndetësore: Nuk ka pasë ndonjë ndryshim në shëndetin e tij gjatë kësaj kohe.

Shkodër, më 28 qershor 1948 Referent i Personelit
(Nazmi Dibra) d.v.

Karakteristikë e 6 mujorit të dytë 1948 e Gaspër Ugashit:
I. Sjelljet morale dhe politike: Në qëndrimin politik të tij nuk ka pasë ndonjë ndryshim gjatë kësaj kohë, rrin shumë indiferent dhe nuk ka përspektiva përmirësimi, mban sjellje të mira morale si në shkollë ashtu dhe jashtë.
II. Ndërgjegja dhe rendimenti në punë: Ka deri diku ndërgjegje në punë; asht teknik i mirë dhe punon me përfundim të mirë punën që ka në ngarkim; asht i aftë që ta kryjnë ma së miri. Si arësimtar ka mundësi të japin ma shumë, por nuk preokupohet gjithaq sa duhet. Gjatë këtij gjashtë mujori asht shpërblye për rëndimentin e mirë që ka dhanë. Nuk ka pasë degradime, gradime dhe as vërejtje. Ndaj eprorëve asht i respektueshëm.
Nuk ban përpjekje për të përmirësue kulturën e tij borgjeze.
III. Gjendja shëndetësore: Fizikisht asht mirë, nuk ka pasë ndonjë sëmundje.

Shkodër, 3 mars 1949 Referent i Përsonelit
(Haki Kraja) d.v.

Karakteristikë e Profesor Gaspër Ugashit:
Profesori nuk bën ndonjë përpjekje të dukëshme për ngritjen e tij kulturale me përjashtim të lëndës së përditëshme që ka në ngarkim për të paraqitur në klasë. Gjithashtu dhe nga ana e ngritjes së tij ideollogjike nuk jep shenja që të bëjë ndonjë përpjekje.
Është fetar, qëndron larg politikës, i mënjanuar, indiferent, nuk është në korrent të shtypit tonë dhe i eviton bisedimet politike.
Rrethi i tij familjar dhe shoqëror është i pa kënaqur dhe me qëndrim të keq politik. Nuk jep kurrfarë ndihme në Organizatën Sindikale ku merr pjesë.
Është profesor i gjuhës shqipe në klasat e ulta; për një kohë ka shërbyer si arësimtar në Uniket dhe për nevoja kuadri është ngritur për shkollën e mesme bujqësore të Kamzës, prej nga në fund të tremujorit të parë u transferua pranë këtij gjimnazi. Në punën e tij është i rregullt dhe deri diku i aftë; i është vënë në dukje mungesa e dhënjes së edukatës nëpërmjet mësimit të cilën mundohet ta bëjë, por pa bindje përsonale.
Sjelljet e tij morale i ka të mira; ka respekt të tëpruar ndaj eprorëvet të përzjerë me njëfarë mos besimi dhe frike, megjithë egoizmin dhe kryelartësinë e tij. Gëzon shëndet të plotë.

Shkodër 25 mars 1950
Vula: Drejtoria e Gjimnazit "29 Nëntori" Shkodër.

Shënimi i em: (Shkresës i mungon emni i drejtorit të gjimnazit të asaj kohe, Skënder Villa.)

Karakteristikë e Profesor Gaspër Ugashit:
Profesori i shqipës për klasët e ulta paraqitet nga ana formale i rregullt në punën që i është besuar; punon me plan, organizon mirë orën e mësimit, kërkesave të Drejtorisë iu përgjigjët në kohën e caktuar dhe deri diku është i aftë për lëndën që jep. Si profesor i letërsisë nuk bën edhe aq përpjekje për një intërpretim dhe komentim të përshtatëshëm të pjesëve letrare nga ana e përmbajtjes dhe nga ajo artistike. Të metat i janë vënë në dukje, por nuk është parë ndonjë përmirësim i dukshëm sidomos nga ana edukative.
Vetë qëndrimi i tij apatik kundrejt ngjarjëve, mos ndjekja e shtypit dhe e radios sonë, mungesa e një përpjekje nga ana e tij për ngritjen ideo-politike, mos aktivizimi si duhët dhe sa duhët në mbledhjet e këshillit pedagogjik, puna superficiale që bën si profesor kujdestar klase, tregojnë qëndrimin e tij politik indiferent, që anon nga ana negative.
Sjelljet e tij morale dhe shoqërore, si brenda ashtu dhe jashtë shkollës i ka të mira. Ka respekt dhe bindje kundrejt eprorëve por, jo besim sa duhët. Paraqitët pak egoist dhe kryelartë.
Ka gëzuar shëndet të mirë, por kohët e fundit ka patur një rënje.

Shkodër 19 mars 1951 Vula Drejtori: Skënder Villa d.v.

Fletë-karakteristika e Gaspër Ugashit:
Profesor në Gjimnazin "16 Shtatori" Durrës:
Ep lëndën e shqipës në klasët e dyta të ditës e të natës. Tregon interes për punën por konditat e jetesës i ka të vështira: familjen e ka në Shkodër dhe vetë prej tetë muajsh jeton në hotel, pse strehimi nuk i ka siguruar një dhomë, kështu që nuk ka mundur të punojë sa duhët. Megjithatë, përfundimet mund të themi se i ka pasë gadi të mira.
Niveli shkencor i mësimit ka qenë i mesëm; në koment i ka thëlluar mjaft nxënësit.
Ka zbatuar pak eksperiencën sovjetike në disa punë të veçanta që u ka dhënë nxënësve të dobët. Ka qëlluar që edhe të mungojë në rrethët e konsultimit. Jashtë klase ka punuar me nxënës edhe disa novela e një roman.
Merr pjesë në rrethin e mesëm politik, por nuk bën ndonjë përpjekje të posaçme për ngritjën ideologjike të tij. I kupton drejt problemet që shtron Partia e Pushteti, por rri më njëanë dhe i rëzervuar. Interesohët për studimin e librave letrarë, por jo për metodikat. Në kontrollin e pedagogjisë paraqitet disi i pregatitur. Merr pjesë deri diku në këshillin pedagogjik dhe çfaqë ndonjë mendim për mbarëvajtjën e shkollës. Është i përpiktë në të kryerit e detyrës si kujdestar.
Si në shkollë, jashtë saj dhe me nxënës sillet mirë.
Në janar 1952 i është tërhjekë vërejtja për mos respektimin e vëndimeve që ishin marrë nga këshilli pedagogjik në një mbledhje të mëparëshme. Fizikisht është i shëndoshtë.

Durrës, më 13 maji 1952 Drejtori i Gjimnazit:
(Sul Demiri) d.v.

Karakteristika e profesor Gaspër Ugashit:
Qëndrimi politik i tij është indiferent. Ndjekë me rregull seminarët politike dhe studjon lëndën, por mëgjithatë ato shumë pak influencojnë tek ai për të ndryshuar paragjykimet dhe botëkuptimet e vjetra, kështu profesori shkon në kishë, nuk lidhë mësimin me aktualitetin etj.
Për këtë vit shkollor profesori ka zhvilluar mësimin e gjuhës shqipe dhe të letërsisë në klasët e dyta dhe një të tretë. Gjatë punës së tij ka patur raste të një intërpretimi jo të drejtë nga ana shkencore, sidomos i ka munguar aftësia për dhënjën e metodikës.
Për semestrin e parë nuk ka punuar si duhet si profesor kujdestar klase për të cilën është kritikuar në këshillin pedagogjik, ndërsa për sëmestrin e dytë ka ndjekur më me kujdes dhe ka punuar mirë me klasën, ka punuar me nxënësit e dobët simbas Ososkovit, por nuk ka përdorur metodën e kontrollit frontal sa duhët. Merr pjesë aktive në këshillin pedagogjik, por nuk punon me organizatat e masave.
Nuk është i lidhur sa duhët me shtypin dhe nuk bënë përpjekje të mjafta për ngritjen tekniko profesionale. Mardhënjet me drejtorinë, kolegët dhe nxënësit i ka patur të mira.
Gëzon shëndet të mirë.

Shkodër, më 5 maji 1953 Vula
Drejtori i Shkollës Pedagogjike "Shejnaz Juka"
(Evrinomi Panda) d.v.

Karakteristikat e profesor Gaspër Ugashit:
Mban qëndrim politik të mirë; është profesor i klasave të para e të dyta gjimnaz e pedagogjike. Punon vazhdimisht me plan, është i gatëshëm për të plotësuar kërkesat e drejtorisë; bën përpjekje që të lidhë nxënësit me lëndën e tij; lëndën e spjegon mirë nga ana metodike, racionalizon mirë orën e mësimit, jep vezhdimisht detyra për në shtëpi, të cilat ia u kërkon dhe kontrollon mirë. Në disa raste kur ka të bëjë me botëkuptimin fetar, profesori nguron që të bëjë një analizë të thellë botëkuptimit idealist, mëgjithse ka bërë përmirësime në këtë drejtim.
Si profesor kujdestar klase, paraqitet i lidhur me nxënësit dhe prindët e tyre. Me nxënësit ka takt e qëndrim korekt.
Nuk merrët me asnjë punë e aktivitet shoqëror. Gëzon shëndet të mirë.
Viti shkollor 1953-54 Vula Drejtori: (Skënder Villa) d.v.

Karakteristikat e profesor Gaspër Ugashit (1954-55):
Mban qëndrim politik të mirë; është profesor i klasave të para e të dyta gjimnaz e pedagogjike në lëndën e shqipës. Është i rregullt në punën e tij dhe iu përgjigjët në kohën e duhur kërkesave të drejtorisë; lëndën e zotëron dhe vetë i prëgatitur në mësim; përpiqet ta kryej mirë detyrën në paraqitje, por botëkuptimi i tij fetar bën që ay të mos e ngrejë mësimin në nivelin e duhur ideollogjik; është element që prekët shumë, dhe në raste kritike qëndron i ndrydhur.
Në mbledhjet e këshillit pedagogjik qëndron indiferent; si profesor kujdestar interesohët për disiplinën, frekuentimin dhe përparimin e nxënësve, por nuk jeton me nxënësit dhe nuk ndikon, mbasi në punën e tij prej edukatori, lot rolin e një predikonjësi.
Nuk është i aktivizuar në ndonjë punë shoqërore. Gëzon shëndet të mirë.
Shkodër, më 10 korrik 1955 Drejtori: (Skënder Villa) d.v.

Shënim: Dokumentacioni ka një shkëputje, mbasi dosjet në vitin 1965, për arësimtarët kanë kalue në zyret e kuadrit të komitetit të Partisë, gja e cila për mue krijoi pamundësinë me sigurue materialin e plotë. Po vazhdoi vetëm me dokumentin e fundit që kam mujtë me gjetë:

KARAKTERISTIKË E GASPËR KOL UGASHIT:
Ka lindë në Shkodër më 3 shkurt 1909. Rrjedhë nga origjinë shoqnore tregtar i vogël me gjendje shoqnore tani mësues në shkollën 11 vjeçare "Jordan Misja".
Qëndrimi politik i familjes dhe i tij gjatë luftës nacional-çlirimtare ka qenë indiferent, mbas çlirimit i mirë. Nuk ka njeri në burg as të arratisun jashtë shteti.
Gaspri ka krye 3 vjet Universitet në Firencë (Itali). Ka fillue detyrën në arësim në vitin 1933. Ka shërbye në Korçë, Elbasan dhe që nga viti 1944, në Shkodër.
Mbas çlirimit gjatë vitit shkollor 1945-46, ka shërbye në Gjirokastër. Që nga viti 1947 e deri tani, ka shërbye në Shkodër, si mësues në shkollën Unike, në Gjimnazin "29 Nandori" dhe në shkollën Pedagogjike. Tani së fundi ka qenë mësues në shkollën 11 vjeçare "Jordan Misja".
Gjatë kohës së shërbimit të tij në arësim, ka punue mirë në drejtim të një pune kualitative. Ka pregatitje të mirë, mëgjithse nuk ka arësimin e naltë, ka aftësi për të dhanë mësim në shkollat 11 vjeçare (landën e gjuhës). Ka autoritet, asht serioz në punë dhe ban punë sistematike.
Propozojmë të transferohet në Teknikumin e Pyjeve, si mësues i gjuhës dhe i letërsisë.
Shkodër, më 9 gusht 1965 P. Komitetin Ekzekutiv K.P. Rrethit

vula Kryetari (Bilal Parruca) d.v.

Të vëhet në dosjen e kuadrit
Vula, Sekretar K.P. Rrethit (Mantho Bala) d.v.

Kjo karakteristikë kopjohet pa asnjë ndryshim dhe kalohet në dosjën e kuadrit të Komitetit të Partisë së rrethit Shkodër, tue shtue në fund vetëm këta rreshta:
Komiteti Ekz. K.P. Rrethit me vëndim nr.150 datë 2 gusht 1965, i propozon Byrosë së Kom. Partisë, që ta trasferojë si mësues i gjuhë-letërsisë në Tek. e Pyjeve.
Ne jemi dakord me propozimin e Kom. Ekz. K.P. Rrethit.
Sekretari i organizatës bazë të partisë asht dakord.

Instruktori i Partisë P. Komitetin e Partisë së Rrethit
(Petro Kanani) d.v. vula (Mantho Bala) d.v.

Në vitin 1968, transferohët në shkollën 8 vjeçare "7 Nandori", prej ku, me një karakteristikë shumë të mirë të bame nga drejtori i asaj shkollë Z. Bardhyl Shpuza, Prof. Gaspri, del në pension, mbas një sëmundjes së randë, si pasojë e vdekjës së grues në vitin 1968.
Me datën 4 nandor 1985, vdes edhe vetë Gaspri.
(Datëlindja e saktë e tija asht 7 korrik 1909).

PROFESOR GASPËR UGASHI, ishte ndër figurat ma të ndërueme të arësimtarëve që ka nxjerrë qyteti i Shkodrës. Ai njihej në gjithë Shqipninë si mësues model për aftësinë profesionale, moralin dhe karakterin e tij në mardhanje me familjën, të afërmit, nxanësit, shokët e punës dhe armiqtë që e kanë ndjekë e survejue gjithë jetën. Nuk do të hyjë në komente rreth dokumentave, mbasi të gjithë ata që kanë krye shkollat e françeskanëve ose të jezuitëve, apo gjimnazin e shtetit në Shkodër, pa përjashtim, duhët të kenë në dosjet e tyne pjesën ma të madhe të shpifjeve, trillimëve dhe mendimëve që dashakëqijtë, referentët, shefat e kuadrit apo drejtorët e shkollave (ish agjentë të Sigirimit të Shtetit), kanë shkrue në karakteristikat e Gasprit. Koha e shërbimit në Normalën e Elbasanit, duhët shënue si koha ma e vështirë e punës së tij, mbasi ishte koha e luftës, por ma fatlumja, mbasi nxanësit e asaj shkolle, ruajtën përshtypjet ma të mira për te dhe i shpëtuan kokën, si, Bilal Parruca, Mëhill Doçi, Thoma Deljana, Sheuqet Peçi etj. të cilët, kanë dhanë edhe deklarata, se në karakteristikat e Gasprit ka vetëm shpifje, për qëndrimin profashist të tij. Asht vështirë me gjetë student të gjimnazit Françeskan që nuk asht kenë atdhetar. I asaj fidanishte ishte edhe Profesor Gaspër Ugashi.
Me rastin e 70 vjetorit të Gjimnazit të Shkodrës, në vitin 1992 Prof. Gaspër Ugashi, dhe shumë profesorë shoke të tij, u dekoruan (mbas vdekjës) me titullin "Mësues i Merituar" etj.
Me kohën shumë gjana kalojnë e ma vonë edhe harrohën. Jam i sigurt, se do të vijë një kohë, kur njerëzit nuk do të kuptojnë shka ishte kjo "dosje", ose kujt i nëvojitej kjo?
Posa një nxanës mbaronte shkollën e mesme ose për arësye ekonomike nuk e vazhdonte shkollën e mesme ai do të paraqitej në këshillin e lagjës për me ba kërkesën për punë, tue tregue arësyet pse nuk vazhdon shkollën e mesme. Shpesh shkollat e mesme ndiqëshin ndër ato shkolla ku të caktonte komiteti i rrethit dhe jo ku donte nxanësi. Kryetari i lagjës, një përson i besueshëm i Pushtetit, i Sigurimit dhe vetkuptohet i Partisë, jepte mendimin për punën që mendonte për përsonin e interesuem. Konsultohej me sekretarin e partisë së lagjës dhe operativin e Sigurimit dhe të tre bashkë vëndosnin. I interesuemi paraqitej në vendin e punës dhe këtu fillonte dosja. Shefi i kuadrit i atij vend pune kërkonte së pari një autobiografi. Mbasi konsultohej me sekretarin e partisë së ndërmarrjës, operativin dhe drejtorin, atëherë, kërkonte nga i interesuemi për punë plotësimin e "fletë-anketës", ku duhej me iu përgjigjë rreth 25 pyetjeve tue shkrue prejardhjen prej gjyshave dhe gjyshëve, me axha, halla, daja e teze, çka kanë punue, si kanë qëndrue gjatë luftës, ku kanë studjue, a janë dënue ndonjëherë, a asht kush prej tyne i arratisun, apo fëmijët e tyne, etj. deri ditën që plotësohej kjo "fletë-anketë", e cila mbasi plotësohej, do të vërtetohej nga një komunist i njohtun i tij, se të gjitha thanjet "janë të vërteta". Edhe kjo dorëzohej në zyrën e kuadrit. Mbas disa ditësh njoftohej vëndimi i ndërmarrjes. Mbas fillimit të punës, shefi i kuadrit vazhdonte mbushjen e karakteristikave për të cilat nuk njoftohej kurrë përsoni rreth të cilit shkruhej në dosjen e tij.
Një kopjo e këtyne dokumentave dërgohej në Degën e Punëve të Mbrendshme, nje kopjo shkonte në zyrën e kuadrit në Komitetin Ekzekutiv dhe një kopjo për djelmtë, dërgohej në degën ushtarake. Për çdo arrëstim, arratisje, pushkatim etj. thirrej kryetari i lagjës dhe shënonte në dosjet e të gjithë përsonave që kishin lidhje me të dënuemin, tue firmue me përgjegjësi penale, kryesisht për mos kallxim, kur nuk shënohej informacioni në ndonjë dosje. Ka pasë rasë që asht shkarkue kryetari i lagjës që nuk ka plotësue dosjen e ndonjë përsoni padashje. Kur një përson ndrronte vend pune, drejtori plotësonte karakteristikën e vendit ku ka punue dhe nëpërmjet të zyrës kuadrit, dosja i shkonte vendit punës ku do të shkojnë përsoni. Kështu, çdo përson ishte i kontrolluem nga lëvizjet që mund të bante mbrenda territorit të Republikës.
Dega e Punëve të Mbrendshme kishte një rrugë tjetër. Edhe ajo plotësonte çdo të dhanë me kryetarët e lagjës, operativët e lagjës dhe të vend punimit, mbasandej kontrollonte planin e arrëstimeve që vinte nga Ministria e Mbrendshme dhe shihte se "kujt i përshtatët" motivacioni që ka dhanë Ministria. I jepte Ministrisë emnat e përsonave që mendohej me u arrëstue për atë motivacion që kërkonte vetë ajo, p.sh. "agjitacioni e propaganda kundër Pushtetit". Ministria i dërgonte Degës së Mbrendëshme një dosje që quhej "dosja konsultative", ku, kryetari i degës së rrethit i dërgonte ministrit me shkrim "arësyen" për të cilën mendonte arrëstimin e përsonit. Mbas aprovimit të Ministrit të Mbrendshëm, hapej "dosja operative", ku kryetari i degës ose shefi i hetuesisë, ngarkonin hetuesin X me arrestue përsonin dhe me fillue hetimet me te në pisten e paramendueme, tue parashikue edhe masën e dënimit. Hetuesi fillonte hetimet dhe hapej "dosja me proçes-verbalët e hetuesisë", e cila mbyllte kapitullin. Bahej gjyqi dhe gjykata kishte dosjen e vet, ku shënohej proçedura e gjyqit, dëshmitarët, avokati, vëndimi, bashkë me "mendimin" e gjykatësit ose të prokurorit, për vëndimin që do të jepet nga Gjykata e Lartë. Ky mendim duhet të përputhej me "dosjen konsultative", pra, me vëndimin që asht marrë prej konsultimit të Ministrit me Kryetarin e Degës së Mbrendshme, PARA ARRËSTIMIT. Kur dënimi ishte me vdekje të gjitha dosjet formalisht i dërgoheshin Kuvendit Popullor, i cili zakonisht "nuk i binte ndesh" gjykatave! Edhe Kuvendi Popullor hapte dosjen e vet. Pra, një i dënuem kishte këto dosje: 1. Dosja e parë, "dosja konsultative" 2. Dosja operative. 3. Dosja e hetimëve. 4. Dosja e gjyqit. 5. Dosja e Gjykatës së Lartë 6. Dosja e Kuvendit Popullor (për të dënuemit me vdekje) dhe 7. Dosja me shkresat e burgut ose kampit ku vuente dënimin i burgosuni. Kur fillonte punën mbas lirimit nga burgu, hapëshin prap dosjet e para të punës. Të gjitha këto dosje ishin në tri kopje: 1. Ministria e Mbrendshme, 2. Arkivi i Ministrisë së Mbrendshme dhe 3. Dega e Mbrendshme e Rrethit ku banonte i dënuemi.
Këtu, në këta shpjegime nuk përfshihen agjentët e sigurimit që ishin të kudondodhun, që ishin të përhapun në katër anët e globit dhe as agjentët e huaj në shërbim të Sigurimit Shtetit Shqiptar, që paguheshin nga fondet speciale të shtetit shqiptar.
Mosha e rekrutimit spijun ishte kryesisht mosha e re. Kjo moshë zgjidhej në shkollat e mesme, si p.sh. shumë i njohtuni Politeknikumi "7 Nandori" në Tiranë, shkollat bujqësore, ku fshatarët pranonin këtë punë vetëm me shpëtue nga kazma. Një vend shumë i rrezikëshëm për rekrutim ka kenë edhe periudha e shërbimit ushtarak. Në këta vende pikësynimi ishte tek elementi me prejardhje të "keqe" politike, mbasi ai mund të ishte ma afër njerëzve të deklasuem që ishin gjithmonë në shënjestër. Studentët që merrnin bursa të pëlqyeshme me vazhdue shkollat e larta ose jashta shtetit, duhët thanë se për fatin e keq 95%, janë kenë shpërblim i shërbimeve të bame nga ata vetë, ose nga baballarët e tyne në favor të Sigurimit. Prova e besueshmënisë për me kenë "spiju", ndër shkollat e mesme asht kenë pjesëmarrja në aktivitetët e organizatës së rinisë. Pjesëmarrja në komitetet e rinisë së shkollave të mesme ishte "dekorata" që i jepte qendra e spijunazhit këtyne aktivistëve të divoçëm. Komitetet e rinisë kontrolloheshin dhe drejtoheshin në dy drejtime: 1. Nga Partia, dhe 2. Nga Sigurimi. Në të dy drejtimet qëllimi ishte i njajtë: "Vigjilencë". Ndër qendrat e punës një rol të rëndësishëm në angazhimin e njerëzve në spijunazh ka luejtë organizata profesionale. Organizimi i aksionëve, tue fillue nga rrugët Kukës-Peshkopi, puna vullnetare ndër hekurudha, hapjet e tokave të reja, tarracat etj. janë kenë të gjitha vende rekrutimi dhe prove të besueshmënisë në detyrën e "lartë" të spijunit. Kur besueshmënia për këtë detyrë fitohej shpejtë, p.sh. në ushtri, nga komisarët e repartëve ose, ndër aksione, atëherë, djali që kishte shkue me i shërbye Atdheut pa i ra brisk fëtyrës, për vigjilencën që kishte tregue atje këthehej "anëtar i Partisë së Punës", ky ishte "nderi më i madh" që Partia bante ndaj këtyne "spijunëve" të provuem. Sigurisht, "triska e partisë" hapte prospektiva të reja për punën, ngritjen profesionale dhe ideologjike etj. Shpesh, kur nuk kishte "prirje" me ndjekë shkolla, atëherë dërgohej në shkollën e partisë në Tiranë, ku për "tre muej"... "diplomohej" me dokumentin universitarit... dhe këthehej "kuadër i lartë" me drejtue arësimin, kulturën, ekonominë e, pse jo, edhe "Shtetin". Rastët janë të njohtuna me disa nga anetarët e Byrose Politike të Komitetit Qendror të Partisë, Rinisë etj...
Qendra ma fatkeqe e rekrutimit janë kenë zyret e hetuesisë, ku torturat çnjerëzore kanë thye burra e përsonalitete të njohtun tue i këthye në plaçka të Sigurimit, në "spijun". Këtu, nuk do të zgjatem, mbasi jam tmerue kur kam lexue me sytë e mijë fjalën e fundit të ndonjë burri, që jemi përulë me nderim para kujtimit të tij, i hypun mbi stomin e dheut prej kah do të rrokullisej në gropë nga plumbat e komunistëve gjakatarë, krejt i pafajshëm dhe në pritje të shprazjës së armëve thotë: "Po vdes për Atdhe, rroftë qeveria demokratike dhe komandanti i saj Enver Hoxha!"
Gabon, gabon randë ai që mendon se, Sigurimi i Shtetit, togat e ndjekjës, arrëstuesit, hetuesit, torturuesit, vrasësit, gjykatësit dhe prokurorët, sekretarët e zyrave të spijunazhit, rojet e rritësit e zagarëve të Sigurimit, spijunët dhe veglat ma qorre të atij vendi nuk kanë kenë në nivelin e kontrollin e saktë dhe të përgjithëshëm të kudondodhun mbasi ata, gjithmonë janë kenë dhe janë edhe sot, MAKINA DREJTUESE E PARTISË DHE E SHTETIT.
Shqipnia asht kenë dhe vazhdon me kenë një shtet i errësuem me dashje dhe pa asnjë prospektivë "drite" nga e mira, për derisa nuk nxjerrë në pah faktët historike por qëndron e heshtun në parimin komunist: "Çkado që kemi ba ose mund të bajmë, na kemi të drejtë me e ba prap!".
Fanatizmi dhe torturat sistematike të Sigurimit ndryshojnë shumë nga njeni tjetri, por të dy rastët i kanë shërbye një qëllimi: "Zhdukjen e intelektualëve dhe Atdhetarëve që kanë punue për zgjimin e pavarësisë së mendimit njerëzor, shoqnor e politik të shqiptarëve".
Thesari i çmueshëm i diktatorit janë kenë spijujt dhe informatorët, mbasi me anën e tyne ka mbjellë përçamjen në popull ndërsa, me vrasësit dhe terroristët ka ruejtë për 50 vjet sundimin, tue i trashigue pasardhësve mjetët e frikës, vrasjës e të ankthit, të brumosuna në ndërgjegjën e njerëzve e, qe zor se zhgulën edhe përsa dekada.
Komunizmi i ka shërbye vetëm mizorisë së njeriut ndaj njeriut, tue frigësue një popull me metodat e mjetet terroriste, tue shkatrrue të ardhmën dhe lulëzimin e Atdheut, tue mbjellë e kultivue farën e hakmarrjës vetëm me një qellim që diktatori dhe bashpunëtorët e tij të ngushte, me sigurue karrigën përsonale dhe të ardhmën e fëmijëve të tyne, dhe me mundin e djersën e një populli të konsideruem si "kafshë", me iu sigurue mbasardhësve të vet, pasuni e mjete jetese përrallore.